Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> دیس دیس دیاں کہانیاں >> چونویں کہانیاں >> اَچھنا گچھنا(دادا امیر حیدر انقلابی دی کہانی(۔8ویں لڑی

اَچھنا گچھنا(دادا امیر حیدر انقلابی دی کہانی(۔8ویں لڑی

نین سْکھ
February 20th, 2017

اَچھنا گچھنا مطلب آنا جانا۔ 90 ورہیاں دا، ست کڈھیاں ایہہ دو لفظ دادا امیر حیدر دی کہانی دا خلاصہ۔ ایہہ اک ہول ٹائمردا روز نامچہ۔ برِٹش راج وچ پچھڑے پوٹھوہار دا حال احوال تے یونائیٹڈ اِنڈیا وچ کمیونسٹ لہر دا ویروا۔ اُچیرے انقلابی آدرشاں لئی نمانے ورکر دے جوکھویں سنگھرشن دی وارتا۔ ایہہ انھیرے پندھ وچ بلدی بُجھدی جاگرتی دی لو، لمے سفراں تے قید کوٹھڑِیاں دا بیان۔

کمیونسٹ پارٹی آف انڈیا، جیہڑی ایم این رائے تا شقند وچ بنائی، اِنڈیا وچ اوہ بَین ہوگئی پر کامریڈ انڈر گراؤنڈ ہوکے کم کردے رہے۔ امیر حیدر اگے تے ناں ای بدلدا پر ایتکیں اوہنوں روپ وی وٹانا پیا۔ اوس ہول ٹائمر دا نواں ناں خان، پٹھاں پہریوا تے وڈِیاں وڈِیاں مُچھاں۔ اِنڈین کامریڈاں ا بارے اوہناں دے اپنے دیس وچ پروپیگنڈہ کہ اوہناں نوں ماسکو توں سونا آوے پر خان اندر دا بھیتی۔ اوہ جانے کہ کامریڈ ایس اے ڈانگے، جیہڑا بمبئی وچ ٹیکسٹائل یونین دا جنرل سیکرٹری، دے گھروں اُوشا دائیاں دا کم کردی تے گھر دا خرچہ چلدا جتھے کامریڈ پی سی جوشی وی اوہناں دے نال رہندا۔ کامریڈ جی وی گھاٹے انقلاب لئی ویاہ ای نہ کیتا، دو دھوتِیاں تے دو کُڑتے اوہدا کُل ولیوا، اوہدا جِگری یار ڈاکٹر راؤ اوہنوں دو ویلے دا کھانا دیوے۔ کامریڈ ایس ایس مِرا جکر دا ڈاکیا بھراء اوہدا خرچہ چلاوے۔ کامریڈ بریڈلے برٹش کمیونسٹ پارٹی ولوں انڈیا وچ ٹریڈ یونین لہر دی تیاری تے اُساری لئی آیا، اوہدا خرچہ انگلینڈ توں اوہدے کامریڈ گھلدے۔ کامریڈ جی ادھیکاری جرمنی توں انڈسٹریل کیمیکل انجنیئرنگ وچ ڈاکٹریٹ کرکے آیا، کمیونزم پِچھے اوہدے بیوروکریٹ پیو اوہدے نال سانگا تروڑ لیا تے پارٹی دا دفتر، جیہڑا کمیونزم بارے کتاباں نال بھریا ہویا، وچ رہن لئی اوہنوں گھُسرنا پوے۔پارٹی دا ناں ’’ورکرز اینڈ پِیزنٹس پارٹی‘‘ جیہڑی مراٹھی ناں ’’لال بونٹا گِرنی کام گریونین‘‘ تحت کم کردی۔ پارٹی دی غریبی وجہوں خان نوں نوکری کرنی پے گئی۔ اوہنے امریکی شہر ڈیٹراءِٹ وچ پیکارڈ موٹر کمپنی وچ جیہڑی کمیونسٹ پارٹی آف انڈیا، جیہڑی ایم این رائے تا شقند وچ بنائی، اِنڈیا وچ اوہ بَین ہوگئی پر کامریڈ انڈر گراؤنڈ ہوکے کم کردے رہے۔ امیر حیدر اگے تے ناں ای بدلدا پر ایتکیں اوہنوں روپ وی وٹانا پیا۔ اوس ہول ٹائمر دا نواں ناں خان، پٹھاں پہریوا تے وڈِیاں وڈِیاں مُچھاں۔ اِنڈین کامریڈاں ا بارے اوہناں دے اپنے دیس وچ پروپیگنڈہ کہ اوہناں نوں ماسکو توں سونا آوے پر خان اندر دا بھیتی۔ اوہ جانے کہ کامریڈ ایس اے ڈانگے، جیہڑا بمبئی وچ ٹیکسٹائل یونین دا جنرل سیکرٹری، دے گھروں اُوشا دائیاں دا کم کردی تے گھر دا خرچہ چلدا جتھے کامریڈ پی سی جوشی وی اوہناں دے نال رہندا۔ کامریڈ جی وی گھاٹے انقلاب لئی ویاہ ای نہ کیتا، دو دھوتِیاں تے دو کُڑتے اوہدا کُل ولیوا، اوہدا جِگری یار ڈاکٹر راؤ اوہنوں دو ویلے دا کھانا دیوے۔ کامریڈ ایس ایس مِرا جکر دا ڈاکیا بھراء اوہدا خرچہ چلاوے۔ کامریڈ بریڈلے برٹش کمیونسٹ پارٹی ولوں انڈیا وچ ٹریڈ یونین لہر دی تیاری تے اُساری لئی آیا، اوہدا خرچہ انگلینڈ توں اوہدے کامریڈ گھلدے۔ کامریڈ جی ادھیکاری جرمنی توں انڈسٹریل کیمیکل انجنیئرنگ وچ ڈاکٹریٹ کرکے آیا، کمیونزم پِچھے اوہدے بیوروکریٹ پیو اوہدے نال سانگا تروڑ لیا تے پارٹی دا دفتر، جیہڑا کمیونزم بارے کتاباں نال بھریا ہویا، وچ رہن لئی اوہنوں گھُسرنا پوے۔پارٹی دا ناں ’’ورکرز اینڈ پِیزنٹس پارٹی‘‘ جیہڑی مراٹھی ناں ’’لال بونٹا گِرنی کام گریونین‘‘ تحت کم کردی۔ پارٹی دی غریبی وجہوں خان نوں نوکری کرنی پے گئی۔ اوہنے امریکی شہر ڈیٹراءِٹ وچ پیکارڈ موٹر کمپنی وچ جیہڑی نوکری کیتی اوہدا ایکسپِیرئنس سرٹیفکیٹ اوہدے کم آیا تے اوہنوں جنرل موٹرز وچ نوکری مِل گئی۔ ڈھائی رُپیئے دِہاڑی تے دو آنے ٹرانسپورٹ الاؤنس۔ خاں چار آنے اپنے خرچے لئی رکھ لیند، رہندے دو رُپیئے چھ آنے اوہ روز پارٹی نوں دیوے۔ اوہناں دِناں وچ کمیونسٹ لیڈراں اُتے فیکٹری مالکان دے غُنڈے حملے کردے جیہناں دی رکھشا لئی ورکرز نے ’’رَیڈ گارڈز‘‘ بنائی۔ مُچھل خان نوں گارڈ دا ویس واہوا پھبیا۔ سوہاشنی جیہڑی ماسکو وچ دادے دی کلاس فیلو رہی، اوہ وی روس توں آکے بمبئی دے کامریڈاں وچ رل گئی، اوہ دادے نوں ہُن وی سخاروف ای آکھے.....
کلکتے وچ پنجاب چوں آئے کامریڈ سوہن سنگھ جوش دی پردھانگی ہیٹھ آل انڈیا ورکرز اینڈ پیزنٹس پارٹی کانفرنس ہوئی جیہدے وچ کامریڈ گھاٹے نوں انڈر گراؤنڈ کمیونسٹ پارٹی دا سیکرٹری جنرل بنایا گیا۔ پارٹی انڈر گراؤنڈ، خُفیہ ٹھکانے۔ لُک لُک کم کردیاں خان اَک گیا تے اوس منصوبہ بندی کیتی کہ انڈیا دی کمیونسٹ لہر دے عالمی سانگے ضروری۔ پارٹی دے ودھاء لئی کامریڈ گھاٹے یُوپی وچ اِکٹھ کیتا جیہدے کُل چھ رلتی جیہڑے گھاٹے ڈانگے، مِراجکر، عثمانی، ادھیکاری تے خان۔ تھاواں مِتھیاں گئیاں تے کم ونڈے گئے کہ میرٹھ سازش کیس ہوگیا۔ بتّی کمیونسٹ کامریڈ نامزد ہوئے۔ سارے مُلزمان پھڑے گئے پر خان چھائیں مائیں ہوگیا..... گُوا دی کاسموپولیٹن کلب وچ فرانسسکو فرنینڈس ناں دے سُوٹڈ بُوٹڈ اینگلو اِنڈین نوں داخل ہوندیاں یورپین سارجنٹ سلیوٹ کیتا۔ ایہہ ٹوہر نال ٹُردا پروہنا کوئی ہور نہیں، خان جیہنے اِنڈیا توں فرار ہوون لئی ایہہ ویس وٹایا۔ سی آئی ڈی پِچھے لگی ہوئی، فرانسسکو فرنینڈس گُوا توں بمبئی اپڑیا جتھوں اوہ’ فرنچ انڈو چائنیز لائن‘ وچ سوار ہوگیا۔ ایس سمندری جہاز وچ اوہدی مُلاقات نوبل انعام یافتہ را بندرناتھ ٹیگور تے مشہور پروفیسر چکر وَرتی نال ہوئی۔ اوہنوں اوتھے لہوری کرسچن مُنڈا لال وی مِلیا جیہڑا ’نوجوان بھارت سبھا‘ دا ممبر۔ اوہدی سائیکلو سٹائلنگ مشین اُتے بھگت سنگھ، راج گُرو تے سُکھدیو انقلابی لٹریچر چھپواندے رہے۔ اشتہاری مفرور لال بھاڑے توں تُھڑیا ہویا، فرانسسکو فرنینڈس سارے بوجھے پھرولے، جوہتھ لگا، اوہ لال نوں دے دِتّا۔ فرانسسکو فرنینڈس کمنٹرن (کمیونسٹ انٹرنیشنل) نال مِتھّے سِکیرٹ مِشن اُتے۔ ہیمبرگ وچ اوہنوں کامریڈ جولیس مِلیا جیہنے اوہنوں نال لیا تے برلن دے اک ہوٹل وچ چھڈیا۔ برلن وچ اوہ ’اَینٹی امپیرئیلسٹ لیگ‘ دے دفتر گیا جتھے اوہنوں ورندراناتھ چٹو پادھیائے ٹکر گیا جیہڑا اوہدا اگدوں ای ماسکو دا جانُو۔ اوتھے اوہنوں جرمن سوشل ڈیمو کریٹک پارٹی دا اک آہری فرگوسن وی مِلیا۔ برلن توں فرانسکو فرنینڈس نوں کمنٹرن دے خُفیہ ایجنٹ نال ہیمبرگ پرتنا پیا جتھوں اوہ وارسا راہیں ماسکو لئی ریل گڈی وچ بیٹھا.....
ماسکو اپڑ کے فرانسسکو فرنینڈس کامریڈ مِشرا ہوگیا جیہنوں ’رَیڈ انٹرنیشنل ٹریڈ یونین کانگرس‘ دے اوپن سیشن لئی پریزیڈیم دا ممبر چُنیا گیا۔ جتھے اِنڈین کامریڈ مِشرا بالشوِیکیاں کولوں ’برٹش کمیونسٹ پارٹی‘ دا گلِہ سُنیا کہ برِٹِش کالُونیاں چوں بہت گھٹ کمیونسٹ ورکرز ٹریننگ لئی ماسکو آندے جدوں کہ فرنچ کمیونسٹ پارٹی فرنچ کالونِیاں چوں اگڑ پِچھڑ ورکرز دے گروپ بھیجے۔ کامریڈ مِشرا نوں ایہہ وی دس پئی کہ روسی، سوشلسٹ سکول دے ٹیچر ایم این رائے راہیں انڈیا وچ کمیونسٹ پارٹی اُتے بہوں پیسہ خرچ کرچُکے۔ رُوسیاں نوں ایم این رائے دی نیت تے دیانت اُتے کوئی شک نہ پر اوہدے کم کرن دے ڈھنگ بارے کئی اعتراض۔ کامریڈ مِشرا رَیڈا نٹرنیشنل ٹریڈ یونین کانگرس دے سیکٹری جنرل کامریڈ لوزو فِسکی اگے روسی اخباراں دے خلاف شکایت درج کرائی جیہناں وچ سُرخیاں راہیں اُچیچا اِنڈین نیشنل کانگرس دے مہاتما گاندھی دی ’ستیہ گرہ‘ نوں بہوں وڈیایا جارہیا پر’ نوجوان بھارت سبھا‘ دے بھگت سنگھ دے انقلابی اُدم بارے کوئی خبر نہ.....
کمیونسٹ انٹرنیشنل تے ٹریڈ یونین کامریڈ انٹرنیشنل دِیاں بحثاں وچ کامریڈ مِشرا اِنڈیا دا وکیل، دلیلاں دیندا لال پیلا ہوجائے کہ رُوسی جیویں چین دے یونائٹیڈ فرنٹ اُتے پیسہ خرچدے، اُنج انڈیا وچ کمیونسٹ لہر لئی کجھ نہ کررہے۔ رُوسیاں اوہنوں اگوں مہنا ماریا، ’’پارٹی کتھے؟‘‘ انڈیا وچ پارٹی کِدھرے نظر ای نہ آوے، کامریڈ مِشرا وکھاندا کیہ۔ جتھے کجھ کامریڈ انڈر گراؤنڈ، کجھ جیلاں وچ تے کجھ مفرور۔ اوہدی ہُوڑمتی تے اکھڑپنے توں تنگ اک سینئر روسی کامریڈ واہوا رِنج ہوکے کامریڈ مِشرا نوں پے گیا، ’’توں انقلاب انڈیا وچ لیانا اے کہ روس وچ؟‘‘ گِلے اُلاہمے دیندے انڈین کامریڈ نوں بڑی غیرت آئی تے اوہ واپس وطناں نوں پرتیا.....
کامریڈ مِشرا مدراس اپڑ کے موٹر مکینک شنکر ہوگیا جیہڑا مزدوری کردیاں انڈر گراؤنڈ کامریڈاں دی اُگھ سُگھ لیندا پھِرے۔ اوہ ویکھدا کہ چھُٹی ویلے سیٹی وجنی، فیکٹرِیاں تے مِلاّں دے ہزاراں مزدوراں باہر نکلنا، موٹر مکینک شنکر نوں اپنی اوقاتوں وڈی سدّھر ہونی کہ اوہ انقلاب دا نعرہ لوائے تے مزدوراں دا ہڑھ بِپھریا جلوس بن جائے۔ سبھ توں پہلاں شنکر نوں سوہاشنی مِلی، فیر اَگڑ پِچّھر کا مریڈ رلدے گئے۔ کامریڈ جے رام، کامریڈ صوبہ راؤ تے کامریڈ کے بشام جیہناں کم لئی جیہڑا علاقہ مِتھیا اوہ گُوا، پونڈے چری، بنگلور تے مدراس جتھے کرناٹک مِلز، مدراس ایلومینیم فیکٹری تے ساؤتھ اِنڈیا ریلوے۔ اتھاویں کجھ راج گھرانیاں دے نویں پُونگ دی کایا کلپ ہوئی جیہڑے اگانہہ ودھو وچار دھارے نال جُڑے۔ ایہناں چِٹی چمڑی والے باہمن جواناں پِچھے کالے درواڑ جُھگی واس مزدور وستیاں دا منڈِیکا لگا تے ’ینگ ورکرز لیگ‘ بنی جیہدی ممبر شپ لئی چندہ دو آنے مہینہ۔ امیر انقلابی پڑھاکاں نوں گھروں جیہڑا روز دا جیب خرچ مِلدا، اوہ ینگ ورکرز لیگ نوں دے دیندے جیہدا دفتر موٹر مکینک شنکر چلاندا۔ ینگ ورکرز لیگ وچ وکھ دکھ تھاواں توں جوان رلن لگ پئے، جیہڑے اپنی اپنی بولی بولن۔ پر کامریڈ جے رام نوں ہندی، تِلگو، تامل تے انگریزی فر فر آوے جیہدی وجہوں وچاراں دی سانجھ وچ اوکڑ کوئی نہ۔ ینگ ورکرز وچ جتھے ڈاکٹرز، انجنیئرز تے پروفیسرز، اوتھے ای ان پڑھ مزدور تے کسان جیہڑے موڈھے نال موڈھا جوڑ کے انقلابی آہر وچ دن رات جُٹے ہوئے۔ ینگ ورکرز لیگ دی چھتر چھاویں کدھرے یُوتھ لیگ، کدھرے ٹریڈ یونین تے کدھرے کسان کمیٹی بنی۔ لُک کے کسے خُفیہ ٹھکانے وچ سٹڈی سرکل ہوندا جیہدا پربندھ موٹر مکینک شنکر دے ذمے، اوتھے ینگ ورکرز رل کے سینئر کامریڈاں کولوں ایہہ تِن کتاباں سبق سبق پڑِھیاں تے سمجھیاں:
1-Commnunist Menisfesto
2-State and Revelution
3-The Life and Teachings of Karl Marx
ون رات انڈر گراؤنڈ کم کردیاں اجے پورا ورھا نہ ہویا کہ دادا امیر حیدر پچھے لگی سی آئی ڈی موٹر مکینک شنکر تائیں اپڑ گئی.....
1932، دادا امیرحیدر گرفتار ہوگیا۔ جُرم کیہ بھگت سنگھ دی ورھے وار شہادت دِہاڑ اُتے ینگ ورکرز لیگ ولوں پمفلٹ ''Bhagat Trio'' چھاپ کے ونڈیا۔ تغرِیراتِ ہند دی دفعہ 124-A لگی، تِن سال سزا ہوئی۔ پہلاں مدراس جیل، مگروں سَیلم جیل جتھوں دوسال بعد اوہدی ضمانت ہوگئی۔ رِہا ہوندیاں ای دادا امیر حیدر ہور ہور علاقیاں وچ پارٹی دا کم کردے وکھ وکھ گروپاں وچ سنیہو بنیا۔ کدھرے اجکن نہ، چلدا ای رہوے۔ رہائی نوں اجے مہینہ لنگھیا کہ اوہ ریگولیشن نمبر 2 تحت پھڑیا گیا۔ قیدی نوں ٹھکانہ کتھے لبھا، کوئمبے ٹور جیل۔ سی آئی ڈی دِیاں خُفیہ رپورٹاں ویکھ کے مدراس پریزِیڈنسی دے برٹش ہوم سیکرٹری اِنڈین گورنمنٹ نوں لکھیا:
''Dada is an experienced conspirater. He has a large hand in setting up clandestime courier services and he is demanstrably a most capable organiser. He is clearly a menace to the peace, not only of the Madrs Presidency, but indirectly of the rest of India.''
اِنڈیا دے ایس نامی مجرم نوں ریاستی قیدی (State Prisoner) دا درجہ مِل گیا جیہنوں ساؤتھ اِنڈیا چوں جبری دیس نکالے دا حکم ہویا.....
راجہ مندری دی سینٹرل جیل چوں ایس خطرناک قیدی، دادا امیر حیدر، نوں ریل گڈی دے ڈبے وچ ڈک دِتا گیا جیہدے سبھ بُوہے بارِیاں بند۔ پُلس دے پہرے وچ ریل گڈی دا ایہہ ڈبہ وکھ وکھ گڈِیاں وچ لگدا تِن دن دے سفر مگروں مظفر نگر اپڑیا جیہدی جیل قیدِیاں نال مندے ورتارے وجہوں بدنام۔ دادا امیر حیدر دا ڈھو ڈُھکیا، اوہنے دُکھی قیدِیاں نال انقلابی وچار سانجھے کیتے، گورے جیلر دے خلاف نعرے لگے، مگروں بھُکھ ہڑتال ہوگئی۔ مظفر نگر دی جیل چوں دھکّے مار مار دادا امیر حیدر نوں کڈھیا گیا۔ پورا راہ بدسلوکی، اگلا ٹھکانہ انبالہ جیل۔ مِسز فریڈا بیدی جیہڑی لہور وچ رہندی، اوہنوں دادا امیر حیدر دی قید بارے خبرمِلی۔ اوہ ماسکو وچ سخاروف دی کلاس فیلو رہی جیہڑی ’’سوِل لبرٹِینر یونین‘‘ دی ممبر۔ اوہنے ہر پدّھر اُتے دادا امیر حیدر دی رہائی لئی گل چلائی۔ تے اِنج ایس ریاستی قیدی دا داخل دفتر مقدمہ چلیا۔ ملزم دی صفائی لئی گواہ کون آیا، ساتھی قیدی سبھاش چندر بوس جیہنے گج وج کے گواہی دِتی۔ (ایہدا بدلہ دادا امیر حیدر سبھاش چندر بوس نوں ایہہ دِتا کہ ورلڈ وار 2 وچ جدوں ساری سرکاری مشینری ’آزادہند فوج‘ دے نیتا جی دی گرفتاری لئی چھاپے مار رہی، اوہ پوٹھوہار وچ پروہنا جیہنوں دادا امیر حیدر سلامت افغان بارڈر پار کروایا۔).....
1932 توں 1938 تیک چھ سال دادا امیر حیدر قید رہیا۔ انبالہ جیل چوں رہا ہوندیاں جواہر لال نہرو نال ملاقات ہوئی جیہڑا اوہناں دِناں وچ Muslim Mass contact compaign لئی پنجاب وچ شہر شہر پریشان جیہنوں پوٹھوہار دا اِنڈین کامریڈ پے گیا کہ سارے ہندو بنیے کھدر پاکے اوہدے نال کھلوتے جیہناں دے قرضے دے جکڑ بند وچ پھسے مسلمان پنجابی اوہدے نال کیویں رلن۔ دادا امیر حیدری دی ایہہ کھروی گل انڈین نیشنل کانگرس دے لیڈر نوں بھاویں چنگی نہ لگی پر اوہ سوچے پے گیا کہ کامریڈ چھ ورھے جیل وچ رہ کے وی پنجاب دی سیاست توں پورا باخبر۔ دادا امیر حیدر چار سال رُوپوشی وچ تے چھ سال قید وچ کٹے، اپنے گراں دی یاد پِچھے کِھچ ماری.....
O

ستویں لڑی دا لنک
http://www.wichaar.com/news/312/ARTICLE/32401/2017-02-19.html
نین سکھ پنجابی لکھاری نیں اتے انہاں نوں ڈھاہاں انترنیشنل ایوارڈ وی ملیا سی۔ انہاں دی تازہ کہانیاں دی کتاب ’’شہید؟‘‘ بارے اج کل گل بات ہو رہی ہے۔ایہہ انہاں دی نویں کہانی جے۔اوہ ہن تیک پنج پنجابی کتاباں لکھ چکے نیں، ترے کہانیاں دی کتاباں نیں اتے اک شاعری تے اک ناول۔


Share |


 

Depacco.com


 

 

Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels