Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> پروفیسر سعید بُھٹا >> دیس دیاں واراں >> للیریاں منگسیاں دی وار

للیریاں منگسیاں دی وار

سعید بُھٹا
July 23rd, 2008
 

پنجابی کلاسیکی ادب دی جھولی ون سونیاں ادبی بنتراں نال بھری ہوئی ہے تے ایہدی ہر بنتر دا نویکلا رنگ ہے۔ ایہناں وچوں ہک سرکڈھویں وار وی ہے۔ وار دی ایس پکھوں وی اُچیچتا ہے کہ ایہنے پنجاب دی تاریخ نوں اپنے کلاوے وچ لیا ہویا ہے۔ اج جدوں اسیں پنجاب دی تاریخ دے پنے پھرولنے آں تاں پنجابی ادب دے لکھتی حوالے اسانوں ہک ہزار ورھے توں پہلاں نہیں ملدے۔ اسیں اپنے تاریخی پچھوکڑ نوں جانن کان سنسکرت، یونانی تے فارسی اگے ای گوڈے ٹیک بہنے آں۔ اجیہی صورت وچ وار دی وِرلی وِرلی تُک پنجاب دی تاریخ بارے کائی ٹوہنی نپا جاندی ہے۔ ہُن تیکر دی کھوج موجب بابے گورو نانک ہوراں دی ''بابر بانی'' ای پہلی وار ہے، جیہدا مکمل متن اساڈے تیکر اپڑیا ہے۔ اوہناں توں پہلاں دیاں واراں دیاں کُجھ تُکاں توں ودھ ایس کھیتر وچ ہور کُجھ نہیں سانبھیا جا سکیا۔
وار مڈھلے روپوں بِیر رسی بنتر ای ہے۔ بھاویں کُجھ واراں وچ دھارمک تے شنگار رسی رنگ وی ملدا ہے، پر ایہناں دوواں قسماں نوں بِیر رسی سبھا پاروں ای واراں منیا گیا ہے۔ وار پارکھاں دا اُلار ایس پاسے ای ہے کہ واراں دی ہوند دا کارن بدیسی ہلیاں تے قبیلیاں دیاں آپسی لڑائیاں ہن، جیہناں واقعیاں نوں ڈھاڈھی میراثی شعری روپ دے لیندے ہان۔ اج بدیسی دھاڑویاں دے ہلیاں بارے محفوظ واراں تاں انگل گینویاں ای ہن، پر قبیلیاں دیاں لڑائیاں بارے لکھیاں واراں وڈی تعداد وچ موجود ہن۔ ایہناں دا مُڈھلا گُن بِیر رسی ہے، پر ایہناں دے اندر وسیب، وسیبی قوتاں دے ٹکرا، جیون دے رنگ ڈھنگ، راج دے کچ سچ، آپسی چس پِھک دے کارناں دیاں مورتاں دسدیاں ہن۔ اجیہے وسیبی گُناں نوں پارکھ مدھول کے لنگھ جاندے رہے ہن۔ اکھے ٹابریاں دیاں آپسی لڑائیاں بارے واراں ہن۔ خورے انج دے جی وڈیاں لاماں بارے ہوئی شاعری نوں ای سدیویں لکھت مندے ہو سن۔
میر چوغطہ ہوریں اجیہے وار کاراں وچوں ہن، جیہناں دیسی قبیلیاں بارے واراں لکھ کے تاریخ دے ہک عہد نوں ہمیش لئی سانبھ لیا۔ اسیں ایتھے اوہناں دی ہک ان چھپی وار ''للیریاں منگسیاں دی وار'' دا ویروا دیندے آں۔ للیرا قبیلہ صدیاں توں ساندل بار دا واسی ہا۔ للیرا چدھرڑ دی ال ہے۔ چودھری عمر حیات للیرا ہوراں اساڈے سوال دے جواب وچ دسیا:
''اساڈے وڈکے دا ناں ناہلاہا۔ ناہلے دی اولاد نہلیرے اکھوائی۔ نہلیرے توں وگڑ کے للیرے مشہور ہوئی۔ ناہلا ولد کُلا ولد چونڈا چدھرڑ۔ اساڈی اصل چدھرڑ ای ہے۔'' (1)
للیرا قبیلہ مڈھ توں ای راٹھ بہادر تے ہتھیا رو ہا۔ ساندل بار وچ ہوون والے وڈے بھیڑاں وچ ایس قبیلے دا کوئی نہ کوئی جی بہادری دے گُن وکھاندا رہیا۔ ''للیریاں اعواناں دی وار'' دا ہک للیرا پاتر اپنا پچھوکڑ انج دسدا ہے:
لڑے ہاں نال وی کاٹھیاں، پیو دادا چنگا
ویر کمتا وٹویے، ادھ سپراواں دا ونڈا
مُگل وی مار پچائن، کر اُجاڑا تنگا (2)
للیریاں دا ہک وڈکا گُھنا، سلطان دا جن بھروانا تحصیل جھنگ دی جُوہ چھڈ کے، چنھاں دی لہندے آلی کدھی موضع ٹبی للیرا، تھانہ بڑانا، تحصیل چنیوٹ، ضلع جھنگ وچ ڈیرا لایا۔ (3) گُھنے للیرے دے پُتر چودھری بہاب للیرے وی وڈا ناں کھٹیا تے اوہ اپنے سمکالی راٹھاں وچ قدر دی نگاہ نال ویکھیا ویندا ہا۔
وار دی کہانی انج ہے کہ جھنگ دا کاردار مولراج شہرے رجوکے نوں کسے مقدمے وچ ترائے سو روپیہ چٹی مریندا ہے۔ شہرا رجوکا چٹی تار کے موضع ٹبی للیرا وچ بہاب للیرے دے پُتراں دِلے، جلے، ملے تے موکھے کول آوندا ہے کہ چٹی دے پیسے چوری راہیں پورے کرنے ہن۔ دِلا، بہاب دا للیرا تے شہرا رجوکا ہک پیڑا نال لیندے ہن تے تھل توں کلیاراں دیاں ڈاچیاں دا وگ مار لیندے ہن۔ تھل دی واہر پچھوں نکلدی ہے جیہدے وچ چراک جوئیا، کلیار تے ٹوانے ہوندے ہن۔ اوہ جہانے، شادو دے للیرے کولوں ڈاچیاں کھس لیندے ہن۔ للیریاں دے پیڑے نوں پتہ لگدا ہے تاں اوہ تھل دی واہر کولوں ڈاچیاں وی کھوہ لیندے ہن تے واہرواں نوں مار کے پچھانہہ نسا دیندے ہن۔ کلیار ساہیوال (ضلع سرگودھا) دے حاکم کول ویندے ہن تے اوہ جھنگ دے کاردار مولراج نوں کلیاراں دے مال مریون بارے چٹھی لکھدا ہے۔ مولراج تھانہ بڑانا دے تھانیدار کمال خان منگسی نوں لکھدا ہے کہ اپنے پُتر جمال خان منگسی نوں گھلے تاں جو ہُنے للیرے جھنگ دربار وچ پیش کیتے ونجن۔ جمال خان منگسی موکھے للیرے نوں بنھ لیندا ہے تاں اوہدے بھرا دِلا تے جلا وی آ جاوندے ہن۔ جمال خان منگسی موکھے للیرے دیاں پچھو ڈکیاں اتنیاں زور نال بنھدا ہے کہ اوہدا سینہ پاٹن آ جاندا ہے۔موکھے دے کُرلاٹ اُتے اوہدے بھرا دِلا تے جلا جمال خان منگسی نوں تلوار نال قتل کر چھڈ دے ہن تے باقی پولیس نس ویندی ہے۔
جمال خان منگسی دے قتل مگروں بہاب للیرے دے پُتر نس ویندے ہن تے اوہناں دا سوڑا بھرا بہاولا للیرا مولراج دے کارداراں حاکم راء تے امیر چند نوں وڈھی دے کے اوہدی کچہری تیکر اپڑ ویندا ہے۔ مولراج بہاولے دا لحاظ کردیاں آکھدا ہے کہ پہلاں نزابتا للیرا بہاب کیاں دی ضامنی چاگیا ہا وت بہاب کے وی نس گئے تے نزابتا وی نس گیا۔ جے نزابتا آوے تاں توں ٹبی للیرے وچ بہہ سکنا ہیں۔ بہاولے للیرے دے سدن تے نزابت مولراج دے پیش ہو جاندا ہے۔ نزابتے للیرے نوں جیل وچ فرانسیسی افسراں دے حوالے کر دتا جاندا ہے۔ اوہنوں جیل وچ سخت سزاواں دتیاں جاندیاں ہن۔ بہاولا للیرا دیوان ساون مل کول ملتان حاضری دیندا ہے تے اوہنوں شکایت کردا ہے کہ مولراج اساڈے اُتے بے تُکی سختی کریندا ہے۔
میر چوغطہ ہوراں دیاں واراں دے دو سانجھے پاتر دیوان ساون مل تے مولراج ہن۔ دیوان ساون مل اپنی سوجھ پاروں تے دیوان مولراج گورے دے ورودھ جنوری 1849 وچ ملتان دے قلعے اُتے جنگ کرن پاروں مشہور ہویا۔(4) انج ایہہ دوویں پیو پتر پنجاب دی تاریخ دے یاد گیری پاتر ہن۔ اساڈے وارکار ایہناں پاتراں نوں کیویں وکھایا ہے ایتھے اسیں ایہناں دے راج دا نتارا کریندے ہاں۔
دیوان ساون مل ہوشناک رائے کھتری دا پُتر ہا، جیہڑا سردار دَل سنگھ اکال گڑھیے دا نوکر ہا۔ شُکر چکیہ مسل دے سردار مہاں سنگھ اکال گڑھ (علی پورچٹھا) اُتے قبضہ مگروں دل سنگھ نوں اپنا نائب بنایا۔ دل سنگھ دے چلانا کرن مگروں ہوشناک رائے دا وڈا پُتر نانک چند دیوان محکم چندکول نوکر ہویا۔ نانک چند اپنے بھراواں گورمُکھ رائے تے ساون مل دی وی نوکری لوائی۔ کُجھ چر مگروں دیوان محکم چند دی نوکری چھڈکے ساون مل ملتان وچ بھائیا بدن ہزاری دی ملازمت وچ چلا گیا۔
"
The Punjab Chiefs" دے آکھن موجب:


"The next year, when Badan Hazari was degraded, Sawan Mal, whose abilities were well known to the Maharaja, was appointed Governor or viceroy of half the province of Multan, and in 1829 hewas made Governor of the whole. The tract of country which thus came under the rule of Sawan Mal was very extensive, and comprised the district of Multan, Leiah, Dera Ghazi Khan, Khangarh and part of Jhang." (5)


مہا راجا رنجیت سنگھ نے دیوان ساون مل نوں 1821ء وچ ملتان دے صوبے دا کُجھ حصہ پٹے تے دتا۔ 1829ء وچ اوہنوں صوبے دا گورنر بنادتا۔ 1832ء وچ جھنگ ضلعے دیاں تحصیلاں شور کوٹ تے جھنگ صوبہ ملتان وچ شامل ہوگئیاں۔ چنیوٹ تحصیل، تھانہ بڑانا دے کُجھ پنڈ وی 1832ء توں 1847ء تیکر صوبہ ملتان دا حصہ رہے۔ انج پندرھاں ورھیاں تیکر جھنگ ضلعے دا چوکھا حصہ دیوان کیاں 4,35,000 روپے سالانہ تے پٹے اُتے لئی رکھیا۔ (6)
صوبہ ملتان دے گورنر دیوان ساون مل اپنے پُتر مولر اج نوں جھنگ دا کاردار بنایا۔ مولراج، دیوان ساون مل دے قتل (1844ئ) (7) تیکر جھنگ دا کاردار رہیا۔ دیوان ساون مل اساڈے وار کار دا من بھاونا پاتر ہے۔ اوہنے تھاؤں تھایے اوہدے نیایے سبھا تے لوکائی دی راکھی کرن دے سوہلے گا ویں ہن۔
''اُتوں آن کے دیوان کیاں دھرتی چاں بُلائی۔ آپ ساون مل ہووے ملتان دی گدی تے، پُتر ہو س مولراج اوہنوں ڈھی جاوے جھنگ دی گدی۔ آٹیوں والی پیا کڈھے۔ شینہہ تے بکری رل کے چرے دیوان کے راج اچ۔'' (8)
''اُتوں حاکمی ساون مل دی آجاوے۔ آٹیوں وال پیا کڈھے۔ دودھ چوں پانی۔ شینہہ تے بکری رل کے چرے دیوان کے راج اچ۔'' (9)
راج وی ساون مل دے، پہن کنواریاں ٹرن پشمینہ (10)
ریاست تے لوکائی دا ایہہ معاہدہ ہوندا ہے کہ ریاست لوکاں نوں نیاں دیوے تے اوہناں دے جان، مال دی راکھی کرے۔ ایہدے سٹے وچ لوکائی ٹیکس تار دی ہے۔ جے ایہہ دوویں دِھراں اپنا کردار صحیح ادا کرن تاں اعتماد دی فضا ودھدی ہے۔ دیوان ساون مل دے کار دار تاں چوری چُھپے وڈھی لے لیندے ہان۔ وارکار نے اوہدے دوکارداراں دے مونہاں اُتوں گُھنڈ لاہے ہن۔
پہلا سلام حاکم راء دا، بہاولے واڑے کیتا سو آ
پنجھی روپیے من کے، بنالیس سجن ہمراہ
آملے امیر وی چند نوں، طمع گھت پنجاہ
رکھ کے مونہہ منشیاں دا، صاف کیتا سو راہ (11)

راضی کیتے سو کاردار، حاکم راء تے امیرچند (
12)
اصل وچ دیوان ساون مل ملتان دے صوبے وچ کوئی اجیہا نظام ناہی بنایا جیس اُتے حکومت آپوں چلدی رہندی۔ خورے انسانی تاریخ وچ کدی وی انج نہیں ہویا کہ پوری انسانیت سدھے راہ پے جاوے۔ ساون مل لوک دانش دا خزانہ ہا۔ اوہ بہوں ٹھوہ جھیڑے نوں سمجھ ویندا ہا۔ اوہ اپنا باہلا ویلا کچہری وچ ای گزاردا تے اوتھے بہہ کے لوکائی نوں تُرت نیاں دیندا۔ اوہ ہر مقدمے وچ دلچسپی لیندا۔ وار کار دے آکھن موجب:
اج پروانے گھلن مولراج، اج کاگت ڈٹھے (13)
لوکائی نوں ترت نیاں دیون دے ایس گُن نوں کئی مورخاں نے وِڈیائیا ہے۔ منشی حکم چند دے وچار موجب:
''دیوان 5 گھڑی دن چڑھے کچہری میں آکر اجلاس کرتا تھا۔ دیوان کے آتے ہی داد خواہ پکارے جاتے تھے۔ اُن کے عرائض منشی پڑھ کر سناتا تھا۔ جو مقدمہ کسی کاردار کے فیصلہ کے لائق ہوتا اُس پر کاردار کے نام حکم لکھ کر مستغیث کے ہاتھ دیا جاتا تھا۔ اور جو مقدمہ دیوان کی ذات خاص کے فصیل کرنے کے قابل ہوتا تھا خود اپنے روبرو فصیل کرتا تھا۔ بعد اُس کے کچہری برخاست کرکے آرام گاہ میں چلا جاتا تھا۔ وہاں کھانا کھا کر دو گھڑی سو رہتا تھا۔ بیدار ہوتے ہی محرران مال معہ کاغذات مالگذاری علاقجات طلب ہوتی تھی۔ وہ کاغذات خود دیکھتا تھا۔'' (14)
دیوان ساون مل دے نیاں نوں گورے وی سراہیا ہے۔"
The Punjab Chiefs" وچ لکھیا ہے۔


"It is said that one day of peasent complained to him that some chief had destroyed his crop by turning his horses loose to graze in the field. Sawan Mal asked the man if he could point out the offender in Darbar. The peasent pointed to Ram Das, the Diwan's eldest son. He admitted the complaint to be just, and sawan Mal ordered him to be imprisoned the injured man begged for his pardon, but for several days Ram Das remained in confinement; and his spirit was so broken by this punishment that he fell ill and died shortly after his release." (15)


اپنے پُتر دی نکی جیہی بُھل بارے نِرپکھی ہوون، جھیڑا بھنن دی سوجھ تے نیایے سبھانے ای دیوان ساون مل نوں تاریخ دا جیوندا جاگدا پاتر بنا دتا ہے۔ انسانی تاریخ وچ انج دی وڈیائی گھٹ ای نیائیاں نوں ڈھیہی ہوسی۔
بھارے نی بھار دیوان کے، سُکھ رعیت لاڈ (16)
دیوان ساون مل بھاویں اپنے خاص نوکر دے ہتھوں قتل ہویا تے اوہدی رنجکی دا کارن چُھٹی نہ ڈھیونی ہائی۔ ایہہ اک حادثہ ای ہا۔ اوہ اپنے ملازماں نال چنگا ورتارا رکھدا ہا تے اوہناں دی نکی توں نکی لوڑ دا دھیان رکھدا۔ جیہڑے نوکر کچہری یاں پولیس وچ ہوندے تاں اوہناں نوں تنخواہ دے نال روزینہ یاں الاؤنس دتا جاندا۔
فرانشیش نجیب تے گیٹیے، قتل باش وی لین روزینہ (17)
جیویں اسیں پہلاں لکھیا ہے کہ دیوان ساون مل دی گورنری سمے مولراج جھنگ دا حاکم رہیا۔ جھنگوچیاں دا جھیڑا پہلاں مولراج دی کچہری وچ جھیڑیندا۔ اوہدے مگروں تھوڑے ای جی جھیڑے دی اپیل ساون مل اگے کر دے۔ مولراج اپنے کرڑے سبھاتے جرموں ودھ چٹی مارن پاروں جھنگ وچ نفرت دی علامت بن چکاہا۔ "The Punjab Chiefs" دے دو چار موجب:


"He had served under his father, first as kardar or manager of Shujabad, and then as kardar of the district of Jhang. In both these places he was hated for his oppressioin and avarice.." (18)


''للیریاں منگسیاں دی وار'' دا تاں مُدُھ ای ایتھوں بجھدا ہے:
''شہرے رجوکے، شرشتے دے پُتر توں، مہروکے رجوکیاں توں ترائے سو روپیہ چٹی مارلے مولراج۔'' (19)
رجو کے اتنی چٹی ناہن بھر سکدے، پر اوہ کسے طرح ایہہ کوڑا گُھٹ بھردے ہن تے پھیر چوری راہیں پیسے پورے کر دے ہن۔ میر چوغطہ ہوراں دیاں دوجیاں واراں وچ وی مولراج دے چٹی مارن تے نذرا نے وصولن دے حوالے ملدے ہن۔ انج مولراج جُرم گھٹاون دی تھاویں جُرماں دا مُول بن ویندا ہے۔ مولراج دے کارندے وی لگدا داء لا لیندے ہن۔ ''للیریاں منگسیاں دی وار'' وچ منگسی تھانیدار دے قتل دا کارن وی ایہو ہے کہ اوہ موکھے للیرے نوں اتنا کس کے بنھدے ہن کہ ایہہ اذیت اوہدے وسوں باہر ہو ویندی ہے۔ وار کار دے لفظاں وچ:
''موکھا ہتھ آجانیں۔ بے دریغ پچھو ڈکیاں۔ اُتوں تُپکاں دیاں موہریاں مرین۔ برک نکل جاوے۔ کیہ دِلیا تے جلیا بھرا بھراواں تے اپڑدن۔'' (20)
مولراج جیل وچ وی بندی واناں اُتے دھروہ کرداہے۔ تفتیش دے ناں تے جیویں غیر انسانی سلوک کیتا ویندا ہے اوہدی ہک جھلک وار کار دے لفظاں وچ ویکھو۔
''ہتھوڑیاں تے گیٹیاں نزابتے نوں چڑھ جاون۔ فرانشیشیاں دے حوالے ہو جاوے۔ اٹھویں پہر مولراج بھوہرے چ ٹبکیاں دیوائے۔ کڈھ موکھے دیاں باہاں۔ کڈھ جلے دیاں باہاں۔ کڈھ ملے دیاں باہاں۔ کڈھ دِلے دیاں باہاں۔'' (21)
منشی حکم چند ہوراں جھنگ واسیاں دی مولراج نال نفرت بارے لکھیا ہے:
''ایک دفعہ دیوان نے مولراج فرزند کلاں کو حاکم جھنگ اور کرم نارائن فرزند ثانی کو حاکم علاقہ کچھی کابنایا۔ مولراج لوگوں پر کُچھ سختی اور کرم نارائن نرمی کرتا تھا۔ جھنگ سے ایک شخص آیا۔ اُس سے دیوان نے حال پوچھا۔ اُس نے کہا کہ علاقہ کچھی کوکرم لگا ہے۔ ملتان پرساون برس رہا ہے۔ جھنگ کو مولا لگا ہے۔ گویا اُس شخص نے بہ طور استطلاع حال شکایت مولراج کا سنایا۔ مولا ایک کرم کا نام ہے جو متہرہ وغیرہ فصل ربیع کو لگ کر زراعت خراب کر دیتا ہے۔ کرم اچھے نصیب کو کہتے ہیں۔ ساون بمعنی بارش جہاں زیادہ ہوئے وہاں آبادی زیادہ ہوتی ہے۔'' (22)
جھنگ دے سیانے دا آکھیا اکھان بن گیا تے گرفن نے وی تھوڑے جیہے نکھیڑنال ایہا گل دوہرائی ہے۔


"It was a common saying in the country that Multan was blessed with Sawan (the month of rain); leiah with karam (kindness); while Jhang was desolated by Mula (an insect which destroys the corn). The allusion was to Sawan Mal, Governor of Multan; karam Narayan his third son, kardar of leiah; and Mul Raj, kardar of Jhang." (23)


اساڈے وارکار نے وی دیوان ساون مل تے مولراج دا ٹکراواں تول کر دیاں رمز راہیں ایہا گل کیتی ہے۔
روڑیوں ساون ہے آوندا، جنھاں آسرا پاک سُبحان دا (24)
روڑا پنجابی وچ کال، قحط، انائی تے سوکے دے معنیاں وچ ورتیندا ہے تے ساون آسودگی تے خوشحالی کان استعمال ہوندا ہے۔ ایتھے روڑے توں مراد دیوان مولراج ہے تے ساون، ساون مل نوں آکھیا گیا ہے۔ جھنگ دے کاردار مولراج دے انیاں تے ظلماں دے ستے ہوئے جدوں ملتان دے ساون مل کول جاوندے ہن تاں اوہناں دے نال نرمی ورتیندی ہے۔
راج سنگھم اُتے واسیاں دی ہک گلوں موج ہوندی ہے کہ اوہ قانون دی جھپیڑ توں بچے رہندے ہن۔ جے سرکاری کارندے پھڑن دی کوشش کرن تاں اوہ بسینْوے دے دوجے پاسے نکل ویندے ہن۔ جیہڑے قبیلے جرائم پیشہ نہیں ہوندے اوہ بلدی دے بُو تھے آئے رہندے ہن۔ اُنہویں صدی وچ بھاویں جموں، بھیرہ، ملتان تے لہور مہا راجا رنجیت سنگھ دے ماتحت ہان، پر راجا گلاب سنگھ دا ساون مل نال ساڑا کسے توں گُجھا وی نہ۔ "The Punjab Chiefs" وچ ایہدا ویروا انج دتا گیا ہے:


"But no sooner was Ranjit singh dead than the enemies of the Diwan attempted to destory him. Chief of these were the Jammu Rajas, Gulab Singh and Dhian Singh, between whom and the Diwan had always exsisted jealousy and the most bitter hatred." (25)


راجا گلاب سنگھ دے دیوان ساون مل نال ساڑے دی چنیوٹ دے قبیلیاں توں تاں اُکا ای گُجھ نہ۔ کیوں جو ایہہ جوہ اودوں بھیرہ تے ملتان دے سنگھم تے ہا۔ بھیرہ دا ٹھیکہ جموں دے راجیاں کول ہا تے ملتان دا پٹا ساون مل کول۔ انج ملتان تے بھیرے دیاں طاقتاں ایہناں قبیلیاں نوں ای اگ اچ جھوکدیاں۔
''ٹھٹی تے سرو آلاسِیں ہووے۔ اُبھا پیٹے راجیاں دے پے جاوے۔ لما پیٹے ساون مل دے پے جاوے۔ چار پنج بدیاں ہو جاون تاں جھنگ دیاں بدیاں ترنیاں دے نٹھے ہوئے نارنگ کول اکٹھے ہو جاون۔ اوتھوں دِلا للیرا اگوان ہووے۔ آکے کلو کالُٹ لین۔ دینہہ سمائل کلوکا، بہاب دا، مولراج دی کچہری اچ فریاد کرے۔ ''تیرے راج اچ میں لُٹی گیاں۔'' ''تیری کُوک واہر کسے نہیں کیتی؟'' اکھے، ''جی نہیں''۔ مولراج سنگرا وی چاں سدے۔ بھٹی وی چاں سدے۔ پہلوں سنگرا مل پوے حسن، نور دا تے آہلا، محمد دا۔ ''کیوں اوئے تساں کلوکیاں دی واہر کیوں نہیں کیتی؟'' پنج سو روپیہ چٹی مارلے مولراج۔ سنگرا چٹی جھل کے امدن پئے۔ اگوں پرھیں بھٹیاں دی۔ کیہڑا کیہڑا ؟ راء صاحب، بھائی خان دا، امیر، سلطان دا، کندا، قادو دا، گُلام، آہلے دا، آدم، محمد دا، خان بیگ، راء احمد دا، آہلا، خان دا۔ سنگر اواں اوہناں نوں گل کیتی۔ جوں بھٹیاں سلام کیتا۔ مولراج آکھیا، ''کیوں اوئے! تساں کلوکیاں دی واہر کیوں نہیں کیتی۔ پنج ست کوہ تے ایس دا تھینہہ ہے؟'' ''ایس کُکاک کوئی نہیں گھلیا۔ اسیں واہر کیہی کریے ہا؟'' مولراج آکھیا، ''تھانہ رتن چند دا فروکیاں آلالے لیؤ مدد۔ اگوان بھٹی ہو جاون ۔ راتیں چھاٹاں اسواراں دیاں چُھٹ جاؤ۔ اُبھے نوں پؤ تے مارو۔'' (26)
بھٹی قبیلہ ساون مل دی رعیت ہا تے نارنگ نسو آنا راجا گلاب سنگھ دی، گلاب سنگھ صوبہ ملتان وچ نسوآنیاں راہیں کارروائیاں کراوندا ہے تے مولراج بھٹیاں راہیں بھیرہ دے صوبے وچ۔ ''بھٹیاں بلوچاں دی وار'' دے ہک پاتر راء صاحب نوں دیوان ساون مل ایہا گل جناوندا ہے۔
''تہاڈے وڈے وڈے پچا پچائن۔ جے گلاب سنگھ، کھیم چند تہاڈیاں باہاں منگیاں توہیں باہاں نہ دتیاں۔'' (27)
دیوان ساون مل دا دابا ایس پاروں پھوکا ہے کہ اندر کھاتے اوہ وی جاندا ہے کہ ایہناں راٹھاں نوں ای نت سنگھم دیاں لڑائیاں وچ ورتیندا ہے۔ جدوں تحصیل چنیوٹ دے ہک پنڈ موضع کھڑکن وچ راجا گلاب سنگھ تے مولراج دی جنگ ہوندی ہے تاں دوواں پاسیوں باقاعدہ فوج دے نال دیسی قبیلے وی اپنی اپنی دھر ولوں ایہدے وچ شریک ہائن۔ نور محمد مولوی ہوراں ''تاریخ جھنگ سیال'' وچ موضع کھڑکن دی لڑائی دا ویر وا دتا ہے۔ (28)
انج گورنراں دے مفاداں راکھی تاں بھاویں ہو ویندی ہوسی، پردیاں رتوں نت تتیاں رہندیاں۔
مہا راجا رنجیت سنگھ دے سمے بھاویں پنجابی نوں دفتری لکھت دی زبان تاں ناہی منیا گیا، پر سرکاری نوکر تے لوکائی اپنی ای بولی بولدے۔ انج حاکم تے رعایا دا جھاکا مُک ویندا۔ خاص طور تے کچہری وچ کھلوتیاں جد دو دِھراں اپنی گل کر دیاں تاں نیایے، ملزم تے مدعی کسے واسطے وی کوڑ مکر نال دُوئے دا مونہہ بنھنا اوکھا ہو جاندا۔ دیوان ساون مل دے نیاں دے جیہڑے چرچے لوک سوجھ تے انگریزی لکھتاں وچ لبھدے ہن، اوہدا کارن وی ایہو ہے کہ اوہ اپنے وسیب وچ رچیا ہویا ہا تے لوکاں دے جیون، سچ جھوٹھ تے ول پھیر توں جانوہا۔ اوہ پنجابی بولداہا۔ بولی دی سانجھ ای انیاں نہ ہوون دیندی۔ جے ملزم سچا ہووے ہا تاں اوہ اپنے اُتے ایڈی سوکھ نال چِھٹ ای نہ پین دیندا۔ مولراج دی کچہری وچ اجیہا ملزم پیش ہوندا ہے، جیہدے اُتے جھوٹھا الزام ہے۔ وارکار دے لفظاں وچ:
''نول کُوک پون للیریاں تے۔ مولراج دی کچہری اچ فریاد فریاد کرین۔ ''کیسی فریاد؟'' ''صاحب! میریاں مجھیں بہاب کے للیرے لُکالے گئن۔'' طلب نکل آوے۔'' کہاں سے دِلا، بہاب دا؟'' اگے لگ لیا دِلے پچھے لگ لیا دھونس۔ جوں دِلے سلام دتا۔ مولراج آکھیا، ''مجھیں دے چاں''۔ اکھے، ''کیہندیاں مجھیں؟'' ''نولاں دیاں۔'' نول وی آکھن: دِلے تے ہین۔ مولراج وی آکھے دلے تے ہین۔ دِلے دی مُکر جیویں محل نوں جندرا چڑھ پوندا۔ انجیں گاہ پوندیاں پوندیاں ترئییا دیہاڑا ہویا تاں دِلے آکھیا، ''مجھیں پے گئیاں''۔ ویہاں دینہاں دا عرصہ لکھ کے چاں دیوے یا مجھیں لبھ دیساں یا مجھیں بھر دیساں۔'' (29)
کیہ کسے کچہری وچ ملزم نوں تناں دناں تیکر اپنے اُتے لائے الزام دی بریت تے دلیلاں دا موقعہ دتا جاندا ہے۔ ایہدا اصل کارن ایہہ وے کہ رعایا تے حاکم دی زبان ہکو ہے۔ بولی دی سانجھ پاروں رعایا وی اوس نظام توں چنگی چوکھی جانُو ہوندی ہے۔ اوہ جاندی ہے کہ ایہہ سارا پسار کیویں پسریا ہے۔ ہتھلی وار وچ مولراج ہک پاتر نوں چور ہون دا مہنا مار دا ہے۔ جیہدے جواب وچ اوہ آکھدا ہے:
جے چوری گیائی چنھاں توں، تیرے کیہ آوسی ہتھ
ادھ وی ماملا جھنگ دا، ادھ فروعی ابت (
30)
دیوان ساون مل دی دولت بارے وی کئی کہانیاں بنیاں ہوئیاں ہن تے اوہدا مُوڑی ہتھیاون دا وڈا ذریعہ ملزماں نوں چٹی مارنا ہا۔ اج تاں جرم دی سیاسی معیشت دیاں گلاں سوجھواناں کولوں لکیاں ہوئیاں نہیں تے اوہ جاندے ہن کہ کمزور ریاست دی آمدن دا ہک وڈا ذریعہ چٹی ہوندی ہے یاں کوجھے کماں دی سرپرستی۔ ریاستاں ہیروئن ورگیاں کو جھاں دی کھٹی دیاں وی کئی توجیہاں بنائیاں ہوئیاں ہن۔ اُنہویں صدی دے ہک چور پاتر دا مولراج دی کچہری وچ نظام دے گجُھ دا گھڑا بھننا، اصل وچ بولی دی سانجھ پاروں ای ممکن ہویا ہے۔ ایہہ سچ ہے کہ مولراج وی پنجابی بولدا ہے تے ساون مل وی، پر لوکائی تے وار کار ساون مل نوں وڈیائیا ہے تے مولراج نوں نکھدیا ہے۔ انج بولی عام جی نوں وی نیاں انیاں دا نکھیڑا کرن دی سوجھ تاں دیندی ای ہے۔
ایتھے ایہہ گل کرنی کتھاویں نہ ہوسی کہ پروبھڑیاں راج بولیاں وچ جیویں اساڈا مہاندرا وکھایا ویندا ہے اوہ وڈا سوادلی ہے۔ جیون دے دوجے پکھاں وانگوں اساڈی نیاں ریت نوں وی بجی دسیا جاندا ہے۔ برنارڈ ایس کوہن ہوراں اورمے دے حوالے نال اساڈی نیاں ریت بارے لکھیا ہے:


"The plaintiff discovers himself by crying aloud, Justice! Justice! until attention is given to his importunate clamours. He is then ordered to be silent, and to advance before his Judge; to whom, after having prostrated himself, and made his offering of a piece of money, he tells his story in the plainest manner, with great humility of voice and gesture, and without any of those oratorical embellishments which compose an art in freer nations.

The wealth, the consequence, the interest, or the address of the party, become now the only consideration." (31)


ہک بنے تاں نیاں دی دیسی ریت بارے اورمے دی کھچی مورت ہے تے دوجے بنے میر چوغطہ ہوراں دیاں واراں دا پاتر دیوان ساون مل ہے۔ جیہڑا نرا وار کار دا پاتر ای نہیں سگوں اساڈی لوک ریت تے اکھان وی اوہدے نیایے ہون دا ہُنگارا بھر دے ہن۔ گورے نے پنجاب وچ اجیہیاں لیکاں واہیاں کہ اسیں ہینتا دے ڈونگھے پتالاں وچ جاڈگے۔ ایس اتھاہ وچوں تدوں ای نکلیا جاسکدا ہے کہ اسیں ولایتی عینکاں لاہ کے کُھلی اکھیں تکیے۔

Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels