Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> پروفیسر سعید بُھٹا >> دیس دیاں واراں >> للیریاں اعواناں دی وار

للیریاں اعواناں دی وار

سعید بُھٹا
July 23rd, 2008
 

    ہتھلی وار دی کہانی انج ہے کہ سجاولا اعوان موضع کھلڑ، تحصیل تے ضلع جھنگ پکے نولاں دے وچوں نولاں دیاں مجھیں لُکا لیندا ہے۔ نول جھنگ دے کاردار مولراج اگے گیرا کریندے ہن کہ اساڈیاں مجھیں للیریاں لُکا لئیاںہن۔ دھونس دِلے للیرے نوں موضع ٹبی للیرا، تحصیل چنیوٹ، ضلع جھنگ وچوںپھدھ لیندی ہے۔ مولراج دی کچہری وچ دِلا للیرا ترائے دیہاڑیاں تیکر صفائی دیندا رہندا ہے، پر مُدعی تے مولراج اوہدی گل تے اعتبار نہیں کریندے۔ دِلا للیرا دہ دینہاں دی مہلت لے کے گھر آ جاندا ہے۔ ممندا سبانا دِلے للیرے نوں دسدا ہے کہ نولاں دیاں مجھیں سمائل ہرل دے کوٹ وچ اعواناں دے منگو وچ چِھڑیاں ودیاں ہن۔ دِلا حکومت دے پنج اسوار لے کے دو
سگویاں تے چار وِگویاں مجھیں نپ لیندا ہے۔ سجاولا اعوان دِلے للیرے کولوں اپنیاں مجھیں منگدا ہے، پر اوہ نہیں پرتیندا۔ سجاولا اعوان ایہدے وٹے وچ کچے وچوں للیریاں دیاں دو مجھیں لُکا لیندا ہے۔ وت دُوئی راتیں چار بندیاں دا پیڑا لے کے لُکدا ہے۔ مجھیں چھڈن لگدا ہے تاں للیرے جاگ جاندے ہن۔ سجاولا دِلے للیرے تے اوہدے بِھرا جلے للیرے نوں تلواریں مار کے پھٹڑ کر چھڈدا ہے۔ للیرے پھٹاں اُتے پٹیاں بنھ کے جاندے پے سجاولے اعوان نوں مُڑ بُلیندے ہن۔ للیرے سجاولے تے احمد اعوان نوں مار چھڈ دے ہن۔ اعواناں دے دُوئے دوویں ساتھی نس ویندن۔
میر چوغطہ ہوراں دیاں چواہاں واراں دا ہک سانجھا موضوع جنور ہے۔ اوہناں گھوڑے، ڈاچی تے مجھ دے سوہلے گاویں ہن، پر مجھیں دے مہاندرے اُلیکن وچ اوہناں دی اُستاکاری سلاہن جوگ ہے۔ اسیں ایتھے پہلاں مجھ دی پنجابی ریت نال سانجھ دا ویروا دیندے آں تے ایہدے مگروں اوہناں دے مجھ نال موہ بارے گل کریسایے۔ بندے تے جنور دی سانجھ ازلاں توں ہے۔ انسانی وسیب دے مُڈھلے پڑاء وچ تاں بندہ ایہناں توں خوراک دا کم لیندا رہیا نالے من وچ ایہہ سک وی رہندی کہ کیویں ایہناں نوں اپنے وس وچ کیتا جاوے۔ جنور نوں وس وچ کرن مگروں ای زرعی وسیب ہوند وچ آیا۔ جنور نال موہ کرودھ دی کہانی وی اڈو اڈ وسیباں وچ وڈی سوادلی ہے۔ کدی تاں مصر ورگیاں تہذیباں وچ کجھ جنوراں نوں دیوتیاں دا روپ دتا گیا جیویں شاہین اسماناں دا دیوتا ہا۔ دُنبے، داند، باندر تے بلی نوں وی مقدس من لیا گیا۔ بگھاڑ رومیاں دے جھنڈے اُتے سجیا۔ گاں نوں ہندواں پوجیا۔ ہڑپا تے موہنجو دڑو توں نکلن والیاں مُہراں تے مجھ، شیر، ہاتھی تے مگرمچھ دی مُورت اُکری ہوئی ہے۔ ٹوٹم اتے ٹیبو دی سوجھ مگروں کُجھ جنور حلال ہوگئے تے کُجھ حرام۔ اڈو اڈ مذہباں وچ کئی جنوراں ودھیا تھاں ملی ہوئی ہے کُجھناں گھٹیا۔ کئی پنچھی تاں چنگے سفیر وی منے گئے ہن تے کُجھ نحوست دی علامت۔ اج سائنسی دور وچ وی جنور کہانیاں دی چس بندے نوں اپنے ول کھچ لیندی ہے۔ انج انسانی وسوں وچ اجیہی تھاں کائی نہیں جتھے جنور نال موہ نہ ہووے۔
ہندو وسیب وچ گاں نوں پوتر منیا گیا ہے تے ایہدا آدر وی کیتا ویندا ہے۔ ہندو متھالوجی وچ گاں دی ایس پاروں اُچی تھاں ہے کہ برہما نے برہمن تے گاں نوں رلے پیدا کیتا ہا۔ ولکنز دے آکھن موجب:


“The cow, though not regarded as the Vahan of any deity, is worshipped too. Brahma is said to have created cows and Brahmans at the same time; the Brahman to officiate at worship, and the cow to provide milk, ghi, etc., as offerings, whilst cow-dung is necessary for various purifying ceremonies.” (1)


کرشن مہاراج وشنو دا اوتار ہے۔ ہندو متھالوجی دے سیانیاں کرشن دے معنے کالے دے لکھے ہن۔ کرشن بارے ایہہ وچار عام ہے کہ ایہہ آریہ دے آون توں پہلاں دے سورمیاں وچوں ہا، جیہدے اُتے آریائی روایتاں دا لیپ کر کے ایہنوں ہندو مذہب یاں متھالوجی دا حصہ بنا لیا گیا۔ ولکنز نے پروفیسر گولڈ سٹکر دے حوالے نال لکھیا ہے:


“- is the most interesting incarnation of Vishnu, both on account of the opportunity which it affords to trace in Hindu antiquity the gradual transformation of mortal heroes into representatives of a god; and on the account of the numerous legends connected with it, as well as the influence which it exercised on the Vaishnava cult. In the Mahabharata, Krishna-- which literally means 'the black or dark one' -- is something represented as rendering homages to Siva, and therefore acknowledging his own inferiority to that deity, or as recommending the worship of Uma, the consort of Siva, and as receiving boons from both these deities.” (2)


کرشن گاواں چارن والیاں دے گھر پلیا۔ ایسے پاروں اوہنوں گوپال تے گوپی ناتھ وی آکھیا ویندا ہے۔ کرشن مہاراج آپوں وی گاواں چراندے ہائن تے اوہناں دے نال ہزاراں دی گنتی وچ گوپیاں وی ہوندیاں ہائن، جیہڑیاں کرشن دیاں عاشق ہائن۔ ایہہ گوپیاں دینہہ رات اوہدے موہ وچ دُھکھدیاں رہندیاں۔ کرشن کئی رُوپ وٹا کے اوہناں دے مچ ماردا۔ کرشن دے وچھوڑے وچ گوپیاں دا دُھکھن تے رادھا دا ورلاپ پنجابی ادب وچ آتما دے کُرلاٹ دا استعارہ ہے۔ جے رام تے کرشن دا ٹکراواں تول کریے تاں پنجابی ادب وچ کرشن دی ای باہلی مانتا ہے۔ پنجابی لوک ادب، بارھاں ماہ تے کلاسیکی ادب وچ ایہہ رنگ سہج سبھا ویکھیا جا سکدا ہے۔
بھاویں پنجابی ادب وچ کرشن فراقیہ کیفیتاں واسطے مڈھلی رمز دے طور تے ورتیا گیا ہے، پر اوہدیاں گاواں پنجابی ریت وچ پوتر نہیں بن سکیاں۔ پنجابی ریت وچ تاں گاواں نوں نہ پوتر منیا گیا ہے تے نہ ای نرآدریا گیا ہے۔ ایتھے گاں دودھ دین آلی عام پالتو جنور ای ہے۔ پنجاب وچ ہندو متھالوجی دے اثر راہیں انج دیاں مثالاں وی ملدیاں ہن کہ ایس دھرتی دا بھار ہک بگے ڈھگے اُٹھایا ہویا ہے۔ جدوں اوہدا ہک سنگ تھک جاندا ہے تاں اوہ دُوئے سنگ اُتے بھار رکھن لگدا ہے تاں بھمب آوندا ہے۔ دھول دی اُچیچتا ہوندیاں وی اوہ پوجا پاٹ دا حصہ نہیں۔ ایہدے مقابلے تے مجھ آدری گئی ہے پر دھرم پوترتا ایتھے وی نہیں۔
ہندو متھالوجی وچ مجھ نوں ہینیاں وکھایا گیا ہے تے گاں نوں اُچا۔ ہندو دھرم وچ دُرگا دیوی دا اُچا تھاں ہے، جیہدا ہک صفاتی ناں مَہِیشَ ماردِنی ہے۔ ایہدا مطلب ہے کہ سڈھے نوں مارن والی۔ دُرگا مجھیں دا لہو پیونی وی سدیندی ہے۔ ولکنز دے آکھن موجب:


“Mahishamardini (the slayer of Mahisha) slew Sumbha as he attacked her in the form of a buffalo. She had eight or,according to other accounts, ten arms.” (3)


اُتلے وچاراں توں ایہہ گل نتر دی ہے کہ دُرگا دیوی کالے رنگ دے ہک جن سمُبھا نوں مارن دا مان پراپت کیتا ہویا ہے، جیہنے سڈھے دا رُوپ وٹا لیا ہا۔ کالی کھلڑی والے دراوڑاں دے سورمیاں نوں بگی کھلڑی والی آریائی سوچ نال ای نکھدیا گیا ہے۔ دراوڑ سوجھوان اجوکے ہندوستان وچ وی مجھ گاں دے وتکرے دی دس پاوندے ہن۔


“Yet the buffalo, according to Ilaiah, is not reverd as a national animal, but the cow is. Why? Because the buffalo is black. Ilaiah argues that we must posit buffalo nationalism (which represents dark/draividan-ness) against the cow nationalism of the brahmanical forces.” (4)


پنجابی بولی وچ مہیں سنسکرِت دے مہیش دا وگڑیا روپ ہے یاں دیسی بولیاں توں سنسکرِت ول گیا ہے ایہدے بارے کائی پکی تھتھی گل نہیں کیتی جا سکدی۔ اُنج چیتے دا مہاڑ ایدھر ای ویندا ہے کہ آریہ دے آون توں پہلاں جے ہڑپا وسیب وچ مجھ دی مانتا ہا تاں اوہدا کوئی ناں وی ہوونا ہے۔ اوہو ناں سنسکرِت بولی وچ مہیش اکھویو یا ہو سی۔ مہیں دی پنجابی وسیب وچ ہمیش اُچیچتا رہی ہے۔ پنجاب دیاں باریں وچ آپ مہارے اُگے گھاہ، رُکھ، بوٹے تے وگدے دریاواں پاروں پنجابی وسیب صدیاں تیکر پشو پال ای رہیا ہے۔ کُھلیاں چرائیاں تے وگدے دریاواں کارن ایتھے مجھ سوکھ نال پلدی ہائی۔ اودوں واہی دریاواں دے کنڈھیاں اُتے ای ہوندی ہا تے بہت چِر مگروں چرخی والے کھوہ باریں وچ کھٹے گئے تاں رزق دا نواں وسیلہ جمیا۔ کُھوہ راہیں واہی وی پشوپال وسیب دیاں جڑھاں نہ ہلا سکی۔ پنجابی وسیب دے الھڑ جواناں دا وڈا کم مجھیں چارن ای ہا۔ سوانی دے سفنیاں دا شہزادہ مرد ہوندا ہے۔ انج پنجابی وسیب دی لمی تاریخ وچ اوہنے مجھیں چارن والیاں نوں ای سدھراں دا دیوتا بنائی رکھیا۔ ایسے پاروں مہیں چارن والا مہینوال تے ماہی بنیا۔ پنجابی دیاں دو وڈیاں داستاناں ''ہیر رانجھا'' تے ''سوہنی مہینوال'' دے مرد پاتر مہیں چارن والے ای ہن۔ ہیر رانجھا دی کہانی دا مرکزی پاتر رانجھا مہیں دے طفیل ای مہینوال بن کے امر ہویا۔
پنجاب دی تاریخ وچ کنے ای ول پھیر آئے۔ بدیسیاں ایس دھرتی اُتے راج کیتے۔ کئی طرح دے جھکھڑ جُھلے۔ کنیاں ای سُوجھاں اپنے سوہلے گوائے۔ اٹھویں صدی عیسوی وچ عرب مسلماناں ملتان تیکر دا علاقہ فتح کیتا تے وت ہزار ورھے تیکر عرب، ترک، مغل تے پٹھان مسلماناں راج کیتا، پر مجھ نال پنجابی موہ نہ مُک سکیا۔ مسلماناں دے راج سمے ایہہ ضرور ہویا کہ دراوڑی متھالوجی دے اُتے مسلم متھالوجی دا چھٹا مار لیا گیا۔ اسلامی اثر ہیٹھ جُڑی لوک ریت موجب تاں جدوں سلطان سکندر یاں ذوالقرنین بادشاہ زمین تے سمندراں اُتے راج کیتا تاں جلوڑیاں بادشاہ نوں سمندر وچوں مجھ، منجی تے گنے دیاں سوغاتاں پیش کیتیاں۔ انج مجھیں ذوالقرنین بادشاہ دے سمے جمیاں۔ پنجابی ریت وچ دریاواں دا راکھا خواج خضر ہے۔ اوہ اوکھی دے ویلے بوہڑدے نیں۔ جدوں مجھیں دریاواں تے جاندیاں ہن تاں خواج خضر اوہناں دی سلامی قبولی کردے ہن۔ اوہناں نوں مجھیں دا دریاوے نھاون تے ٹُبیاں مارن چنگا لگدا ہے۔ ایسے چھٹے نال لوک شاعر ایہہ رعایت وی لے جاندے ہن کہ اوہناں نوں مجھ وچ رب دسدا ہے۔ پنجابی لوک شاعری وچ ایہدیاں کئی مثالاں موجود ہن۔ مجھیں دے ڈھولیاں پاروں نامنا کھٹن والے لوک شاعر کیمے ڈھاڈھی دے ڈھولیاں دے کُجھ کڑے ویکھو۔
چڑھیا سلطان سکندر جیہڑا ذوالقرنین دا بادشاہ،
اوس جلوڑیاں توں آن ترائیاں ترائے سوگاتاں
مجھ، مُنجی تے گنا ہک کماند دا، کتیں پکیاں ہین ساکھاں (5)

مجھیں کُبے نور دے وڈا ظِل جہان دا
مجھیں پیدے ہوئیاں ذوالقرنین دے ویلے،
جیہڑا راہ گاراں دے جاندا (6)

خواج خضر راجی ہوندائے، مجھیں آن پتناں تے بہندیاں
لیندیاں پھوارے تے ٹُبیاں، نت سلامی خواج خضر دے رہندیاں (7)

آہدا ہے میر کیما: ڈھیہی ہے دیدار خُدا دا،
مردی واری وی مال مجھیں آکھاں (8)
پنجابی جیون، وسوں، وسیب تے لوک ادب وچ مجھ اینی رچی ہوئی ہے تاں ایہہ کیویں ہو سکدا ہے کہ کلاسیکی ادب وچ ایہدے پرچھاویں وکھالی نہ دین۔ بابا فرید ہوراں دی شاعری وچ ماجھے دودھ نوں اُچیچیاں نعمتاں وچوں دسیا گیا ہے۔
فریدا شکر، کھنڈ، نوات، گُڑ، ماکھیوں ماجھا ددھ (9)
پنجابی دی کلاسیکی شاعری نوں سہج سبھا دو حصیاں وچ ونڈیا جا سکدا ہے۔ داستانی شاعری تے دوہے، کافی تے سی حرفی دیاں بنتراں۔ داستاناں وچوں ہیر رانجھا تے سوہنی مہینوال دے دوویں مرد پاتر دھیدو تے عزت بیگ اپنے رومانس نبھاون لئی مجھیں چاردے ہن۔ ایہہ داستاناں سینکڑے پنجابی شاعراں لکھیاں ہن۔ اوہناں کول مجھیں دے مہاندرے تے ہور گُن وی دسدے ہن۔ دوجیاں بنتراں وچ کیتی شاعری وچ رانجھا مہینوال رمز پاروں ورتیا گیا ہے تے ایس رمز دے کئی پکھ ہن۔ 'ہیر رانجھا' دی کہانی پنجابی وسیب دی نمائندہ ہے۔ ایہدی چس وادی سندھ توں اڈ راجستھان تے گنگا جمنا وادی وچ وی مانی جاندی ہے۔ کنے ای شاعراں ایس قصے نوں فارسی (10) سندھی (11) ہندی (12) اُردو (13) تے ہریانی (14) وچ نظمایا ہے۔ راجستھان وچ ''ہیر وارث شاہ'' نوں تقدس دا بانا پوایا گیا ہے۔ راجستھانیاں دے ڈھوراں نوں 'مونہہ کُھر' دی بیماری لگے تاں اودوں ڈھوراں کول ہیر گائی جاندی ہے۔ جنوراں دی ایس بیماری کان 'کُھر' دا لفظ وی ورتیندا ہے۔ جیس جنور نوں ایہہ بیماری لگ جاوے اوہ اپنے کُھراں یاں پیراں نال نہیں ٹُر سکدا۔ جے 'مونہہ کُھر' ہووے تاں نہ اوہ کھا پی سکدا ہے تے نہ ٹُر سکدا ہے۔ زبانی تاریخ دے مان یوگ کھوجی رُستم بھڑوچا ہوراں لکھیا ہے:


"
Let me talk a little bit about Hir Ranjha. Sung in the Alwar-Bharatpur region to the accompainment of the jogia sarangi (bowed stringed instrument), it isknown primarily as a romantic tale composed by Waris Shah, who took the story-line of a long lay from Punjab, adapting it within the Sufi philosophical tradition. Now what we find is that Hir Ranjha is sung in those rural areas that are prone to cattle epidemics, more specifically to the foot-and-mouth disease that ffectscattle. Whenever such disease is rampant, HirRanjhaissung andthe local people say, 'we are doing the path (religious reading) of Hir Ranjha.’ Just as there are readings of the Gita and Ramayana, in the same way these are readings of Hir Ranjha. In the course of this reading, it becomes a religious text.” (15)


پنجاب وچ ڈھوراں نوں 'مونہہ کُھر' ہووے تاں سید فقیر آہلی دے چوگردوں لیکا مار کے دم درود کریندے ہن، جیہنوں 'کڑا گھتنا' آکھیا جاندا ہے۔ پنجاب وچ کوئی مجِھتا (مجھیں پاروں مشہور گھرانا) ای ایہہ اُچیچ کریندا ہے کہ 'مونہہ کُھر' کان ہیر پڑھاوے۔ ایہہ کسے کلاسیکی شاعر دی لکھی ہیر ای نہیں ہوندی سگوں 'مییے رانجھے' دے مجھیں نال موہ والے گاون ہوندے ہن۔ رُستم بھڑوچا ہوراں پنجاب وچ ایس رِیت بارے انج جانکاری دتی ہے۔


“Interestingly, on a trip to Islamabad in Pakistan some years ago, I told my colleagues there that Hir Ranjha is sung in order to heal cattle diseases; it is not just a romantic tale. They all laughed and said, 'You say such funny things.' So I requested them to get any person from the rural area of the Doab region who could sing Hir Ranjha. Next day a group of villagers arrived, and sure enough, they sang Hir Ranjha to the accompaniment of the algoja (double-flute) and it was the same composition by Waris Shah. Then I asked them: 'If your buffaloes and cows fall ill, do you sing Hir Ranjha?' And they said, 'Yes, but not this Hir Ranjha, we have another version.' And they sang that as well.” (16)


رانجھے بارے اساڈے سوجھوان ایہی وچار کردے آ رہے ہن کہ ایہہ کرشن مہاراج دے پاتر دا ای ودھا ہے۔ کرشن مہاراج دی گاواں وچ مانتا ہے، پر ہُن تاں کرشن دی جدی جوہ جمنا وچ رانجھن یار مجھاں گاواں دا طبیب منیا ویندا ہے۔ رُستم بھڑوچا ہوراں دے وچار موجب:


“Formerly, Ranjha was effective only with the buffalo, but gradually his power extended to the cow as well, the animal most closely identified with Krishna. And yet, in Krishana's own territory, in Mathura, Govardhan, and the entire Braj area, whenever cows andbuffaloes face any epidemic in this area, it is Ranjha who is invoked to solve the problem and not Krishna.” (17)


مجھ نال پنجابی پاتر دے موہ دا پینڈا ہزاراں ورھیاں دا ہے۔ ایہہ موہ آریہ دی متھالوجی نال کھہندا ہویا مسلم متھالوجی نوں اکھ مار کے اگانہہ ٹردا نظر آوندا ہے۔ رانجھا پنجابی لوک ادب تے کلاسیکی شاعری دی جیوندی جاگدی علامت بن کے سندھ، راجستھان تے جمنا وچ وی ڈیرے جماوندا ہے۔ انج مجھ نال پنجابیاں دا موہ پنجاب دی وسیبی امیری دی عظمت دا نشان بن گیا ہے۔
میر چوغطہ ہوراں دے سمے تیکر پنجاب دے دریا، گھاہ، بوٹے، جنور، روہی، تھل، بیلے، پہاڑ تے دوجی فطرت بندے دے ساہ نال ساہ لیندی ہا۔ جی تے دھرتی وچ وکھریواں ناہی۔ ہر شے دا وجود ہا تے اوسے نال آدری ویندی۔ اوہناں نوں جنور تے فطرت نوں بیانن کان اُچیچ ناہن کرنے پیندے۔ تخیل نال قیاسی دُنیا وچ سنھ مارن دی تھاویں اپنی تکنی ای رجا دیندی۔ اوہ کوئی اکے ستے شاعر وی ناہن جیہڑے ویلے دے سچ توں اکھ نُوٹ کے رُکھ تے جنوراں دے سوہنپ وچ لُوہ لیندے۔ اوہناں دی تکنی تے وسیب وچ اینا رجیواں ہا کہ ککھ چُکیاں کلا بن ویندی۔ اوہناں دی شاعری بارے گل کرن توں پہلاں مجھ بارے اوہناں دے ''وچار'' وچ کیتی گل دا ہک جھلکارا ویکھو۔
''بھاگ مجھ کیہو جیہی ہائی؟ جیویں سلھیٹیاں اچ ہیر۔ ٹمن دے برچھے ہاٹھ اچ ہوندن۔ جیویں رُکھاں چوں توریاں آہلی ٹاہلی۔ ٹِھلھاں چ کڑانا ہے۔ بھاگ مجھ ایہو جیہی ہائی۔ دِلے دی ہینہہ نال بجھدی ہائی۔ کولی دا وال ہا۔ بھاگ مجھ دا چوونا ساون ماہ دا ہڑھ۔ بھاگ دودھوں کدی ناہی سُکدی جیویں پھتو دا سر، سراں دے وچوں سوکا کدی نہ آیا۔ بھاگ مجھ نوں دودھ دا سوکا کدی نہ آیا۔'' (18)
بھاگ مجھ دا ناں ہے۔ ایہہ اپنے سوہنپ پاروں پنجابی ہیروئناں، رُکھاں، پہاڑاں، ساون دے ہڑھ تے سراں وانگر ای جیوندی جاگدی حقیقت ہے۔ ایتھے مجھیں دے مہاندرے بارے اٹاں ویکھو۔
مجھیں کُبے نور دے، چینی دے بھانڈے
چھنڈیاں پھُوکیاں تے پُوجھیاں، کٹورے باتل دے مانجے (19)

اوس دا ہوانا لٹک پگھوڑیاں، ساون پیگھ اُلاراں
اوس دے تھن دی مثل سنداریاں، مُٹھ آون نہیں مقداراں
اوس دا پُولا وانگ پاڑ چھے، نِویں نی وانگ پھوہاراں (20)

پیاری مجھ گنجے کی، کوٹیں جیویں سفیل
اوس دا اُچا قد بیار دا، ویل لمی چیل
سوہے جھجھ متھے تے، خون لکھن عزرائیل (21)

وار کار پنجابی وسوں تے وسیب وچوں کنیاں ساہمنے دیاں مثالاں لیاندیاں ہن۔ ایتھے شاعر دیاں وارداتاں، تخلیقی تجربیاں دی گنجھلداری، عام بولی تے ادبی بولی دے نکھیڑ ورگیاں گُھتکلاں ہاسو ہینیاں لگدیاں ہن۔ وسیبی تشبیہاں ہوون یاں ثقافتی، سبھے پنجابی جیون دا حصہ ہن۔ چینی دے بھانڈے وی تاں پنجابی جیون وچ صدیاں توں اوپریواں مُکائی بیٹھے ہن۔
مجھیں دے دودھ نوں تاں بابا فرید ہوراں پنجاب دیاں وڈیاں نعمتاں وچ گنیا ہے۔ مجھیں دے چوون واسطے وی چھیڑو دی جنور نال موہ ضروری ہے۔

پیاری مجھ گنجے کی، ملدی نال پیاراں
پوند چھنڈیے مڑ پوجھیے، کٹورے مانج ٹھٹھیاراں
سُبیا بھبھاسا تے بھیرمی، دیگا دھاراں (22)
مجھیں دیاں دھاراں نسری دیاں ڈلیاں
ماکھی دے گُھٹ، مغز نوں تریاں
اوہناں دا مشک کستوری، آپ چکڑ بھریاں
سوہن دریاواں، ترگش وچ سریاں (23)

ایہناں اٹاں دے حسن نوں اوہی مان سکدے ہن، جیہناں ایہہ وسیب ویکھیا ہے۔ سُکے دُھوڑے تے ڈبیاں والے دودھ تے پلیاں وجوگیاں نوں ایس حسن دی کیہ سار ہو سکدی ہے۔
مجھیں دے چھیڑ نوں منگو، مہاگ، ماجھ تے مال آکھدے ہن۔ مال دھن دولت ہے۔ بار وچ ایہہ وڈیاں جائیداداں جنی ای جائیداد ہے۔ مجھیں گایے دا دودھ ویچنا ہک ادھی ٹابری توں اڈ دوجیاں مہنا سمجھدیاں ہن۔ اکھے دودھ پُتر وی کائی ویچن آلی شے ہے۔ اُنج گھیو ویچ لیا جاندا ہے۔ مجھ دا دودھ رِڑک کے مکھن لیا ویندا ہے۔ مکھن نوں پگھار کے گھیو بندا ہے۔ گھیو مہنگی وست ہے۔ ایہہ پنڈ دے کراڑ دی ہٹی اُتے یاں لہور، ملتان توں آئے وپاری اگے ویچیا ویندا ہے۔ گھیو راہیں آیا پیسہ تے مجھ دا اپنا مُل ای مال دھن ہن۔ ایس دھن دی راکھی کان ٹل چاہیدا ہے۔ جے ٹل نہیں تاں وت مجھیں رکھنیاں سوکھیاں نہیں۔انجیں نہیں دانے آکھ گئے 'مجھیں گھر وریاماں تے گھوڑے گھر سلطاناں۔' وارکار دے وچار موجب:
''سرِیلاں تے کانہہ مجھیں دا کھاج ہے۔ جیویں نورنیاں نوں سہاگ۔ دودھ کماندوں مٹھے بہت شیریں سواد۔ چوغطیا جنھاں دا مال مجھیں ہے اوہناں نوں تلوار دی لاج۔'' (24)
لوک ریت موجب مجھ نوں ازل توں پلوتا ہے چور تے کٹک دا۔ لہندے ولوں پنجاب اُتے کٹک تاں چڑھے ای رہندے ہان، پر پنجابیاں تاں اپنے جیاں دی گین کائی نہیں رکھی ہوئی مجھیں دی کون کریندا۔ کدی کدی بار دیاں ٹابریاں وی کٹک لے کے ہک دُوئے تے دھاوندیاں تاں اوہ مجھ ای مریندے دُوئے جن نوں کُجھ نہ آہدے۔ ایہہ کدی کدار دی گل ہے، پر چور وسوں وسیب دا ہے۔ چوری بُھکھ دی وی ہے تے دُکھ دی وی۔ بُھکھ دی چوری تاں بھاویں سایے پچا ای جاون، پر ایہدے نال اوہلا لہن دا ڈر ہوندا ہے۔ جیہڑا اپنی شے دا دھیان نہ رکھ سکے اوہ نکھد ہے۔ وار کار دے آکھن موجب:
اوہلا ویندن لاہی، جُوہاں ویکھ پرائیاں (25)
اوہو وسے چنھاں تے، جیہڑا اپنا کھاوے رکھ (26)
ریڈھ یاں کھوہ دی چوری ای ویراں دا مُڈھ بندی ہے۔ ریڈھ ہوندا ہے کسے نال وٹ پورا کرنا۔ کسے وادھے دا بدلہ لینا۔ جیہنے کوئی وادھا کیتا ہویا ہے اوہدے نال ساہویاں نہ لڑنا، پر اوہدی چوری کر لینی یاں چوراں توں کروا لینی۔ کھوہ ہوندا ہے کھوہیا، کُھتھا یاں کھسیا ہویا مال۔ کھوہ اوہ مال ہے جیہڑا کسے چوری کر لیاہووے یاں ویری مار لیا ہووے تے سایے پتا ہوندیاں وی نہ پرتا سکن۔ اکھے پھلانے اساڈا کھوہ کُھتھا ہویا ہے۔ گاں، ڈاچی دی چوری تاں لوک اپنے اُتے جبر کر کے سہہ جاندے ہن۔ چنھاں اُتے جیہدی مجھ کھڑی جاوے اوہدے ہاں نوں موری ہو جاندی ہے۔ نت مونجھیا رہندا ہے تے نیں اُتے ٹرن جوگا نہیںہوندا۔ وارکار دے لفظاں وچ:
''گاں دا ریڈھ ہووے چنھاں دی کدھی تے کنونی نوں کُھرک۔ مجھ دا ریڈھ ہووے پِھپھر دے ٹوٹے کلیجے نوں دھمک۔ گاٹے دی رت۔ عمر نوں ورہیوں۔''(27)
میر چوغطہ ہوراں دیاں واراں وچ ریڈھ کڈھن دیاں کئی مثالاں ملدیاں ہن۔ ایتھے دو نمونے ویکھو۔
''جیس ایلے دودھاں تے جھگوں کسیاں ہو جاون۔ مجھیں دے ہولے ہوانے چیکن آ لگن۔ چنھاں دیاں راٹھاں نوں پھہُک آ ویندا ہے۔ نہ پیندن نہ پیتا ہویا بھمدا نیں۔ باوے آدم دے ویلے دے ریڈھ کڈھ بہندن۔'' (28)
''ہک ریڈھ کڈھ دئیو۔ پیاری مجھ گنجے احمد دے دی جھجھی لیاری کڈھ آن دئیو۔ سجاولا اعوان ہووے بہادرے دا پتر۔ نوتا ممبڑ، امیر ممبڑ دا پُتر۔ بِیڑا چا کے ٹر پون۔ بگھا چیر کے کڈھ لیاون۔'' (29)
اُنج تاں چوری لبھن کان اساڈے وسیب وچ کھوجی تے ستھی ورگے ادارے ہن۔ پر ایتھے بُھکھ دی چوری دا جھیڑا جھیڑیندا ہے۔ ریڈھ تاں ہوندا ہی دُوئے نال لڑن کان ہے۔ چوری کنج دی ہووے ایہہ لبھنی تے مڑاونی کائی سوکھی گل نہیں ہوندی۔ ایہدے کان ٹِل، سوجھ تے دانائی دی لوڑ ہوندی ہے۔ میر چوغطہ ہوریں اوس وسیب وچ رچے ہوئے تے سوجھوان جی ہائن۔ مجھ ڈھوڈھن بارے اوہناں دیاں دتیاں سمجھاونیاں گوہ گوچریاں ہن۔
پراہنے لُکے نوں چِک نہ ملیے، گلہ کریندے نوں نہ بُلائیے
جیتھے ہووے مجھ، اوس تے ویندیاں نہ لائیے
دارو گھت کے رنجکی، نہ ساہویں اُٹھائیے
اوہ تاں پمدا گل، نہ اوہلا لاہیے
پوند آہر نال میلکھ، دیویے سنائیے
ہلّی کر کے چھوڑیے، پیار نال منائیے
اگیچ نالوں چاں ویچیے، نہ امان رلائیے
پیچے دودھ حلال کر، اپنے اگے چرائیے
جیتھے مجھ وی گنیے، اوس دیاں دو لُکائیے
سجے ہتھ دی چوری، نہ کھبے نوں وکھائیے
اوس نوں دِپے مت، جے پَھر وی آئیے
وت نہ کریس دل، نپ چُونیوں ڈھاہیے
آکھے میر چوغطہ، مجھ انج منائیے (30)
میر چوغطہ ہوراں اُنہویں صدی وچ مال چوری کرن والے چوراں دے طریقے وی دسے ہن۔
''ہُڑیال دی دندی، گینڈے دے کُھسے پرت کے ماجھے دیاں مجھیں نوں گھتے۔'' (31)
ہڑیال جنگلی لیلے نوں آکھدے ہن تے اوس دے چم دی ودھری یاں رسی بہوں کھروی ہوندی ہے۔ جدوں ایہہ دندی کسے وڈے جنور نوں وی چڑھدی ہے تاں پھیر اوہ لیلیاں بکریاں وانگوں مگر ٹردا آوندا ہے۔ اودوں چور مجھاں گاواں لُکاون کان گینڈے دے چم دے کُھسے یاں جُتی سیواوندے ہائن۔ ایہہ گاں مجھ دے سُمباں اُتے چاڑھ دیندے ہائن۔ انج کھوجی کُھرا بُوڑ بہندے ہائن۔ وارکار سجاولے اعوان دی چوری کرن دی ادا بارے لکھیا ہے:
''راہ اعوان دی سہیلی ہے۔ پچھے ٹھاواں لُکنا ہے۔'' (32)
سجاولا اعوان جیس دی مجھ چھڈدا تاں اوہ اپنے نقصان پاروں بے ویسرا ہو جاندا۔ سجاولا دُوئی راتیں وی اوسے گھر دا ڈنگر چھڈ لیندا۔
اوپری نظرے وار دے وچاراں تے اٹاں توں انج جاپدا ہے کہ جیویں وارکار چوراں دے چوری کرن دے ہُنر نوں وڈئیا رہیا ہے۔ اصل وچ سجاولے اعوان دی کیتی چوری مولراج دی کچہری وچ دِلے للیرے تے لگ جاندی ہے۔ دِلا مولراج نوں مجھیں مُڑا دیندا ہے۔ ایس پاروں ایہہ دوویں چور آپس وچ کھیہندے ہن۔ پنجاب وچ چوری دی وی ہک اخلاقیات ہوندی ہا کہ اپنی جُوہ تےدیاں بندیاں دا مندا ناہی منگی دا۔ سجاولے اعوان دا جتھے ہتھ پمدا ہے اوتھوں نہیں ولیندا۔ انج اوہ اپنے وسیب دا بھاونا پاتر نہیں۔ وارکار دی سوجھ موجب سجاولے دے مرن مگروں لوکائی تے مجھیں نوں سُکھ دا ساہ آوندا ہے۔
مارے سجاولے دیاں خبراں، سُکھ مجھیں نوں بھانا (33)
سکھ راج سمے تحصیل چنیوٹ دے ایہہ پنڈ ملتان تے بھیرے دے سنگھم اُتے ہان۔ دیوان ساون مل تے راجا گلاب سنگھ دی کھیہہ بازی پاروں سنگھم اُتے وسدے اجیہے پاتراں دی موج لگی ہوئی ہا۔ ایس پاروں ایہہ جُوہ چوری دا دُھن ہا تے لوکائی بہوں اوکھی ہا۔ وارکار نے ہک سچے کلاکار وانگوں اپنے ویلے دی وسوں دی مورت ہمیش لئی سانبھ لئی ہے۔

Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels