Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> پروفیسر سعید بُھٹا >> دیس دیاں واراں >> بھٹیاں نسوآنیاں دی وار دا متن

بھٹیاں نسوآنیاں دی وار دا متن

سعید بُھٹا
July 23rd, 2008
5 / 5 (1 Votes)
متن


1
وچار: سچ ناں خُدا دا۔ خُدا دے رسولؐ دا۔ چار سانگاں آہدن چنھاں دی کدھی تے۔ کیہندی کیہندی سانگ؟ ہک شاشُو نسوآنے دی۔ دُوئی مسورے، کالُو دے دی۔ تریئی سانگ شیر شاہ، گُل محمد دے دی۔ چوتھی سانگ قادُو بھٹی دی۔ نسوآنے آکھیا، ''قادُو دی سانگ اساں وی ویکھنی ہے۔'' تریموں تایے ٹونڈیاں کھادھا۔ ٹونڈیاں دا رزق خُدا بنایا۔ جواناں دے اوہلے راٹھ بہندن۔ جواناں دے اوہلے شودھا شکستہ وی پلدا آیا۔ سپاہ سنگھ مہنگیں ہوس تھانہ۔ چِکے وگ ڈاچیاں دا تے قادو بھٹی تے امان چاں بہائے۔ پے جاون نسوآنیاں دیاں تکاں۔ اٹھارھاں اسوار چڑھ بہن۔ ہستا نسوآنا، گُلام نسوآنا، پاہنُو نسوآنا، نارنگ نسوآنا، امیر پڑیار، دلیل پڑیار ، دِلُو ٹھیٹھیا، محرما چدھرڑ، چھلی چوہڑا۔ آکے ماہ ملی دی خنگاہ کولوں ڈاچیاں مارلین۔ کڑانا مُونہہ اگے دیون۔ ایکھن بھٹی واہر کرن۔ قادُو ، پناہ دا، مُراد تے صاحب۔ امیر تے چُوہڑ۔ شیر تے نورن لاٹی۔ کاواں آلی نِون اچ کھلو رہن۔ ایکھن بھٹی تے نسوآنے سار دے دانے چبن کس وجہ دے نال؟
قدرتیں سچا رب، اوہ آپ سیاپدا
کلمہ پڑھیے نبی
ؐ دا، نہیں خطرہ پُل صراط دا
جو کُجھ توڑوں سو لکھیا، روز دیوے دینہہ رات دا
دُلدُل اُتریا علی
ؓ نوں، شب معراج تے سیر بُراق دا
دِتوس شاہ علی
ؓ نوں، منصب پنجتن پاک دا
پیر پیغمبر اولیے، ہبھے واسا خاک دا
سرداری سیال، سید، ریحان، بلوچ تے، چُگھا ڈاڈھا راٹھ دا
کل کُدی آ چنھاں تے، مارُو گاوندی روپ الاپ دا وڑی ہرلیں، کھرلیں، بھروانیاں، سیالاں تے چدھرڑاں،
پٹ کھادھا سو، ماس دھراک دا
لالیاں، لکیں تے گوندلیں، لیوس سواد چبھاک دا
پچھدی امدی قادُو نوں، کُل راٹھیں میلکھیں جاپدا
توں بٹیا راء پناہ دا، مینوں دیویں ماس خوراک دا
بھٹیاں تے نسوآنیاں دا ویر، آ لگا چٹاک دا
قادو ہے چودھاں دا چاننا، روشن بھٹی ذات دا
چندل نَیںچنھاں تے، توگ ودھے کا لاکھ دا
اگے نسوآنا، چن قندھار دا
رکھدا نہ کیے دی، طاعت دا
ہکے کالو تے خانے ملک کی، اُچا نشان ڈماک دا
مسلت کیتی نسوآنیاں قادو ماریے، ایہہ پُھل ادھراک دا
نہ بھئی بیٹے قادُو دے، مت ویر چِترے باپ دا
2
سپاہ سنگھ دیاں ڈاچیاں، بیٹھیاں آن امان
اسیں بودیاں دیاں جم لٹکیاں، چردیاں قادُو دے تران
ساہمنے بیٹھیاں قادر بخش دے، لتاڑے کون اساڈے بھان
اسیں چردیاں بار کُشادیاں، پوے کون اسانوں وی بان
اساڈیاں گِچاں وانگ تمبوریاں، دادراں دیاں کڈھاں وان
اسانوں ایہہ تاں نت مسافری، سجے نت پلان
ہک بھَو مریندا نسوآل دا، سُجھے سانوں کان
نسوآنے جِدے دیندے پاسنے، سر کٹک تے کر ملان
کنڈی حسین ، جمال تے مراد دی، دتی نیں چاڑھ کمان
اگے پوترے ودھے راء دے، ویراں دے سرمیدان
میںجد کا پگڑا ولیا، بُوہے جُھکائی موں آن
میرے دیرے چبوترے تے بیٹھکاں ، ڈھاڈھی بہندے کر کلان
میںجاتا نَیں چنھاں تے، ہبھے چھوڑے موں راٹھ پچھان
تُسیں جاہو پُچھو مومن دے کوٹ توں، مار مجھیں تے جھاگ مسوان
پڑیاراں، چدھرڑاں تے ٹھیٹھیاں، ہتھیار چڑھائن سان
قادو توہیں تے اساں سرپر لڑنا، سُنسِن پربتاں وچ اعوان
تیرے اساڈے تاں وَیر دی، آوسی کُٹ دھروان
''میں تیگاں مریساں، ویکھسن سیال، بلوچ، ریحان''
''راوا! کیہڑی گھڑی اُٹھ بہسیا، ایویں بندہ کریندا مان''
قادو آپ تاں گیا نبھا کے، لکھ شابش تے ست سوہان
3
جو کُجھ رب کریندا، انجیں راہ بندے نوں دیندا، ایویں آپ تے دوس انیندا، اوہ پاک صاحب ازل دا
جو کُجھ کرے سوچا ہے، ایویں بندے نوں دیندا راہے،
نیکیاں کیچن تے وڈے لاہے، ایہہ جو کم اصل دا
بِک پوِن چنھاں تے راٹھ، نہیں پُچھدے ذات صفات،
منگدے پیر فقیر دا ساتھ، ڈِیوا جاندا بُجھ عقل دا
بیر کھیتر چھوڑیندن جھنڈ، بھٹیاں نسوآنیاں دی لگی ہے بمب،
ہک دینہہ وڈے جو ہوسن گند، ہُن گل پئی ودھیانیاں ڈنکا بھیہر طبل دا
نسوآنیاں تاں کیتی ہے دھائی، اوہناں جھنڈے دی ہیر پکائی،
گھوڑیاں دے اگے ہک کلائی، آہو ڈاچیاں لیؤ کھاں مار کے،
سوجھا لیؤ اج تے کل دا
نسوآنے تاں دھا کے وگے، ڈاچیاں مار کے لائیاں نیں اگے،
آپے ویروی چائن سجے، کیڈا پاڑیا نیں پاڑ کُلل دا
کوکاں ڈنڈیں پنڈ گراواں، خبر ہوئی ہے بھٹیاں راواں،
قادو ملیا تاں لڑسی ٹھاواں، تُسیں کیہڑا ہو قادو نوں جھل دا
بِیڑا چُم چایا پڑیاراں، مارن ہتھیار اساڈیَن کاراں، ڈھاڈھی بھٹ جوڑیسن واراں، ذمہ چایا دلیل ، امیرے، جھگڑا آلگا گھڑی تے پل دا
بھٹی تے لاٹی ہوئی ہکٹھے، کُھرے پئے ٹُرن تے متے،
اوہ اٹھارھاں تے اسیں ہاں ستے، قادو، پناہ دا ہے آکھدا: شرم رکھیں پگ دے ول دا
ایہہ جاندے نسوآنے ، بھٹی ملے تاں آ صاحبانے ، تھوڑے تے باہلے لڑ پون ودھیانے ، سوکھا راہ امیریا! اج لڑنوں میں نہیں ٹلدا
امیر، مراد چوہڑتے صاحبا، آؤ دے وکھاؤ کھاں دابا،لئی جاندے مال اساڈا، جواناں نوں چڑھی ہے وِنکی، ساوِن کھڑیا ہے باگ کُلل دا
ہستے ملک بُلایا، قادو، پناہ دا آیا، راوا تیرا نیہسے کُجھ چھپایا،
چنگا پویں جے مُڑ وی جاویں، ہکے ہار پیساؤں وی گل دا
قادو، پناہ دا ہے پہلی سٹ نپ کے دھسے، دو گھوڑے چنگے نیں کھسے،
قادو دی وڑترے گاوییے، چدھرڑ یار بیگ تے نور نَوَل دا
نسوآنے پرتی کے آئے، واہ واہ پڑیاراں ہتھیار مچائے،
کنڈی مل قتال دے سائے، گاواں ہستے ملک نوں، موہر ہو کھلوتا دَل دا
دِلُو ٹھیٹھیے تپک جو آندی، بندہ نال نیہورے کھاندی، گھت سکے دارو دانگی، اوس ماری جو راء امیر نوں، پیالہ پیوایا سو آن ازل دا
وت دوئی تپک سو کسی، توتے نال ٹھِکائی سو رسی، لگی گھوڑے نوںگئی ہے دھسی، تھمارکھیا جوڑ محل دا
تِس دینہہ مندی کیتی ہے لاٹیاں، جتھے مشکل بنی ہے گھاٹیاں،
اوتھے پتہ پے جاندا ساتھیاں، پُتر بنیا ہیں شیریا! بن ہرن کھلوتا ہیں جھل دا
کیتی آئے ہو میل اسواری، ہُن لا کھلوتے ہو جھاڑی، نہ کائی جھلی تے نہ کائی ماری، لاٹی نوں راٹھ نہ سدو، جٹ ہوندا قدیمی ہل دا
صاحب ویکھ مراد نوں پلکے، اندروں ڈھاڈھ اُٹھیوس بل کے،
صاحب جاتا ساری خلقے، شمع جل مشال آنسنگ ہے بلدا
قادو نوں لگے مراد دے ورم، یارو لجاں دھوپن وڈے شرم،
ہُن اوکھیاں گھوڑیاں تے چڑھن، دھرتی ہلے میں نہ ہلدا
4
داتیاں اگے منگتا، پڑھ ڈھاڈھی سچ نرولیا
وچ کڑانے دی بار دے، نارد چڑھ شگاہیں بولیا
توگ دلیل پڑیار دا، نپ گھت دو ہتھِڑ تولیا
ماریا سو صاحب راء نوں، شیشہ جِن گلاب دا ڈولیا
صاحب جوں آیا دھرت تے، اج کول نہیں جھنڈیا، ککیا، کندیا تے موہلیا نہ بھئی قادو نال، صاحب، مراد دے جَولیا


5
بھیڑ بھٹیاں تے نسوآنیاں، واہ کم تیرے رزاق دے
ورم تاں قادر بخش نوں، کپ جگر تے اندر پاٹ دے
وریام دَلاں نوں ساہمنے، انج پُھل باگاں وچ ٹہکدے
لہہ آئے نِسو دے پوترے، انج لڑن جنجوعے ڈھاک دے
اوہناں لکوں تاں لئین چِھک کے، دوکان گھڑیاں گجرات دے
شوہ پراں تے ہتھ پھیردے، کنک چگھار وساکھ دے
محرم، چھلی تے نارنگ کیفی، جن پربھات دے
توگ مریندے وارو واریاں، جُثیاں دے وچ پھہکدے
تِس دینہہ چوہڑ نوں مولے رکھیا، پِیراں دے نال کرمات دے
چوہڑ نوں برچھے گئے ترا تے، ڈھٹھے چنن توں باز چہکدے
متھے چھلی تے چوہڑ دے، کل نارد کول گہکدے
قادو اپڑیا چوہڑ تے، نمازی پوہنتا بھج جمات تے
ماری سو چھلی نوں تک کے، سردے وچ گھماک دے
یارو مریندے نوں کیہڑا دوس ہے، ہتھیار جاون بھسواتے
چھلی نوں کن مندراں پائیَن جوگناں، میرزا دے سچ ہن آکھدے


6
واہ رضائین تیریاں، سہی نام تیرا کلتار دا
توگ امیر پڑیار دا، بہہ اُستاد دوکان سنواردا
چھڑ ٹمن ملتان دا، پھل ماجھی سالم دے لوہار دا
اوہ گھڑیا تاں کیتا مَشکلے، کسبی واہ پَلکاردا
پڑیار کیتا ہتھ پسند کر، راء امیر نوں آیا ونگاردا
ماری موڈھا تک کے، چپا نال جہاز دے دھریا اُستاکار دا
پہلی ماری سو ویکھ پڑیار نوں، مونہہ تے پھٹ دیدار دا
پڑیار، بھٹی گل بکھڑی، پھڑ ایدوں اودوں میڈھیاں،
پہلوان تاں لتھے کھیڈتے، مُزرا کیتانیں آسردار دا
قادو پلکیا تاں پڑیار تے، جن کر طعمے نوں ویکھ کے، چُھٹا باز پہاڑ دا
بھلہا نپ دو ہتھڑ تولیا، سر پڑیار دے ماردا
تس دینہہ حیاتی قادو، چوہڑ تے راء مراد دی، ناں روشن بھٹی دتاردا


7
قادو ونگارے امیر، جیہڑے بِھیڑ پیاں پکرِن، جنھاں تے وَت
صاحب، مراد جنھاں مارے، اج بھار بھارے ٹونڈیاں، لے ونجیں پت
جتھے سانگاں چُبھے تے توگ، کُھبھے زمیں وچ تیگیں چمکے، اوتھے راء امیر نوں ول گیونیں، گرڑا جن کر مُزرے، بادشاہ کول لتھائے نٹ
دلیل پڑیار چِھکی کرمانی، مل میدان ماریوس گرڑے نوں،ماریوس تلوار بے جھک
قادو آکھیا: مینوں نہیں اج جاون صلاح، تے گیا مراد تے صاحب دا،
ہستے تے جاساں جیہڑا ودھے کامٹ
چھیڑ کے تازن نوں وڑیا وچ، تے مچ سانگ ماریوس، ہستے نوں تک
سجے واگ کھبے سانگ تولیوس، گھت ہولی وڑیا کٹک،
اج سانگ وگایوس کرکے جھٹ
گُجری دی گھڑی تے ماریوس، پھٹ نہ کیتا، جا پھاتھی ڈپک جیویں کنتھ نوںویکھ کے، منگیندی شرمانی ہووے دیندی،
جا ڈھٹھی پچھانہہ تے ہٹ
وت راء ہتھ گھتیا سرواہے، جو ماریوس ہستے نوں، اوتھے آپ ہتھ دھریا فرشتے، ملک گُھتھی تلوار، چوٹا کھاوے کم نہ آوے راء دے، جن بجلی اسمان دی جا ڈکی دھرت
ہستے نوں رکھیا رب،تے ڈھب ہویوس بچن، واہ پیراں کیتی مدد قادُو تے آئن دوویں پڑیار، سچیار ہان دل دے، گھتی آئن دوویں تیگاں جلتھ
امدیاں نال امیر لئی ہے پٹ، جو بٹ دتیوس راء نوں، وچ مستک اُتوڑتی چھنڈی دلیل،
تے ویل گھتی ہے دوواں، کیتانیں ہتھیاراں دا پک
نیجا ہستے ملک پھڑیا، تے جڑ دتوس راء نوں، جن کر جنجاں نوں کُنگو راء نوں رت
ہستے ، دلیل تے امیر، چنن رُکھ نیں چیریا، بھار کستوری دا لٹیا نیں ہٹ
قادو ماریا تے آیا تھڑتھل زمیں تے، چاں کمبے پربت
کلمہ راء شہادت دا بھریا، جھڑیا جوں زمیں تے، پیالے حوراں بھر دتے شربت
صاحب تے آیا ہے چوہڑا چھلی، مَلی آیا راء نوں، اوس گھت دوہتھڑ ماریاں بے جھک
ہکے نورے نوں چھنڈی دلاور میر، تے تقدیر افطاری رب دی،
میٹی قلم نہ جاندی وت
مندا کیتا صاحب نیں کُٹھا تس دینہہ، سار اپُٹھا قادر بخش دا مردی ننگی،
نہ بھٹی ونجایا تیگ نوں جک
نیت آکھو رل کے بھرا، وِساہ رکھو کھاں اپنا، چوغطہ ڈھاڈھی آکھے سچ بھلا قادو تے عمر تسیں بیٹھے ہو وسار کے، توار سُنو کھاں میلکھ دی دیریاں، تے پُھنڈیو جا ٹونڈے تے لک


8
وچار: قادو بھٹی مار جاون۔ اپُٹھی نیں وہا جاون۔ بارھاں کوہاں دا سردار۔ بارھاں کوہاں دا بھرا۔ اٹھاں پتراں دا پیو۔ موہلا، قادو دا شینہہ بُک پوے۔ تریئی نیں نال ویر کماجاوے ۔ لاہاں نال پانی کڈھ کے پیوے۔ سمت 1862چالھیویں دیہاڑے عمر ، نور دا باوی بندیاں نال مری جاوے۔ کُل دی ٹِبی اُتے عرفانا جن بیٹھا ہووے۔ ترائے منگو مجھیں تے پنج وگ گایے دے جپے مارلے جاون۔ لال خان بلوچ بھٹیاں دے ہتھوں مری جاوے۔ چوگوٹ ویر لگ جاوے۔ مال وی مری جاون۔ بندے وی مری جاون۔ بھٹی جھورے چِت آجاون۔ کیے دیہاڑے ہوون مجا سنگھ ہووے کوٹلے ہوس تھانہ۔ جا نکلے نسوآل۔ حاکما علیانا کھوہی کھپوہی مُڑا دیوے۔ ٹُر پوے خاطر دی واسطے۔ وِجھلکی آجاوے۔ احمد، شیر دے بھٹی آکھیا، '' کل قادُو بھٹی ماریا نیں۔ اج بھٹیاں نوں ساہواں ٹُرپیایے۔ بھٹی ہمتال ہین۔ ''کلری آوے۔ مراد، محمد دے سنگرا آکھیا، '' توں مری گیا ہیں۔ توں بھٹیاں دے دُھن اچ آپیا ہیں۔ توں ایتھایے رہ پؤ۔ پچھلی راتیں چڑھ بہیں۔ دینہہ کانڈی آلے اُبھر سی۔ ''حاجی میراثی، بگھاڑے میراثی دا پُتر، اوہ رہا کے وہندا جِلھے آوے۔ اگے کندے، قادُو دے آکھیا، ''کیوں بھجنا ہیں؟ '' اکھے، ''نسوآنا ویکھ آیاں۔ '' ''کیہ ڈول ہیس؟''''سٹویں سانگ۔ نہ گھوڑا سمجھایا ویندا ہے۔ نہ گبھرو سمجھایا ویندا ہے۔''کندا کیہ کرے؟بھراواں نوں خبر چاں دیوے ۔ آہلا،نوردا بھٹی، مراد،سلطان دا بھٹی، محمد یار،بھائی خان دا بھٹی، ترائے بھٹی چودھاں اسوار، پیادیاں دے موہری آہلا تھابل،شکروسنگھا۔ راء امیر دا ہتھ پکا ہویا ہووے۔گرڑا گھوڑا دیوے بھرا نوں۔''جے جانو گھوڑا نہیں ملیندا۔گھوڑے نوں گھوڑا وکھاکے چھوڑ دئیو۔ نر تے نر وجدا ہے۔ تہانوں پیادہ کر دیسی۔''ایکھن کیکن مرین۔
سُتی کل جگائی ہے ٹونڈیاں، دِھنگی آمہر جھپیڑ
بھٹیاں تے نسوآنیاں، ایہناں ڈاچیاں توں بھیڑ
اساںقادو بھٹی ماریا، میلکھاں دا ساجھا پرھیں دا میڑھ
ہکے شاہ شہابل دیاں ڈاچیاں ،چردِیَن شاہ عبدلاں دے ویہر
سکھاں گھلیاںتاں ایس نموذ تے، قادو تاں مول نہ ڈولیے پہاڑ ہے گری میر
قادو ریڈھ کڈھے گھر بیٹھیاں، چڑھ دُشمن نوں دیندا ہے ویڑھ
آہدے نِسو دے پوترے: اساں کیہڑے راٹھ تے چھوڑیا، اُبھے لمے تے کڈھن ڈیر
وت مڑ ویکھاں پکھیاں، پھرساہاں جناں دی آچوپھیر
حاکمے نوں ازل بنھ کے چایا، نپ موتے آندا گھیر
اوس نوں احمد، شیر دے ہوڑیا، بھرلدیں گھتنا ترپھیڑ
اوس نوں مراد، محمد دے آکھیا، تساں قادو بھٹی ہے ماریا، گھتیا ٹِھلھ کڑانے نوں گیڑ
ڈاڈھے پوترے نی عارف راء دے، دِھنگی جھلی آ کھبیڑ
صاحب کیاں چھوہن کلوکیں گھتیا، بیٹھے مارن عذر پکا کے ہیر
سوریندے جلھن تے شاہ غریب نوں، ساہواں جوان ہاؤس ایس مُہیڑ
اوہ تاں پیا ہے چھوہن تے، جوان تے ہو اٹیر
پر پاؤں تے ٹونڈا بھڑکیا، ڈھال ڈاب تے چِھک شمشیر
اوس نوں ملیا آہلا، نوردا، انجیں ویناں ہیں بھیں چو پھیر
مل کے برچھا سو ماریا ، ہنیوں کڈھیا پیا ریڈھ
تلوار تے نور کے انجیں امدن، جیویں مار تے آوندن شیر
تریئی مراد، سلطان دے، سٹ ہتھیار تے من چپھیڑ
آ وِس خدا رسولؐ تے، دِھنگی موت نہ اپنی نوں گیڑ
ٹونڈے لکوں لئی ہے پٹ کے، آپو آپ کھڈیر
شکرے سنگھے نوں ماری سو ڈھال اچ، سنگھے ٹُر مچائی سو پھیڑ
اُتوں آہلے تھابل ماریاں، ناں پناہیں تے تیر پتیر
اگے لایا سو شکرو سنگھے تے آہلے تھابل، اسواراں توں موہرے ڈھیر
مونہہ کیتوس متھرومے دے کھوہ نوں، سر تے بنیا آن رویڑ
وت دھرک ماریوس کُھوہ اچ، کیڈا گھتیا سو قہر انھیر
چنگا پمدا جے باہر لڑدا، کھوہ وڑیاں تاں ہویس شیر
ٹونڈے لج لوائی ہے مردیاں، سٹن ہتھیار جواناں نوں چیڑھ
کندے نوں ورم قادو، صاحب، مراد دا، مار تپک گھتیا سو گیڑ
نہ بھئی ویر نہ چھوڑیا باپ دا، ہتھو ہتھ لیاس نبیڑ


9
وچار: حاکمے دا منجا چیکدا ویندا۔ حاکما علیانا بھٹیاں مار گھتیا۔ نسوآنیاں آکھیا، ''قادو اساں توں رضائیوں مریا۔ حاکما اوہناں جان کے ماریا۔ حاکمے دا منجا رکھو چاں۔ حاکما مُڑ آ پورسایے۔ پوند بھٹیاں توں پُچھ آوسایے۔'' نسوآنے ٹھٹے عمرے دا منگو مار لین تے ہک چدھرڑ وی مار جاون۔
اسیں حاکم نہ وسر سایے، کائی بہہ صلاح کرایے،مُڑ بھٹیاں نال کھیڈسایے، ویر وی ودھے کا چایا
کتنے راٹھ ساتھوںجھوندے، اسیں میلکھاں نوں پھرنے آں موہندے، اساں قادو توں ڈھیر گُھسایا
ٹونڈے کٹک چاں وگیندے، ٹھٹے عمر دا مال پچھیندے، چدھرڑ مار مالونڈیندے، اوہناں کل دا مڈھ جمایا


10
وچار: بھٹی آپ اچ لڑپوِن۔ سُلطان کے بھٹی بندہ گھل دیون مسورے، کالو دے دِھر۔ ''آکے سومے تے لہہ پؤ۔ '' ناتو دولتانا بُڈھی ٹھٹی گھر ہاؤس۔ آ نکلے موہلے دِھر۔ ''موہلیا! کٹک دے گھتنا ہے بُڈھی ٹھٹی نوں۔ ''موہلے آکھیا، ''جنھاں پیو تے بھرا مارن۔ اوہناں پرسوںسیر(سے+ ر) تے لہنا ہے۔ میں تاں آپ وطن تکی بیٹھا ہاں۔''پباں دے بھار ہو جاوے دولتانا۔ ''موہلیا ! میں تاں آیوس اپنے کمیں۔ میرا تیتھوں ہوندا نہیں۔ پیادے دے سُونہے۔ ''جھنڈے ، شکرو دے نوں سد گھلے موہلا ۔ ستارھاں بندے پے جاون۔ سومے تے گایے، مچ لگے ہوئے ہوون۔ چواتے چِھک لین گایے ترہا لین۔ نسوآنے واہر چاں کرین۔اوہ جانن باہلا سیالاں کٹک گھتیا ہے۔ اصحاب دے ٹبے اُتے نسوآنے وی آجاون۔ گایے چِک لین۔ پک اِچ کھلو رہن۔ مسورے آکھیا، '' اگے چھوہن بیٹھا ہے۔ اگانہہ دھاڑ بیٹھی نیں۔'' ایہہ پھیرا کر آون۔ دُوئے دیہاڑے نسوآنے چڑھ بہن۔ ماہ ملی دی خنگاہ کول گایے دے نال کھلوتا ہووے جھلو تے ہشو جسڑ۔ جھلو مارے تپک پیالہ چَٹ جاؤس۔ جھلو مارلین۔ جسڑ سیلھیاں دی جھل مل کرکے اللہ دین تے اللہ جوائے دی کچہری دھرک چاں مارے۔ جھلو مری جاوے۔ جسڑ بچ جاوے۔ دُوئے دیہاڑے دولتانا دھا پوے۔ جا کے منگُو گُما وی مار آون تے منگو وی لے آوے۔ ایکھن نسوآنے دھا پِون۔ سکھ نال ہوون۔بھوڑانی لاؤں گھوڑی آلے تایے کرولے دے کُھوہ سڑیندے آون۔ بھٹی نہ نکلن سگھر کیتی رکھن۔ اُتاڑ دے ساڑ کے ہٹھاڑ لگھ جاون۔ آ کے گائیں مار لین۔ امیر، سلطان دا واہر چاں کرے۔ محمد آلے تے مِل پوے۔ گائیں وی کھس لے۔ چلائے نسوآنیاں نوں ہکلیاں۔
ناتو تیاری وی کیتے پیڑے، جاساں توڑ خنانیاں دے ڈیرے،
تُسیں ویکھو کھاں تماشے میرے، گائیاں مار ہزار سو آندیاں، مڑ سجا سو وَیر جگایا
لگے داء نہ ویری ٹلیا، ہبھناں توں آیا مَلیا، اسواراں پیادے کسے نہ ولیا، دولتانا تاں آیا خیر نال، میں بھی مرشد پیر جنایا
تیاری کیتی آن کے کٹکاں، گھوڑی آلے جھنڈے تے تکاں،
بازاں وانگ مرین سٹاں، یارو ایس ناتو ہے پیٹ پکایا
کٹک ویکھ نسو دے چھُٹے، انج بازشتو نے وی بھُکھے، آؤ دربار تے پیچن پانی چِھکّن حقے، اج مال وی کسے نہ ہتھ آیا
دربار نوں آئن نیڑے، ہشوجسڑ جھلو شیرے، ہتھاں باجھ نہ ہویس نبیڑے، جھلُّو تپک نوں تروڑا لایا
گھتی سو تپک بھنّا خنگاہے، پانی بھریوس تھاپنے سو لاہے،
یا روںجسڑ نوں تکیائے، جھلو مار تپکیں وڈھ کے لاہیا
ہشوجسڑ نپ کے آیا سیلھا، سُدھا گھڑیا سار صقیلا، مل گیونیں جوان تریلا،
سیلھا پٹ دے وچ کُھبھایا
سیلھیاں دے وچ ہویا ہکلا، کون مارے تے آپ سوَلّا،
کچہری وڑاں تے ہوم تسلّا، رکھ بخت جمال تے اللہ جوایا
آیا قاسم نارنگ دی جاگھے، ٹونڈیا گھت کھاں ہتھ نوں واگے،
اسیں جاتے ہاں وچ پنجابے، اگے جھلُّو مار الِجا لاہیا
گانے بیٹھا دولتانا، لولیاں بالیاں تے دھانا، راہنو رہیا ہے نِسوآنا،
گُمّا مار کے مجھیں سو آندیاں میں وی ناتُو ناں رکھایا
چنگا نال گُمّے دے کھیڈے، برچھیاں نال وی اعظم جیڈے،
دینہہ ڈھیہے نیں ایہو جیڈے، اوہناں منگو مار پچایا
کٹک ویکھ نِسّو دے دھائے، سنگھ حمیتی نال بنائے، اگے ودھے کیاں ٹھٹ مچائے،
جیس دینہہ نسوآنیاں پا سنا دتا جوڑ کے، بُوہے بُوہے نوں کٹک ڈاہیا
واہراں نوں مل کھلوتے تھنے، لِسکن سانگاں تے چِلکن کھنے،
کاہنگی راٹھ کٹکاں دے ونّے، تس دینہہ اسواراں دے نال وی نہ لڑے، پیادیاں بھٹیاں داء بچایا
واہر ویکھ امیر دی وگی، کیتی جاندن اساڈی بدی، اج گل ڈھیہی نیں وڈی، بیٹے راء سلطان دے، امیر بھل بھنوایا
پرتی کٹک وی آیا سارا، پیادیو لڑن دا کرو چارا، اج نِسو دا بھار بھارا،
گورو مار کے بھرت کُٹھا، کیڈا نیں قہر وسایا
سانگ راء امیر تاں نپی، پِڑ فتح ہمیشن بھٹی، چھیڑ تازن دَلاں نوں گھتی،
اوس ماری جوں شیر دے مل نوں، کڈھ ہنیوں امیر وگایا
سانگ راء امیر ماری، ٹونڈے چھوڑ گئے وگاڑی، ایہہ لین نہ دیندا واری، سانگوں مول نہ اُکدا، بیٹا راء سلطان دا جایا


11
وچار: کرناں آلی نسوآنے جن چاں بہین۔ کملی دا پنجا گاویے۔ مجھیں دا دودھ چِلماں اچ گھتن۔ کنجری آلے ٹھِلھ تے کنجریاں کھڈائن۔ کنجری نوں آکھن: ویکھ کھاں لمیوں جے بھٹیاں دے مال چِھڑے امدن تینوں مال مار دیویے۔ پاہنو، احمد دا آ نکلے موہلے تے۔ ''موہلیا! نسوآنے رڑے تے سُتے پین۔ طعنے سوختے مریندن۔ دھاڑ دے۔'' موہلے آکھیا، ''بھراواں جواب دتا ہویا ہے۔ دھاڑ نہیں دِپدی۔ کیہ بیڑی ٹِھلیا کیہ ہو گیوئی۔ توں رل آمیں دھاڑ دیناں۔'' پاہنو آکھیا، ''توں چھُٹ وینائیں۔ میں نسوآنیاں دے مونہہ آونا۔ ہک گل کر توں دے دھاڑ۔ جے نِون لگو نال رل ویساں۔'' موہلا، قادو دا دھاڑ کھلی چاں کرے۔ ست اسوار کسمانے وی آ جاون۔ پیادیاں دا موہری شکرو سنگھا تے آہلا تھابل۔ حبیب دے واڑیاں کولوں مجھیں مار لین۔ گُما مار کے مجھیں لے کے ٹُر پوِن۔ ترائے جنے حال حال کر کے کانڈی آلا چاں تکن۔ راء موہلے آکھیا، ''بھلے بھلے جوان، بھلے بھلے پیادے کھلوتے ہو۔ ایہناں انج نہیں آکھنا اسیں لُک کے آئے ہاں۔ساری دھاڑ توں مل کے آئے ہاں۔'' ترینہے بندیاں دا پیر چی جاوے۔ کیہڑے کیہڑے دا؟ شکرو سنگھے دا۔ روشن جسڑدا۔ آہلے تھابل دا۔ موہلے آکھیا،''بھنّے ہو تاں ایہناں نوں مریائے۔'' آہلے تھابل آکھیا، ''آپ آویے یا نہ آویے ایہناں نوں توڑ کانڈی آلے چِک کے مریسائیں۔''
آون کرناں آلی دے کول منگو لے کے چھپڑ اچ بیٹھے ہوون۔ چھپڑ دے نال گوندل مجھیں نھویندا پیا ہے۔ راء موہلے آکھیا، ''کون ہونائیں؟'' اوس آکھیا، '''گوندل ہاں۔'' موہلے آکھیا، ''مجھیں ہُونگر کے کڈھ۔ تینوں کُجھ نہیں آکھنا۔'' اوس آکھیا، ''موہلا بھٹی توں ہیں۔ راتیں ایہناں مجھیں دا دودھ پیتا ہے تے ہُن ہُونگر کے تیرے اگے لا دیواں۔'' موہلے آکھیا، ''وگائیو تُپکاں۔'' ناتو چوہڑا ہویا ہے خاص نوکر قادُو کے بھٹیاں دا۔ وگائیوس تپک گوندل وچے مر گیا۔ ہَندے آلی آون بھٹی تاں پچھوں مسورا مِل پوے اسواری لے کے۔ تُپکاں وگیا نیں۔ گھوڑے دُھدھاون آن لگھیانیں۔ آہلے، نور دے تھابل آکھیا، ''مسوریا! مجھیں لے جاونیاں ہوندیاں بھوڑانی اپڑ گئے ہاسے۔ اوہ کاواں آلی نوِن تے لگا آ۔ اوتھے قادُو، صاحب، مراد دا چُورا ہے۔ گھوڑے وگیسائیں۔ مجھیں تاں چھوڑیسائیں۔ تلوار دا کُنا چاں گھتسائیں۔ جیہڑے ودھیاسے مجھیں اوہے لے ویسن۔'' اوتھوں مسورا لگا جاوے پاہنُو، احمد دے کول۔ پاہنو، احمد دا پیلی منی بڑانالے کے بیٹھا ہووے۔ مسورے آکھیا، ''پاہنُو مجھیں لے دے۔'' پاہنُو آکھیا، ''بھٹی چُورے تے آئے کھلوتن۔ منگیاں چھوڑیاں تے تیرے نال وی رل جاواں تاں وی نہیں دیندے۔'' اوتھوں مسورا لگا جاوے فتح خان بلوچ تے۔ کل تیرا لال خان ماریا نیں اج میرے منگو مارلے نیں۔ مینوں امداد دے۔'' فتح خان آکھیا، ''تینوں امداد دیواں ہا۔ اوہناں دا سردار احمد خان سیال اوہناں تھوں چِڑھدا ہے میتھوں سیالاں دا بھار نہیں چِیندا۔''
پیواں دا ویر نہ پُتر وِسریندے، دینہہ راتیں نی یاد کریندے،
اسیں قادُو ہاں اُگیندے، گل گھتیا نیں ویر نبھاون دا
جاںجاں پھَر نہ آویے، ایویں مونہہ نہ آپ سنائیے، جے چائیے تاں توڑ نبھائیے،
بھار چایا نِسو دے چاون دا
بھٹیاں مند پکایا، کسما نا وی سدیا آیا، کل ناردبے بہایا، اپٹھیاں وار وی دھاون دا
ہیر و ہیر کے آئے مجھیں، یارو دَل نہ گھتو کُسجھیں، جتھے تارو ہاتھ نہ ہوندا وجھیں،
مجھیں خانے ملک کیاں رب کرے سبب لیاون دا
بھٹیاں دی دھاڑ دھانی، جھنڈا، جِلھ، ٹھٹا نال بھوڑانی، ٹوبھیاں وچ سُنیندا پانی،
چارا کرو وی توڑ دے جاون دا
شکروسنگھا تے آہلا تھابل بولے، سانوں نہ ورم جاندن تھوڑے، تُسیں شریک تاں ویکھ اجوڑے، قادر بخش تہاڈے دل تے، ایہہ نیہے ویر مُڑ ونجاون دا
خوش ویکھ ہوئے منگواڑی، اوہناں دے پاسنے ہُجھ کے ماری، مُڑ سُتی نیں کل کھلاری،
مجھیں تاں خانے ملک کیاں، رب کرے سبب پچاون دا
مجھیں آہدیاں: چرنیاں ملک مسور دے اوہلے، مارِیاں شکرو سنگھے، آہلے تھابل تے موہلے،
ہُن جُڑ سن پوڑیاں تے ڈھولے، یارو روپ الاپ وی گاون دا
مجھیں آہدین: اسیں کُڈھیاں، مُسیاں، کیلیاں تے ککیاں، ہن مار کے لئےَن بھٹیاں،
پیا وچھوڑا سے کٹیاں، ہذ ونجایا نیں ساون دا
راء موہلے برچھا اُلاریا، میں نہیں قادو، صاحب، مراد وساریا، رب ٹونڈا رڑے تے چاڑھیا،
موہلے دا توگ وی لِسکدا، نُقل کریندا ماس دے کھاون دا
پہلی موجم دے چھنڈی، کھارے چڑھیا کپ کے جنڈی، ڈاڈھے پھٹ تلواریں دے کنڈی، نسبت دے کھاں ڈھاڈھیا انج پاڑ چھے نیر وہاون دا
موجم کڈھی ہے چُپ چُپاتی، ڈیوا بال رکھیا شب راتی، جیویں گنگا کراڑی نھاتی،
جپ جپ نام لیندی اَنج راون دا
دوئی نارنگ نوں تک وگائیوس، اوہا ہکا تاں کاردی آئیوس، دوکان توں نویں گھڑائیوس، پھٹ کیتاس واہ سلاہون دا
بندوق نپی ہے ناتُو چُوہڑے، پیالہ پی کے آیا گُوڑھے، گوندل ہو کھلوتا بُھوہڑے،
اوس ہتھیار نہ سٹن جیندیاں، چارا کر رہیوس تھڑکاون دا
ناتو تک وگایوس سردی، بندوق ناتو دی نہ تھِڑدی، مبارک ڈھیہی سو پِڑ دی،
مرجا تاں رُڑھیا زمین تے، ارمان رہیوس ہتھیار وگاون دا
مل گیونیں نِسوآنا، شکرو ملیوس جوان سترانا، سنگھے وڈھ کے لائیاں کھاناں،
شکرو موہری ہے ہاٹھ دا، جیس نوں راہ وی ویر نبھاون دا
دوئے نوں مِل روشنے سیلھا ماریا، بھن پنجر لگھا کھلاریا، مالی وچ میدان دے تاریا، خان ودھائی توں خیر دیویں میلکھ وکھاون دا
ترےئیے نوں ملیا آہلا، نور دا، وانگ بازاں پوہتا ضرور دا، چِھک لیاسو پدھ وی دُور دا،
تک موڈھا تلوار سو ماری چیر رکھیوس رُکھ ازماون دا
بھنویا لک جواناں دے چالے، دو ماریوس ڈھالے لئین آہلے،
وت آہلے مارےَن تلواریں پھٹ ساہویں پاہلے، لک وی ڈھٹھا بھویے ازل دے پی پیالے، لک دے رُوح وداع کیتا مُڑ نہ آون دا
وگے ڈھول ہوئےَن واہراں، مجھیں توں ویکھ وِرھاڑاں، جنھاں لئیاں اساڈیاں دھاراں، جنھاں دودھ اساڈے پیتے، اج اوکھا ہے دینہہ گُھساون دا
مجھیں توں ویکھ اکھاڑے، کٹک ملک مسور چاڑھے، بھٹی راٹھ تاں کارن ہارے، جیہڑے توڑوں آئن ٹُر کے، چُمیا بِیڑا تیگ اُٹھاون دا
یارو میں تاں ملیا ملک مسورا، گھر جاون تہانوں ہے کُوڑا، ہکے سپراویں کندر دا نُورا، میلکھ ڈردے طور کھگھور توں، میتھوں ول ہے پیار جگاون دا
ہُجھ گھوڑے تے دیون دابے، تُپکاں دے چھُٹدے واہ رابے،
وڑن نہ دیون وچ پیادے، جے پرتی آوندے قاسم دے پوترے،
متھا نال شریکاں دے لاون دا
ٹونڈے دے رہے دبکاوے، مجھیں چھوڑ نہ کوئی جاوے، اوتھے آہلا، نور دا آوے، جنھاں دے ایمان آراستے کیہ ہتھیار وگاون دا
اوئے بازاں دے ویکھ تماشے، دینہہ منگو تاں مار لیاسے، توڑ جنھاں دے مڈھ پیاسے، اج گڈھیں گھت کے آئن صاحبانی، بھٹی کوئی نہیں سمجھاون دا
مجھیں چاں وِسریندیاں سیجاں، ایہہ تاں ہتھ نپیندیاں تیگاں،
تہاڈیاں میریاں نویاں ہن کھیڈاں، دور نہ رہندا ویر کماون دا
میں وی مانگنی تے چڑھ کے ویساں، سنگھ بلوچ سدیساں،
کٹک سد کے کوٹ وِڑھیساں، جے چر رہساں میں بول سناون دا
ملک مسورا فتح خان بلوچ تے گیا، عرفانیاں منگو تاں مار کے لیا،
اج دینہہ وی وڈانیں ڈھیہا، جے توں فتح خان ہو جاندا قطبا،
چارا کریں تاں کٹک منگاون دا
نہ اوئے مینوں احمد خان سیال دے جھاکے، مت کوئی کُللا پاٹے،
سیال راجے لکھاں دے داتے، وچ نیہوں کُوڑ سماون دا
12
یارو میں ملک مسور سدایا، مجھیں دی ورم نہ جرساں
گانا بنھ کے ویر دا، ویکھ شریکاں نوں ترساں
جے سانگ چایا کسمانیاں، گھاہ کڑانے دے چرساں
تساں نال وٹ گِیٹ کُٹیساں، سیالاں تے کیونکر پھرساں
ہک بھو مریندا شاشُو دی تیگ دا، ویکھ شریکاں نوں چڑھساں
بھٹیاں ہو ایہناں مجھیں توں، سر پر نال تُہاڈے لڑساں


13
وچار: ایکھن چاںونڈین۔ یارھاں سو مجھ ہووے۔ ودھیاں مجھیں موندے تے چاں بہین۔ شیر شاہ، مےئیں گُل دے تے۔ چنھاں دا اوڈُھر ہے شیر کے سید۔ مسورے نوں دس پے جاوے۔ مُڑ آ نکلے فتح خان بلوچ تے۔ ''موندے میریاں مجھیں بیٹھیاں ہین۔ چار نگارے تے چار ملنگ۔'' فتح خان آکھیا، ''میری زمین توں لگا وی جا تے لگا وی آ۔'' مسورا چڑھ بہے۔ ویہت دی کدھی لے کے ٹھٹی جلال دی آیا۔ اگے ممندا نون کھلوتا۔ اکھے، ''ملک! کِدے وینا ہیں؟'' چودھاں پیادے لے کے اوہ وی رل پوے۔ جا کے موندے توں پروں لڑ دے وچوں مجھیں اُٹھا لین۔ رتا موچی کوکیندا آیا شیر شاہ تے۔ ''کیہ میاں شیر شاہ مجھیں نسوآنے ماری جاندے نیں، جیہڑیاں تیتھے بھٹیاں امان بہائیاں ہوئےَن۔'' ماہی کوڑیانے آکھیا، ''چُپ اوئے موچیا! میاں کرے واہر کوئی وگائے تپک سونے دی ببری بھج پوے۔ مجھیں وی سائیاں دیاں تے لئی وی سائیں جاندن۔'' سیت ہک ہوئی تاں موچی آکھیا، ''تینوں کوڑیانے سدیا ہے سونے دی ببری۔ جے کریں واہر تاں سونے دی ببری ہیں۔ جے نہ کریں واہر تاں وِٹھ سٹن آلی ببری ہیں۔'' مےئیں آکھیا، ''وگایو ڈھول نہیں بہن دیندا موچی۔'' واہر مل پوے کھگھل جھامرے دے کول۔ بھَیں آون نسوآنے۔ چلے واہر سیداں دی۔ رتا موچی جھاڑی کنڈ دے کے کھلو رہے۔ چھ سانگاں مارے ست جھلے۔ کہیں آکھیا، ''رتا موچی پیا مرِیندا ہے۔'' بھَیں آون رتے دے اُتے۔ واہر بھَیں آوے۔ موہرے ممو موچی دو تلواریں مار کے پیو نوں کڈھ لے ٹُرے۔ پوند چلی واہر مڑ چل پوِن نسوآنے۔
مار مِہاگ بہائی نیں موندے، گھلی شیر کی لاہمے
جنھاں دودھ مجھیں دے پیتے، سائیں ہوندے بے آرامے
سد بلوچ اکٹھے وی کیچن، ویراں دے بنھو کھاں گانے
اوہناں نوں قادو، مہرا نہ وِسردے، مارے لال خان دے طعنے
آ بیٹھے مال چھوپلے، ویہت چاڑھی نیں مال بہانے
اگے شیر شاہ تے سید بہرام، چھُٹے ہتھیار نہ جاندے لاہمے
لنگر سید جلال کے چشمے، پاک وی سچ خزانے
چڑھتل وی شیر شاہ کی، شُتری وگے ڈھول دمامے
ترگش وی شیرن پیر دا، سو توتے تیر وگانے
گھڑے سُدھے فولاد دے، وانگ بازاں کھاندے طعمے
تپک ماریوس ممندے نون نوں، بھن پٹ لگھیا کانے
تیر نالوں کرمات لگھدی، نپ ڈنگوری ٹُریا ہک جانگھے
تپک لگی شادو کھوکھر نوں، ڈھٹھا کیفی وانگ دیوانے
لڑائی شہادت موچی دے سر تے، کولوں بھج گئے بیگانے
رتا مارے تے جھلے تلواریں، ڈھال گینڈے جانے
چھ ماریس ست جھلیوس، رتے دا رُوح اُتھاہمے
ممو اپڑیا پیو تے، کر جھٹ اُلاہمے
ماری تلوار اسوار نوں، وڈھ گھوڑی دی دھون لگامے
پیر وی سےئی آکھیِن، جیہڑے پکرِن ایس جہانے
معاف انعام وی چاہندن شیر کا، دھڑ تلی تے جِند قربانے
پچھے وگائیاں تُپکاں احمدے، حاجی، گاجی، مشری تے روشنے، وانگ سلحی خانے
ماہی کوڑیانے ماریا برچھا، چنگا چِک میدانے
لگا گُرنے پٹھان نوں، بھن پِنجر تے اندر وی جامے
نپ نیجا آیا شیر شاہ، واہ بنیا دوکانے
اوس دا چھڑ ٹمن ملتان دا، پھل ولایت ایرانے
ڈھوا آیا ہے پیر تے، صاحب بخش مستانے
شیر گھت دو ہتھڑ تولیا، زور علی
ؓ دے دانے
ماریوس سگھرے نسوآنے نوں، موہری پاسنے داہنے
ویکھ دہشت شیرن دی، چل کٹک ہوئے حیرانے
نارنگ، جکو دا، روشن سنگرا، کالو دا آہدن:
اوہ بیٹھے بھٹی، کیوں پیاہیں شیر کی لاہمے
اُنھ خیر وی پاکھرے سلطان دا، لکھ ہلن دیوان مستانے
ڈاڈھی ٹکر پہاڑ نال، بھن دیسی کوٹ دمامے
آ گھل سلام تے بینتی، منگ شیر توں کالو تے خانے
بھٹیاں او! ایہناں مجھیں توں، وڈے ہنگامے

14
وچار: کسمانیاں تے سرگانیاں نوں آپ اِچ ویر لگ جاوے۔ مسورے دا آنا لہر لگھ جاوے۔شاشُو تے پٹھانا جر نہ ہگھے۔ آ نکلن موہلے، قادو دے دِھر۔ ''موہلیا! اوتھوں ٹور کے ایتھے لے آویں۔ تیرا وی ویر اُگڑیساں تے اپنا ویر وی اُگڑیساں۔'' عرفانے بھٹی اکٹھے ہو کے نیت خیر چاں آکھن۔ ''احمد خان سیال دی مدت توں باجھ کسمانے نہیں آوندے۔'' ایکھن جا نکلن۔ کیہڑا کیہڑا؟ پٹھانا، مسورا، بھائی خان، نواب دا۔ جھنڈا، قادُو دا۔ اوتھوں احمد خان سیال ست تحصیلاں جھنگ دیاں امداد چاں دیوے۔ کوٹ سلطان دے ڈیرے ہو جاون۔ بھائی خان روز بستے دیوے سارے کٹک نوں۔
کسمانیاں تے بھٹیاں، رل قسم اُٹھائی آ
ویر گھلیسائیں رل کے، ہور گل نہ کائی آ
پٹھانا جھنگ چاڑھیے، احمد خان دا داعیا
اساں جوڑے ہتھ جسپال نال، توبہ کڈھائی آ
وت ویر لیوسے کھرلیں، ساندڑ بار رہائی آ
اسیں ہتھیاراں دے سرخرو، مار توگیں ازمائی آ


15
آکھیا میں پٹھانے، احمد خان نوں
بیٹھا راج مانیں، چندل دا بادشاہ
اسیں سرگانے تے کسمانے، لڑ کے وِچھڑے
کوٹاں دے وچ تھانے، سنگھ رنجیت نیں
مانگنیاں تے راہنے، ملک مسور دے
اسیں بھبھڑانے، ڈردے جِند توں
کیوِیں اسانوں آہنے، فوجاں چاڑھ کے
تُسیں جلال خنانے، سچے قول دے
اسیں راٹھاں دے جروانے، قاسم دے پوترے


16
منصوبہ کر اُسارا، خان دیوان نال
کیویں تاں میلیے پاڑا، سنیے بینتی
قادراواہد وجارا، سنے گوجری
پنڈ، بھیرہ میانی ہے سارا، ٹھٹ لالےئیں
مت مسورا کرے اکھاڑا، سکھاں نوں ویکھ کے
میرا وی ہک دیہاڑا، مسورا ویکھسی


17
پہلا کیتا ڈیرا، کوٹ سلطان دے
لیا سپاہ دا چہرہ، موہن لال وی
بھٹی راٹھ چنگیرا، ہبھو سدیا
دَلاں دا کیہڑا ہو سہرا، توں بھائی خان
اوس دتا روز بتھیرا، چھیڑاں تے کٹک نوں
قادو، صاحب، مراد تے مہرا، تُسیں منگسو
کدھی لگسی بیڑا، سارے پُور دا


18
وچار: کٹک کھلا چاں کرن نِسوآل تے۔ جے جاون نہیں تاں ڈاچیاں اُٹھ چردے ودے ہوئے ہان۔ پچھیونیں: کیہندے اُٹھ ہین؟ اکھے، ''جیہڑے مسورے آندے ہوئن مدد کان۔'' راء موہلے آکھیا، ''مار لےؤ۔'' شُتری کرکے ڈھول چاں کرین۔ دھونسے وگ جاون۔ کُکاک کوکیندا گیا مسورے تے۔ کُکاک آکھیا، ''احمد خان سیال ست نئیں دھا کے آندیس۔ جِدے جاونا ہئی جا۔'' مسورے آکھیا، ''بیٹھ او کڑوآ۔ میں ایہہ لما تریموں تایے ڈِٹھا ہویا ہے۔ میں چاں کھگھورنا سارے کٹک چل پونا۔ ایس دھاڑ اچ ہک بندہ ہے، جیہڑا سنگولی ساہمنے چاں کرے۔'' '' کیہڑا؟'' اکھے، ''شیر شاہ سید، گُل محمد دا پُتر۔ شاہ جیونانا سید۔ ہور میرے اگے کہیں نہیں کھلوونا۔'' مسورا لُک جاوے۔ بھبھڑانے دیرے ہو جاون۔ شاشُو تے پٹھانے آکھیا، ''وطن چھوڑیا۔ دُکھ میٹ کے لڑیے۔'' اگے لگ جاون شاشُو تے پٹھانا۔ پچھے چاںلین جھنگ نوں۔ دھولری تے مانگنی تایے بھَیں آون مسورا ہتھ نہ آوے۔ مڑ دھا کے پوِن بھیرے میانی تایے مسورا ہتھ نہ آوے۔ پندرھاں راتیں ہو جاون۔ اٹھاں تھینہاں دا اُچلنا ہا۔ گڈیں جُپ جاون۔ بھار لدی جاون۔ جودھی دے کُھوہ کول آون۔ کروان لدے ہوئے ہوون۔ ٹھم ٹھم کٹک ٹُردا آوے۔ مسورا کیہ کرے؟ پنڈ دا تھانہ، بھیرے دا تھانہ، میانی دا تھانہ، قادرا واہد دا تھانہ۔ مسورا لے کے مِل پوے۔ اُتے کرولے دے آکے سکھاں دے دھونسے دَوں دَوں آ کیتی۔ جیس ایلے سکھاں للکراں دتیاں۔ نراں گھوڑیاں ہِنکار آ گھتے۔ تپکاں دیاں کُندیاں بھاہ بھاہ آ کیتی۔ سونے دیاں والیاں جَھلمَل آ کیتی۔ موہن لال نوں فرشتے چھڈ گئے۔ موہن لال آکھیا، '' ایہہ کون ہے؟'' اکھے، ''جی مسورا ہے۔'' موہن لال آکھیا، ''او احمد خان! اوتھے سٹیا ہئی جتھوں کاں وی ہڈی نہیں لے ویندا۔ کوئی ایسا ہووے جیہڑا ایس آفات نوں ڈکے۔'' کہیں آکھیا، ''شیر شاہ میلا جاوے مسورا کھلو رہندا ہے۔'' ٹردا آوے موہن لال۔ اکھے، ''او شیر شاہ! توں میلا جا۔'' شیر شاہ آکھیا، ''میلا لیاونا ہوندوئی شیخ چوہڑ کے لے امدوں یا شیخلی کے لے امدوں۔ میں آہناں جھٹ نوں لڑائی پمدی ہُن پے ونجے۔ سانگاں مارن آیا ہاں۔ ایس لڑائی دیاں گلاں احمد خان سیال دی کچہری اچ ہوسن۔'' موہن لال کیہ کرے؟ تاتار خان بلوچ، خضر اکیرا دوویں گھل دیوے مسورے دِھر۔ ''توں کیوں لڑنا ہیں؟ تیرے پگاں دے شریک، دھڑتھاں دے شریک میں لئی جاناں ہاں۔ پگاں تیتھے رہیاں۔ دھڑتھ تیتھے رہے۔ شہر تیتھے رہے۔ توں میرا بھلا سمجھ۔'' موہن لال آکھیا، ''بھٹیاں او! مینوں احمد خان گھلیا ہے کسمانے اُچالن کان۔ کھوہ تے ڈاچیاں ایتھے دیہو چاں۔'' بھٹیاں آکھیا، ''ایہہ ہین کسمانے۔ اوہ ہین سرگانے۔ لالیاں بہہ کے بھرا گلاں چاں کرین۔ جے جاون رس تے کھوہ تے ڈاچیاں اسیں چاں دیسائیں۔ کسمانے ایہہ لئی جاسن۔ جے آپ اِچ نہ رسن اسیں کسمانے لئی جسائیں۔ کھوہ تے ڈاچیاں وی اسیں لئی جسائیں ۔'' گلاں تھہر جاون۔ اگے کروان تے گڈیں لگیاں آون۔ پچھے مسورا ٹھم ٹھم کٹک لئی آوے۔
چڑھ ہوئے کٹک کندیر، کالووال تے
کسمانے بھٹی کرو سبیل، سرگانے ویر دی
ایہہ ہین پُتر اصیل، لڑدے شرم تے
ہاں تاتار وکیل، مسورا ملیا
میری ودھی ہے وِیل، ولساں کٹک نوں
سیالاں نوں کیہ دلگیر، مسورے دے بھیڑ دی


19
آکھے قول سیالاں، مونہوں پالنے
کیتی خان ضرور، جن اُچالنے
سنیا ملک مسور، پالن پالنے
اکھے احمد خان، ویر میں گھالنے
سیالاں دا دستور، کوٹھیں دُشمن گالنے


20
آکھے خان تاتار، مسورا بولیا
کسمانے آندے چاڑھ، کٹک سیال دے
اوہناں نوں اندر دا ساڑ، مانگنی دے کوٹ دے
ڈاچیاں کیتن پاڑ لنگار، کیویں نہ مِٹیِن
تساں آندے میل کراڑ، مگھیانے تے جھنگ دے
ویراں دے بھنّ ستھاڑ، جانن جلال خنانے
سید دا بھارا بھار، نہ تیتھوں چوسیا
تاتاریاں دے ہتھیار، کیہڑا ڈکیسیا
میرا دادا خان تاتار، میں احمد دا پوترا
میں تاریا برخوردار، قدم لگھا کے


21
بھیڑ کیتی ہے موہن لال، جانے چالے
سنگھ تاں منگدے ڈاچیاں، آ بھوِن دوالے
سنگھ تاں آئے جُڑ کے، ہتھیار سمھالے
سکھ ڈاچیاں منگدے زور نال، ہوئے ہو باہلے


22
مسورا کٹک لے ملیا ڈھیر، قادراواہد دے
بِھیڑاں دھوڑ انھیر، اَناڑے سار دے
دیوان دے دل کھادھا گھیر، سکھاں نوں ویکھ کے
''بھٹیاں او! مگروں لاہو لویڑ، دیہو چاں ڈاچیاں
مت جانیں تساں وچ ڈیر، کاوڑ تے رنجکی
''لالیاں بہہ نبیڑ، کھوہ لیناں تے دیونا''
گُل محمد دا شیر، دیوس دِھیرکاں
''کون بھویں تیرے چوپھیر، اساں ہوندیاں
ہٹن جواناں نوں چیڑھ، متھے ٹکریاں
کر چڑھسائیں بھیڑ، ہتھیار کرمات دا
مولے کیتا میل، ملک مسور نال
ہتھیاراں دی گھتنی ویل، موہلے راء نوں''
''تسیں چنھاں دی میڑھ، سید شیر کے
کون جھلے تہاڈا ویڑھ، ہتھیاراں دے سرخرو
کٹکاں دی دِسدی پیل، جاون داکھڑا
خیریں جاواں جھنگ پھیر، ونڈیساں چُورواں
پُن سونا کڈھساں سیر، پروہتاں تے باہمناں''
کر گلاں تیر پتیر، کچہری خان دی


23
وچار: بھنونا ہونیں لالیاں۔ مُونہہ چاں کرن لمے۔ موہن لال آکھیا، ''ایہہ کیہ؟'' بھٹیاں جواب چاں دتا۔ مسورے آکھیا، ''کیہ سکھاں دیاں پُتراں او! گئے وی تے گو ٹکے چبا کے۔'' سکھ کرن بھیڑاں۔ کسمانے مرین گڈیں نوں سوٹے۔ بہاب دی توں اورے گڈدی سلائی دوئیں ٹوٹے۔ میلکھ لما چل پوے۔ مسو بھٹی آکھیا، ''ترائے رتیاں ہفیم دیاں چاںدے۔ کٹک چلدا ویکھ لے۔'' موہن لال آکھیا، ''ہفیم کتھوں کڈھاں؟'' پچھے شاشُو حال حال چاںکرے۔ ''کیہ لمے دیاں جواناں ہو۔ ہکو ہکو دسدے ہائے پہاڑ جیڈے دسدے ہائے۔ جِتھوں اُبھردا ہا اوتھوں لے کے ٹُرپئے ہو جتھے لہندا ہے اوتھے لے جاونا ہائے۔ ہائے میرا کُوہنا پاٹا۔ وطن تے کیہ جا آکھسو۔'' کہیں آکھیا، ''ست ویہاں بندوق۔'' شاشُو آکھیا، ''چُپ اوئے تیری بھینو نوں۔ ست ویہاں بندوق کُلی دے متھے وچ اُڈا دیساں۔'' سکھ چھوڑن سیوا۔ محمد تے باہو چھ وسیبے دے بندے گڈ دے اُتے اُڈ جاون۔
آکھیا ملک مسورے، سکھاں نوں آ کے
کسمانے جاندن موڑھے، کیویں لُٹِین
تساں سچے رکھن جُوڑے، سراں تے پگڑیاں
وریام دِسیندے ہو گُوڑھے، مونہہ تے نمکاں
ملکا ہوسن سچے کُوڑے، وچ میدان دے


24
کل نارد کرے تماشے، ویکھن جوگنیں
ملک مسور اُگاسے، سکھاں نوں آکے
ڈاچیاں انج نہ دیندے ہاسے، لین زور نال
اج سستے رب دتیاسے، کٹک سیال دے
تُسیں نھاتے امبراسر کٹاسے، گورو دے پوترے
شطرنج وچھائن پاسے، کول بہاب دی
راء موہلے لاہے جھاکے، سارے کٹک دے
جے بہیں رب تپاسے، سر پر لڑیے
چدھرڑ، سنگرا، کلوکے، خاشے، سبھ سدیِن
جِن چھُٹے بازے باشے، سکھاں نوں ویکھ کے
سکھاں تاں جھوکے ماشے، تُپکاں وگیاں
جن بدل وسن کُھلاسے، نہ ہوئن سکھنے


25
ناریں تے مجھیں توں جھگڑے، کل ڈاچیاں توں جمے
نپے توگ کسمانیاں، ہتھ کیتے نیں کھنّے
یارو وطن نہ چھوڑے وس نال، مونہہ کیتے نیں لمے
پُچھو کھاں ملک مسور نوں، دِھنگی اساں نال کھنے
سکھاں دیاں مارےَن ڈاچیاں، ملک کیوں لوبھیا طمعے
اج متھا ساڈا اوس نال، لڑ پوے جے خیریں ونجے
شامو، مسو، گُلو، پلھو تے میاں نامدار، تلواریں دے چاڑھن گھمے
تِس دینہہ مندی کیتی سرگانیاں، لگ شریکاں اگے بھنے


26
آپ تاں کھیڈاں کھیڈدا، پڑھ ڈھاڈھی سچ وچارن
جوان جواناں توں چلدے، جوان جواناں نوں مارن
سنگھ بندوقاں نپدے، گھت لپاں دارُو ساڑن
اوہ مارن بندوقاں کُنج کے، دوئیں کوٹھیاں انگل چاڑھن
اوہ تھانہ قادراواہد دا، سنگھ لڑدے ڈاچیاں کارن
اگے منصب جلال خنانیاں، تولے کون سیالاں دی دھارن
شتری، اشبی بولدن، نقیب پکارن
تماشے ویکھ دیوان توں، کیفاں دے مغز تھہرن
کسمانیاں، سیالاں تے چدھرڑاں،
توگ کیتن ہتھ اچ، جنھاں اُستے کار سنوارن
اوہناں پٹ وی سوہندن ریشمی، پھُمن نال جھُٹارن
پوند کیتی ہے موہر پیادیاں، بھج اگے لگ کُداڑن
مل مارن جو مل کے سکھاں نوں، آسن وچوں نپ اُلارن
سنگھ سیوا وگے چھوڑ کے، ترتالے جیویں وساکھ دے، سانوں لہہ پُکارن
سنگھ سیوا گورو دے ڈِگدے، رام چتارن
مَل سنگھ سانگاں نپیَن، مارن سانگاں تے فرض اُتارن
مَل سانگ تاں آیا تول کے، شیرے بخشے نوں مارن
ماریوس جو پِیرے نوں جوڑ کے، پچھے پئی سہارن
ہکے چنن تے تردی نانگنی، مُشک لے بہارن
ہکے باہری گُھتھی ہے مار توں، گُھس گئی شکارن
بھلا، سکھا، مہمند تے باہلک، پھاتھے وچ جوان وی آہرن


27
وچار: ایکھن مسورا وڑ ونجے بہاب دی قلعے اچ پُتر بھترئیے لے کے۔ دروازہ چاں دیوے۔ سنگھ آ جاون جھنگ دے مونہہ تے۔ پہلیاں دو سانگاں ماریاں امیر، سلطان دے۔
سچ زبانوں آکھیے، میر زادہ اکھر پڑھدا
بیٹا راء سلطان دا، دُلچی بھرو دے مٹ دا
سانگ سوغات امیر نوں، کسبی بھٹی دے چک دا
راء تولی تاں ہتھ اچ، مار آسنوں سٹدا
دے نشانی کھا ڈھاڈھیا، ہُندر کولھو دے لٹھ دا
دوئی وار تاں آندی پھیر کے، تازن دَلاں نوں گھتدا
راء کرمانی کڈھی ہے پٹ کے، پہلی ہتھ اُتے سو بٹدا
دُوئی تاں ماری سو جوڑ کے، وڈھ موڈھا تے سر لٹکدا


28
وچار: وت واری آ جاوے سخی شیر شاہ سید، گُل محمد دا پُتر سخی مل قتال دا پوترا۔
پوترا مل قتال دا، سخی شیر ہن ہتھیار بدھّے
چار تاں خوبیاں پیر تے، قدم ویکھ اگانہہ لگھّے
نُقرے نوں آیا چھیڑ کے، برچھا شاہ ولایتی پھدھے
ٹونڈے تے شیر پَلکیا، جیویں باز وی آندا تکے
ہکے تاں پیا شینہہ مہاگ نوں، ول لایوس کدھے
ماریوس جوں نیڑے ہو کے، مل سوڑے بدھے
برچھاتاں لگا ہے طاہر نوں، سر جوڑ آیا نال پلگھے
کاہنگی نوں اللہ رکھیا، دینہہ تاں ٹونڈے دے ودھے
شابش تاں کومیت نوں، وچوں میدان دے کڈھے
سرگانے سکھاں نوں گئے وَلا کے، آپ گیانی ہبھے


29
وچار: ایکھن وت واری آ جاوے اللہ داد بلوچ، برخوردار دا پُتر تاتار توں نِکڑا۔ شیر شاہ تے اللہ داد سکے مسیر ہوون۔
پُتر تاں برخوردار دا، گاواں تاں اللہ داد
برچھا آیا نپ کے، ہتھ جوڑ دتا اُستاد
اوہدا چھڑ تانبے ٹامنی، پھل رُک فولاد
ماریوس سنگھ نوں مل کے، مچھلی نپ عقاب
چھاتی گیوس بھن کے، سیخ دے مونہہ کباب
نسبت دے کھاں ڈھاڈھیا، بٹیرا نپیا باز
فتوح تاں ہوئی بلوچ نوں، کٹک کیتس خراب
کہ بلوچاں نوں، سانگاں مارن دی لاج


30
وچار: ایکھن واری آ جاوے شاشُو نسوآنے دی۔ تیگاں دے نال لکھاں نوں جھمبے۔ کندا، قادر بخش دا مارے سانگ۔

کل کُدی وچ میدان دے، اگ لایس انگے
پیو پُتر تاں لڑدے راج توں، ویر گھتن اَندے
شاشُو وڑیا نیں دھروہ کے، سنگھ کیتوس گندے
ہتھ کرمانی سو بھکھدی، جیویں واڈھ سو چنڈے
سنگھ تاں پئے میدان اچ، نال توگاں دے جھمبے
ولیا پُچھے سرگانیاں، کیما منگے
ہتھ اچ سانگ تاں تولیا، قادو دے کندے
اوس سجے ہتھ پنجوتھیا، سنگھ جھلیا کنڈے
روپیہ گھت موراکھ دی، سُنارا رنڈے
بیٹا قادو دا، دینہہ سار دیاں واچاں ونڈے
سُنیا وج پہاڑ دا، ویر گھالیا موہلے تے کندے
سوجھا ہوئی ملک پٹھانے نوں، جیویں مِرداد آہا گڑھ رمبے
فتح وی خان دیوان نوں، تعریف سیالاں دے جھنگے
سنگھ اُتڑے قادرا واہد نوں، جا پوہتے گنگے


31
وچار: مسورا آکھے، پتراں بھترئیاں نوں ''جے میں جاواں شاشُو، پٹھانے موہلے تے کندے تے۔'' اگے چلیاں ہیرو گھل دیون۔ ہیرو جا کے آکھے، ''بھٹی تے کسمانے بیٹھن۔ بھوڑانی، رمدانے تے ٹِھلھاں دیاں گلیاں اگے چر دِیَن۔ چھیڑو کوئی نہیں ہوندا۔'' چڑھ بہن نسوآنے۔ آکے بھوڑانی دیاں چِھڑیاں مار لین۔ بھٹی تے کسمانے واہر چاں کرین۔ انھیرے کول گئے تاں سگھر، مَل، نارنگ، پٹھانا تے پھتو۔ سگھر آکھیا، ''کیہڑا ہیں ساوی گھوڑی آلیا؟'' اکھے، ''لانگو ہاں مسودا۔'' ''اوئے شاشُو، پٹھانا، موہلا تے کندا واہر اچ ہین۔'' اوس آکھیا، ''کِدے پیا آونا ہیں؟'' لانگو آکھیا، ''دادکے چواہیں کھلن۔ تُہاتھوں گائیں کھسنے ہاں۔'' ایکھن پنجے اسوار واگاں چاں چین۔ للکراں دیون۔ مِل پوِن بھٹی تے کسمانے۔ چگتا، محمد دا پچھے گھوڑی چاں پھیرے۔ مارے برچھا مل، شیر دے نوں۔ سرگانے مل، شیر دے اُتے کھلو رہن۔ بھٹیاں تے کسمانیاں آونا ہووے بھوڑانی تے رمدانے نوں مُونہہ لگ جانے فروکیاں نوں۔ جا ارڑیں وڑن۔ بھٹیاں آکھیا، ''کیہڑا تھینہہ ہے؟'' اکھے، ''ارڑیں۔'' ککے، قادُو دے آکھیا، ''ارڑ کیہ ڈکن جوگے۔ اگانہہ کسے وسدے میلکھ تے جواہاں۔''
بہاب دی آلا دیہاڑا، نہ وِسرے مینوں
توں بھی ملک پٹھانا، پُچھسیں بھٹیاں تے مینوں
سیال ہوسنی جھنگ اچ، اج سدیسیں کیہنوں
آوساں توڑ کرولیوں، جل کمبا ساری نیں نوں


32
سدیوس پُتر بھتریے، کٹک دھوائیوں
بہاب دی آلا دیہاڑا، کیوِیں لاہیو
چُبھیوں بیڑا بِیر دا، کڈھ وگائیو
راضی مینوں رکھنا، بہکاں سوہائیو
ویر سرگانیاں کسمانیاں، بھٹیوں نہ ترینگل ڈاہیو
سُنو بھٹیاں ہو کن دھر، ایس موہلے نوں سمجھائیو


33
کر صلاح سرگانیاں، ہیرو نیں گھلے
چردیاں توڑ، ٹِھلھاں دے گلے
مل، سگھر سانگاں نپیاں، اج کیہڑا جھلے
آپ نہ جاویے چل کے، توڑا دھرتی ہلے
ہیرو آکھیا: بھٹی تے کسمانے، اج ڈٹھے رلے
اوہناں توڑوں واگاں چائیاں، گھوڑے ڈاہریں نیں ٹھلے
اگے ٹھٹ کیتا کسمانیاں، ڈھولیں دھڑکلے
پگاں ویکھ سرگانیاں، کسمانے چلے
اگے لگ بھجے سنے بھٹیاں، ہو ہکلے
توگ چگتے ماریا، ملک جھلیا ملے
محمد، شیر تاریا، واہ توگ جھگلے
چگتا دیوے للکراں، نہ رہندے ٹھلے
ہتھیارُو اوہے آکھیِن، بھیں لڑن ہکلے
جیویں سرگانے وڑے بہاب دی، ارڑیں نیں ولے
گلاں ہوئیاں کسمانیاں، چک چاوے تے ڈھلے


34
بندہ کرے تکبری، نہ بجھے خاص
جیہڑی وچ درگاہ دے، نہ جاوے پاس
میرا ناں مسور نیں رکھیا، میری نظر اگاس
توں بھی ملک پٹھانیا، نہ چرسیں ہو کھلاس
تیرے تے میرے ویر دی، ہُن نویں چاس
توں لڑ کے بیٹھا ہیں بھٹیے، لاہ دل دا وسواس
اوہ دینہوں ٹِھلھاں دا یاد کر، چراکے آلے میں ہاس
تس دیہاڑے ویر دی، بھنّ دتی سو ناس
اوہ آپ تاں ہے عدلی، کرے نیاں تپاس
سچ آکھے چوغطہ ڈھاڈھی، گل کیچے راس


35
وچار: موہلا، قادو دا شینہہ بُک پوے۔ تریئی نیں نال ویر کماوے۔ لاہاں نال پانی کڈھ کے پیوے۔ جن تاں نسوآنا پھیہہ ونجا دیوے۔ قادو، صاحب، مراد نہ وِسروس۔ نسوآنا ہتھ نہ لگے۔ کِلی بھٹی ویر توں پاسے ہوون۔ اگے بڑانے دی پگ پاہنُو تے ہووے۔ وت راء زیادے تے آ جاوے۔ بنھ قندھار دا زیادا، احمد دا ہووے۔ تھانہ ڈھیہی جاؤس۔ اُبھا ڈکے چاں۔ ویر ٹھٹھمبر جاوے۔ نسوآل دے وچ دو اسوار چونویں ہوون محرما چدھرڑ، توکل چدھرڑ دا پُتر گُھرکی آلے چدھرڑاں چوں۔ مِرجا بھٹی، چاہنگو بھٹی دا بھترئیا دوویں دھا پوِن۔ بھوڑانی دیاں گائیں مار لین۔ ڈائن کڑانا مُونہہ اگے چاں دیون۔ ڈائِن کڑانا، ماہنو کھانا، راشو کڑانا، ویراں دی کھاپ کڑانا۔ روڈا ناں واگھرا بڑانے دیاں گائیں نال کھلوتا ہووے۔ دوویں اسوار سنجان کے، روڈا حال حال کریندا بڑانے آوے۔ اگے زیادا، احمد دا بیٹھا۔ ''روڈیا! کیوں حال حال کرینا ہیں؟'' اکھے، ''جی گائیں ماری لے ویندن۔'' اکھے، ''کون؟'' اکھے، ''محرما چدھرڑ تے مِرجا بھٹی۔'' ''گایے کِدوں دیاں ہین؟'' ''یا بھوڑانی دیاں یا ٹھٹے دیاں یا کوٹ دیاں۔'' خضر، زیادے توں نِکڑا ہا۔ اوس آکھیا، ''گائیں لمے دیاں ہین اسوار اُبھے دے۔ حال حال کریندا بڑانے آیا ہیں۔'' روڈا چپ کر گیا۔ زیادے آکھیا، ''محرما پک سیاتا ہئی؟'' اکھے، ''جی آ۔'' ''گھتو کملی تے کاٹھی۔ ایس قادو بھٹی کا گُستان وکھرا بنایا ہویا ہے۔ جیس دیہاڑے قادو بھٹی ماریا محرما وچے ہا۔ جیس دیہاڑے لنگر، قادو دا گلوتر مار گئن اوس دیہاڑے نالے ہا۔'' نو اسوار چڑھ بہن۔ دوواں نوں راء زیادا، احمد دا چِک کے مارے۔ قادو کے بھٹیاں تے دینہہ چاڑھے۔ ویراں دیاں لاہاں اپنے گل چاں گھتے۔
جنھاں تاں آسرا رب، آپ کرے ستاری
ویراں لمبیں چھوڑےَن، نارد کل کھلاری
گُرمَتے محرمے تے مِرجے، پِیڑ گھوڑ تیاری
وداع ہوئن رن اِچ، جوان دوویں کاری
اوہناں اوتھوں واگاں نپیاں، مار لئی وگاڑی
گائیں وی چندو دے سر توں، سو دھک اُتاڑی
اگے ٹِھلھ ہین ماہنوُ کھاونے، کیے جوان نگھاری
ازل آندن ول کے، گھت پھاہی باریں
خیریں جاویں محرما، جا ونڈ دیہاڑی

36
ہین ڈٹھے روڈے واگھرے، حال حال وکھانا
تخت بھوڑانی بھٹیاں، ویراں دا بنھ بڑانا
راجے تے کرمو دے پوترے، آدی گھر گھرانا
جیویں نورا، صدر سلیم دا، زیادا راٹھ جروانا
زیادا ڈر نہ کھاوے کہیں توں، مانک جیویں مومنانا
واہر کیتی ہے بھٹیاں، اگے ڈھول دھروانا
چڑھیا زیادا، احمد دا، مِیر کرن کلاناں
کندر، مسو تے عجمت گورو، جنھاں نوں جس سُہانا
اوہناں ڈٹھی کنڈ اسواراں، زور دیہہ چلانا
محرما جاندا بھٹیاں او، کاواں آلی دا تلا، شاہد ہے کول بڑانا


37
ویندے محرمے نوں ویکھ کے، زیادا چِک ونگارے
جیویں سجن ملدن سجناں، کر دل پیارے
اوہ چُورا صاحب، مراد دا، قادُو چتارے
ایہہ گلوتراں لنگر ماریا، توں سگواں نالے
میں تیریاں منیناں منتاں، ایہہ ساہویں کھاڑے
وٹا جھل نہ محرما، کر لڑن دے چارے
جے تینوں ویندیاں چھوڑیم، بھرا رنج ہِم سارے
اساڈے ویر گُستان وی ساجھے، دینہہ راٹھاں توں گھالے
سانگ زیادے دے ہتھ اچ، بہہ اُستاد دوکان پلکارے
اوہدا پھل لہور ہے گھڑیا، چھڑ جموں دی دھارے
زیادے گھت کے ہتھ اچ تولیا، تک محرمے نوں مارے
پنجر گئی سو بھنّ کے، ہار سنگھار کھلارے
ہاں کلیجے تے بُکیاں، سنے پِھپھر ہالے
سانگ ماس وی کھادھا رج کے، لہو پی ڈکارے
دُشمن سر نہ پٹے، زیادے دے پہرے


38
وچار: محرما ڈھے پوے۔ مِرجا دھروڑ پوے۔ زیادا، احمد دا مگر کملی چاں لائے۔ ایکھن ڈھٹھے پئے محرمے تے دُوئے بھٹی آ جاون۔ ٹوٹا ٹوٹا محرمے دا کرین۔
گلاں اوہے کیچن، جیہڑیاں ہوون کھریاں
تلواریں مسو تے راء کندر دیاں، اُستاداں گھڑیاں
اوہناں دھرِیک میانوں کڈھیاں، مِشالاں بلیاں
محرمے نوں آہمو ساہمنیاں، سار اُٹھیا جھڑیاں
اُتوں ماریاں عجمت گورو تے ماڑے ماچھی،
تلواریں لاہ دل دیاں وریاں
محرمے دا رُوح اُداسی ہے، اُڈار جیویں پریاں

39
دھروڑی جاندا مِرجا، کملی مِل پیائی
اوس دا دم پنجاہ کوہ، باہری وانگ کلائی
پبنیں جیویں ماہنیاں ، اُدّھوں دوڑ سوائی

چالھی کرہیں تک کے، زیادے سانگ وگائی
لگی مِرجے نوں کنڈ اچ، پار لگھ گیائی
کڈھ ہنیوں سٹیاس مِرجا، چِھک کمان نِوائی
زیادے لکوں کڈھی پٹ کے، سر وچ ٹکائی
اوہ محرم، مِرجا بھویے تے، خاک رلائی
فتح ہوئی راء زیادیا، ٹِھلھ دین گواہی


40
وچار: ٹھٹی تے سرو آلا سیں ہووے۔ اُبھا پیٹے راجیاں دے پے جاوے۔ لما پیٹے ساون مل دے پے جاوے۔ چار پنج بدیاں ہو جاون تاں جھنگ دیاں بدیاں ترِنیاں دے نٹھے ہوئے نارنگ کول اکٹھے ہو جاون۔ اوتھوں دِلا للیرا اگوان ہووے۔ آکے کلوکا لُٹ لین۔ دینہہ سمائل کلوکا، بہاب دا، مولراج دی کچہری اچ فریاد فریاد کرے۔ ''تیرے راج اچ میں لُٹی گیاں۔'' ''تیری کُوک واہر کسے نہیں کیتی؟'' اکھے، ''جی نہیں۔'' مولراج سنگرا وی چاں سدے۔ بھٹی وی چاں سدے۔ پہلوں سنگرا مِل پوے حسن، نور دا تے آہلا، محمد دا۔ ''کیوں اوئے تُساں کلوکیاں دی واہر کیوں نہیں کیتی؟'' پنج سو روپیہ چٹی مار لے مولراج۔ سنگرا چٹی جھل کے امدن پئے۔ اگوں پرھیں بھٹیاں دی۔ کیہڑا کیہڑا؟ راء صاحب، بھائی خان دا۔ امیر، سلطان دا۔ کندا، قادو دا۔ گُلام، آہلے دا۔ آدم، محمد دا۔ خان بیگ، راء احمد دا۔ آہلا، خان دا۔ سنگراواں اوہناں نوں گل کیتی۔ جوں بھٹیاں سلام کیتا۔ مولراج آکھیا، ''کیوں اوئے! تساں کلوکیاں دی واہر کیوں نہیں کیتی۔ پنج ست کوہ تے ایس دا تھینہہ ہے؟'' ''ایس کُکاک کوئی نہیںگھلیا۔ اسیں واہر کیہی کریے ہا؟'' مولراج آکھیا، ''تھانہ رتن چند دا فروکیاں آلا لے لیؤ مدد۔ اگوان بھٹی ہو جاون۔ راتیں چھاٹاں اسواراں دیاں چُھٹ جاؤ۔ اُبھے نوں پؤ تے مارو۔'' جھنڈے نسوآنے دا منگو مار لین۔ بگڑ دے اُتے اکٹھ چاںکرین۔ بندے ڈھوڈھ ڈھوڈھ ہک تھاہرے اسوار ہکٹھے ہو جاون۔ سردار بخش، کریم دا، بہاول، کندے دا، راجا، آہلے دا، ہاشما سوبھی، حاکما سوبھی، منجا چدھرڑ، نارنگ، حاجی دا جپا۔ مٹھیاں توں پرانہہ گئے تاں نارنگ توں نِکڑا غنی پڑیار لکیں پرنیا ہویا ہا۔ نتھو آکھیا، ''مر گئے ہاں۔ ایہہ تاں بھٹی ہین۔'' ''کجھ جانُو بُجھو؟'' اکھے، ''ایڈے جانُو نہیں۔'' پڑیار آکھیا، ''اللہ اللہ کر۔'' جوں بھٹیاں ہتھیار چائے۔ بھٹیاں پُچھنا کیتا۔ پڑیار آکھیا، ''ایہہ لک ہے۔ میں پڑیار ہاں۔'' ہکے پڑیار پیا آہدا ہا بہاول، کندے دے ماریوس برچھا۔ اوس آکھیا، ''میں اوہ پڑیار نہیں جنھاں تیرا دادا ماریا ہویا ہے۔ میں تاں کوٹ بھائی خان دے وچوں تہاڈی بیہان نوں ہُن وی دودھ پیویندا وتناں۔'' بھٹی جاون نتھو بنھ کے جھنگ دیون۔ اوتھایے بدھا ہو یا مر جاوے۔
حاکمی ساون مل کی، سُکھ وسے جما
جیہڑے ماملے جاندے بھن کے، چلوکا بنا
للیرے، ممبڑ، سپرا، سُربانے، ہبھے جھنگ دیاں سمھا
اوہ بدی کریندن جھنگ دی، ہِلر دین نارنگا
تُسیں میرے سر نال، لُٹ کھاؤ لما
اوہناں دھاڑ دھنوائی چونویں، وِچ دِلا ونّا
کلوکے مارے بھین پے، لاہ وطن دا طمعہ
گھوڑا کھڑیا لالے سچ دا، راہی ضان نِکمّا
لکھ کلوکیاں گھلیا، جھنگ کاگل پنا


41
زور وڈا مولراج دا، اوہ کتر نہ سہندا
سمائل کلوکا بہاب دا، جواب فریاد دا کہندا
''صاحب تھینہہ وی لئےِن لُٹ کے، نارنگا کھہندا''
''لکھ دتا ہے رتن چند دا، فروکیں بہندا
سونپنی کندے تے صاحب آل، اسوار آیا وہندا''
بھٹی کلوکے تے جپے، کٹک نسوآل تے دھاندا
ٹِھلھاں دے اُتوں پاسنے، اوہ نتھو ہے جاندا
ملیا بہاول، سردار تے راجا، رب دیوے بھانگا
کاہنگی اندروں گیا کھاج کے، گُھنڈ کڈھ شرماندا
''ایہہ لک تے میں پڑیار،'' لک چکر چکراندا
کندے دا راء بہاول، ہتھ توگ للہاندا
اوہدا چھڑ ٹمن ملتان دا، پھل اُستاد دوکان کماندا
اوس نوں بند وی سوہندے پِتلی، پھُمن پٹ جھوٹاندا
ماریا سو پڑیار نوں تک کے، برچھا ماس ہلوفے کھاندا
بہاول کماں دا سرخرو، ہاٹھیں نہیں ڈولاندا
''میں پڑیار کوٹے دا''، جنایوس میکناں دا سانگا
غنی دا روح عرشاں توں، مڑیا اگانہہ نہیں سماندا
لطف ڈھوڈھے راہنے نسوآل دے، دل بہوں سدھراندا
جا جھنڈے کا منگو سو ماریا، بنھ نتھو آندا
کندا ہویا ارمانی، صاحب پچھوتاندا
تساں اوتھایے ہا مارنا، خون صاحب، مُراد دا لہندا
پچھے گھتیا نارنگ، حاجی دے جپے، کڈھ پاڑیوں لے جاندا
کاہنگی تے بھٹی آہن دُشمن، جپے توں نہ رہندا
دتا بنھ سرکارے، ہُن چھُٹن سو مہنگا
خبراں ملک نارنگ تے، جھنگ نتھو وہندا


42
وچار: انائی دا ڈنکا لگ جاوے۔ ہاڑ جیٹھ دے کرڑے مہینے لگھ جاون۔ اُتوں ساون دیاں بہاراں آجاون۔ جے ساون چڑھ پوے ترائے چار شئیں جوبن اچ امدیَن۔ ترائے شئیں قول ہے۔ پنج شئیں وٹا چاں رکھیے۔ کیہڑی کیہڑی شے امدی ہے۔ سارنگ راگ وی جوبن اِچ امدا ہے۔ باگ وی جوبن اچ امدن۔ جھل وی جوبن اچ امدن۔ قول کیہڑی کیہڑی شے؟ دریاواں تے بدلاں قول۔ چوراں تے مجھیں نوں قول ہے۔ سالیاں تے بھنوئیاں قول ہے۔ جیہڑے واڈھے منگیندِن ساون دے مہینے پیگھاں لے ویندن۔ وٹا کیہڑی کیہڑی شے چاں رکھیے۔ قلیے دا کھاونا۔ پوشاک دا ہڈھاونا۔ مِہریں دی مجلس۔ گھوڑے دا چڑھنا۔ محل دا بہون۔ بیلی لے امدن واچاں۔ چوری سُبکی پُچھ ویندن گھاتاں۔ ساون بدلاں دیاں ٹھاٹھاں، بونداں برساتاں۔ دریاواں دیاں ٹھاٹھاں۔ کلاوت سارنگ الاپاں۔ چوغطیا کل سُوہے ساوے، نارد کرے مجاکھاں۔ جیس ایلے دودھاں تے جھگوں کسیاں ہو جاون۔ مجھیں دے ہولے ہوانے چیکن آ لگن۔ چنھاں دیاں راٹھاں نوں پھُہک آویندا ہے۔ نہ پیندن نہ پیتا ہویا بھمدا نیں۔ باوے آدم دے ویلے دے ریڈھ کڈھ بہندن۔ جیس ایلے ساون لگھ جاوے اُتوں کتیں آ جاوے۔ گھاہ نوں سوکا۔ دانے نوں تروٹا۔ کچے کھوہاں تے بوکا۔ راٹھ پھنڈریں لے کے کوہندے کارا کر پروکا۔ اُتوں کتیں آ جاوے۔ راٹھ ہی باورے ہو جاون تے مال وی باورے ہو جاون۔ دو شئیں احموآنے بھٹیاں تے اُکِیل ہوون۔ کملیاں گھوڑیاں تے پیاریاں مجھیں۔ نتھو کے منگو اچ، نتھو کے بیلے اچ۔ منگو جا کے شیخ جلیل توں ہیٹھ چاں بہین۔ سَرِیلاں تے کانہہ مجھیں دا کھاج ہے۔ جیویں نورنیاں نوں سُہاگ۔ دودھ کماندوں مٹھے بہت شیریں سواد۔ چوغطیا جنھاں دا مال مجھیں ہے اوہناں نوں تلوار دی لاج۔ پھگن آوے تاں ایّڑتے مجھیں آکے بڑانے کرناں آلی جن چاں بہین۔ آسیاں آلی، کالو آنے تے نسوآنے جن چاں بہین۔ پگ ہووے اسالت کے گھر۔ کیچکی دا پھُل پیدا ہووے ناں ہووس صالح سدیوے بگا۔ پلھو دا پُتر مسورے دا پوترا۔ راجا گُلاب سنگھ مطیع ہو جاؤس۔ لہور وی بگا ملتان وی بگا۔ زیادا تے بگا دوویں پتریر ہوون۔ بھروانا کول ہونیں۔ ''ہک ریڈھ کڈھ دئیو۔ پیاری مجھ گنجے، احمد دے دی جھجھی لیاری کڈھ آن دئیو۔'' سجاولا اعوان ہووے بہادرے دا پُتر۔ نوتا ممبڑ، امیر ممبڑ دا پُتر۔ بِیڑا چا کے ٹر پوِن۔ بگھا چِیر کے کڈھ لیاون۔ دھمی ایلے چھیڑو منگو چایا۔ منگو سکھنا کھلا جیویں سون سکیسر پہاڑ نگہ نہیں امدا۔ پیاری مجھ منگو اچ کائی ناہی۔ چھیڑو ٹبی تے چڑھ کے، بانہہ سر تے دھرکے، دھاراں لین آلیاں نوں طعنے تے سوختے مرین۔ چھیڑو کیتا حال حال۔ اگلیاں آکھیا ''کیہ ہا کیہ؟'' چھیڑو آکھیا
پیاری مجھ گنجے کی، ملدی نال پیاراں
پوند چھنڈیے مُڑ پُوجھیے، کٹورے مانج ٹھٹھیاراں
سُبیا، بھبھاسا تے بھیرمی، دیگا دھاراں
اوس دا ہوانا لٹک پگھوڑیاں، ساون پیگھ اُلاراں
اوس دے تھن دی مِثل سنداریاں، مُٹھ آون نہیں مقداراں
اوس دا پُولا وانگ پاڑچھے، نِویں نی وانگ پھوہاراں
اوہ مِلّے وی کس دریا دا، پراہنے پی ڈکاراں
اوس نوں چالھی خون نی متھے تے، ہک دھرے اُستا کاراں
سمو چھیڑے ویراں نوں ساہویں، ہتھ رکھ ہتھیاراں
کڈھی سجاولے اعوان تے نوتے ممبڑ، سِنگیں گھت مہاراں


43
وچار: گنجا، احمد دا واہر چاںکرے۔ کُھرا کرناں آلی آ گیا۔ گنجے، احمد دے آکھیا، ''واہر خدا دی بھیں جاؤ۔ مجھ پئی وڑدی ہے نِسوآل نوں۔ نہ کوئی ریڈھ نہ کوئی دُکھ۔ میں آپ لگا جاساں مجھ لے کے لگا آوساں۔'' گنجا، احمد دا چڑھے لہہ جاوے آسیاں آلی۔ اگے بگا، پلھو دا بیٹھا ہا۔گنجے آکھیا، ''سلاما لیکم۔'' اکھے، ''ولیکم۔ آ چاچاگنجیا۔ کِدے کدائیں؟'' ''مجھ کھڑی ہے پرسوکی راتیں۔'' ''کدائیں مونہہ سر؟'' اکھے، ''تیرے جن اچ آئی ہے۔'' ''لہہ آ۔ مجھ جاندی کدائیں نہیں۔'' گنجے آکھیا، ''سارا جن نہ ڈھوڈھ۔ مجھ ہے سگھرکیاں تے۔'' بگے آکھیا، ''زیادا ایتھے نہیں۔ سمائل تے شہابل منیندے نہیں۔ جیہڑی سیتے زیادا آگیا مجھ لے لیسائیں۔'' بگے منجی گھتا دتی۔ حقا جڑا دِتوس۔ نمھاشاں ہوئیاں اُتوں زیادا آگیا۔ زیادے آکھیا، ''کیہڑا چِٹی پگ آلا بیٹھا ہیں؟'' اکھے، ''گنجا، احمد دا بھٹی ہاں۔'' ''کِدے گنجیا؟'' ''مجھ ہے تیتھے۔'' مچ چوں چواتا چاکے ماریوس تے گاہل وی کڈھیوس۔ ترینہے بندیاں نوں نہ بُلایے۔
پراہنے لُکے نوں چِک نہ ملیے، گِلہ کریندے نوں نہ بلائیے
جیتھے ہووے مجھ، اوس تے ویندیاں نہ لائیے
دارُو گھت کے رنجکی، نہ ساہویں اُٹھائیے
اوہ تاں پمدا گل، نہ اوہلا لاہیے
پوند آہر نال میلکھ، دیویے سُنائیے
ہلّی کرکے چھوڑیے، پیار نال منائیے
اگیچ نالوں چاں ویچیے، نہ امان رلاےئے
پیچے دودھ حلال کر، اپنے اگے چرائیے
جیتھے مجھ وی گِنیے، اوس دیاں دو لُکائیے
سجے ہتھ دی چوری، نہ کھبے نوں وکھائیے
اوس نوں دِپے مت، جے پھَروی آئیے
وت نہ کریس دل، نپ چُونیوں ڈھاہیے
آکھے میر چوغطہ، مجھ انج منائیے


44
راٹھ تے کاٹھ نہ نِون کہیں توں، پاڑن پاڑ اپُٹھے
کاہنگی زیادے دے دا، چھوہ نہ بڈے سو، مجھ وی پُچھے
چواتا چا کے گاہل وی کڈھیوس، بول بولیندا اُچے
چُپ کرکے بھٹی گھر نوں ٹُریا، کون منیندا رُٹھے
ٹکر کوٹ لوہے دی، راٹھ کیہڑا پربت چُٹے
ہمت نال نیہنن حاکم، چٹی چک سُٹے
بجھن راٹھ رضائین، ڈھولے آکھن چھُٹے
نویں سریوں کائی ہوسی، آوندیاں ریڈھ تے لُکے
سائیں ڈھوڈھیندے چور نہیں منیندے، ویہیں تھاہروں کُٹھے
بیلیاں نوں بیلی تک دوروں آون، جے تسے ہوون رُکھے
دھروہ اکھرانی سامی، ہو پاسے پرنے سُتے
چونڈھی بھر جگائن منکر نکیر، حساب کتاب دے اُٹھے
چوغطیا ڈریے راٹھاں دی لے توں، ویر وی سردے اُتے


45
وچار: گنجے آکھیا، ''شابش ملک زیادیا!'' گنجا اُٹھی کھلوتا۔ اُتوں بگا آیا۔ بگے آن کے تھبا چاں گھتیا۔ آن کے منت نال بہایوس جاتے منجی تے۔ سوتے بگے ٹِکی آندی۔ گنجے آکھیا، ''بہہ تاں رہیاں، پر ٹُکر اندر نہیں ویندا۔'' پچھلی راتیں گنجا چڑھ بہے آوے کرناں آلی۔ اوتھوں ہشو جوئیا کُکاک گھل دیوے راء زیادے، احمد دے تے۔ میری پگ نسوآل لتھی پئی ہے۔ زیادا، احمد دا کیہ کرے؟ ودھیانیاں بھٹیاں تے خبر چاں کرے۔ کتھوں تیکر؟ پنجے آلا، گنجا تلا، کانے آلی، بھوڑانی، رمدانا، ٹھٹا، جِلھ۔ کرناں آلی آکے اکٹھ ہو جاوے۔ سو اسوار تے ترائے سو بندہ۔ اگے گنجا، احمد دا کھلوتا ہا۔ ایدوں بھرا بھتریے گیوس۔ ''کیوں او چاچا! کیوں میلکھ خراب کیتا ہئی؟'' گنجے آکھیا، ''ایہہ چواتا وی ماریا۔ زیادے گاہل وی کڈھی۔'' ایکھن بھٹی اوتھوں واگاں چاں چین۔
راٹھ کھلوندن رج کے، گھتن نہیں وکیل
ساون بدل ہے بولیا، بھنّ دیون سبیل
مجھ وی احموآنی، جا بیٹھی شیخ جلیل
پیاری مجھ گنجے کی، کوٹیں جیویں سفیل
اوس دا اُچا قد بیار دا، ویل لمی چیل
سوہے جھجھ متھے تے، خون لکھن عزرائیل
پیڑا دھنوایا ہے سرگانیاں، کر آپ تعمیل
سجاولا اعوان تے نوتا ممبڑ، جوان دوویں اُکِیل
اوہناں آندی کڈھ کے، مڑ ویر دلیل
گنجا گیا اُمید تے، زیادے وکھائی وِیل
''میں تینوں نہیں دیندا، سرکارے گھت اپیل''
گاہل وی ناہس کڈھنی، جل مرن اصیل
گنجا ٹُریائے بک تے، کر کر اُکِیل

46
''گنجو نہ سد زیادیا، کیہ تینوں آکھاں
گھر بیٹھیاں چواتا چایا، اگ کڈھسی لاٹاں
جا پُچھ بلوچ تے بھٹی، شرع کماں مجاکھاں
ڈیرا مجھ تقصیر دا، بھنّ دیسی تاکاں
پرسوں آوساں تیتھے، لے ملساں واچاں
اوس دیہاڑے جانسیں، جھل ویراں دیاں چاٹاں''


47
گنجے گھلیا کُکاؤ، سارے راہ کوکیندا
مڈھ بڑانے دے اُتے، حال حال کریندا
پیاری مجھ گنجے کی، زیادا نیہے دیندا
بوہیوں گیا گنجا، گاہلیں کڈھ اُٹھیندا
ایڈی واء زیادے، رہندا منگو وی مریندا
اگے زیادا، احمد دا، کن دھر سُنیندا
جے سمو ہوندا ایتھے، اوہ راند مٹیندا
سمو دے بوہیوں آوے دُشمن، کر بھلا چھوڑیندا
جے بھلا جاوے جھاگ تے، سمو تد کھڑیندا


48
داتیاں اگے منگتا، پڑھ اٹ سُنائے
نارد پیدھے کپڑے، کل دھڑی لوائے
ویر وی چڑھیا جوانی، پیاری مجھ نوں راہے
سد بھرا اکٹھے کیچن، زیادا صلاح پکائے
لنگر، کندر، جکے، دانے، راء پہاڑ کے، آپ ویر سدھرائے
عنایت، دودائی، حکیم تے حسن راء کے، رل ویراں تے دھائے
اوہناں اوتھوں واگاں نپےَن، پوند لکاں تے آئے
لکاں وگائیاں تُپکاں، سار آپ گُھسائے


49
وچار: ایکھن کرناں آلیوں بھٹی واگاں چاں چین۔ آسیاں آلی جن لُٹنا ہے۔ آسیاں آلی توں اورے جاون تاں لکاں دی وستی ہے دوئیں بھرا لک ایّڑ نال کھلوتن۔ بھٹیاں آکھیا، ''سلاما لیکم۔ کون ہوندے ہو؟'' اکھے، ''جی لک ہاں۔'' ''تُسیںکون ہو؟'' ''بھٹی ہاں۔'' بھٹی لگھاؤ ہو پئے۔ اوہناں آکھیا، ''کِدے ویندے ہو؟'' کندر، مسو دے آکھیا، ''ایہہ جن لٹینے ہاں نسوآنا۔'' لکاں آکھیا، ''بھٹیاں او! لنگ ساجھے ہین۔ اساں نال ہک ہِکڑی کرکے جویائے۔'' بھَیں آون بھٹی۔ لک اُٹھائن تُپکاں دوہاں دیاں پیالے چَٹ جاون۔ ہک نوں کندر، مسو دا برچھا مارے تے دوئے نوں نامو گورو عجمت دا تپک مارے۔
نامو گورو عجمت دا، موہری بھنوائے
شِست پکائی سو تلی تے، واہ تروڑا لائے
دارو گھت کے رنجکی، پیالہ جمائے
دوآ لک وی ڈھٹھا بھویے تے، تپک نامو وگائے
ایّڑ لیا نیں مار کے، جا سَر ولائے


50
وچار: ایّڑ بھنوا کے پچھانہہ ٹور دین۔ بھٹیاں آکھیا، ''جن نہیں مجھ لُٹنی ہے۔''
چِھنِّل ٹِھلھ ہیٹھ سُکال دا سر ہے۔ کالو آنا منگو سر تے بیٹھا ہے تے ارگ کالو آنا گُما بیٹھن۔ کیہڑا کیہڑا؟ زیادا، سگھرے دا، سمائل، سگھرے دا، شہابل، سگھرے دا، ولیا، پٹھانے دا، نابو، پٹھانے دا، حسنا، باقرے دا، سجاولا اعوان، جہانا اعوان، امیر سپرا سادی کا، جکا ممبڑ، نوتا ممبڑ چھترا بھُن کے بیٹھن۔ ازل چاںچائے بگے نوں۔ بگا ہووے ہٹھاڑ آسیاں آلی۔ نوکر نوں آکھیوس، ''جا دہی لے آ۔ چُونے دھوسائیں۔'' نوکر دہی آندی۔ آکھیوس، ''گھوڑے تے کاٹھی گھت چاں۔ مجھ وی سر تے، گُمّا وی سر تے اوتھایے نھو سائیں۔ نھا کے بگا گُمیں آ بیٹھا۔ پروں کڑکار اسواراں دا۔ گُمّے آکھیا، ''کیہی آفات ہے؟'' جوں گُمے ہتھیار چائے۔ بگے آکھیا، ''بیٹھے رہیائے۔ ایہہ چاچا گنجا، پرسوکی زیادے دی کاوڑ توں کِلی بھٹی دھنوا آندس۔'' بگا گھوڑی تے چڑھ بہے۔ ساوا توگ ہتھ اچ چاںکرے۔ ساہواں لگا آیا گنجے نوں۔ پالی اسوار بھٹی ہو جاون۔ آکے گنجے دی داڑھی نوں ہتھ چاں لائے۔ دوآ گھوڑی دیاں جاداں تے چاں ہتھ رکھے۔ ''جے چاچا ہیں تاں گُناہ مینوں بخش چاں۔ مجھ لینی ہا تاں سر تے بیٹھی ہے۔'' کھبے منے ویکھے نہیں تاں ودھیانے بھٹی کھلوتن۔ کیہڑا کیہڑا؟ حسن، کندے دا، گُلام، آہلے دا، نواب، بھائی خان دا۔
ویری ڈِٹھے ویریاں
مونہہ کوڑھے اکھیں گہریاں
اکھ لگ جاؤس۔ اودوں داد، پناہ دا سپاویاں تے ہتھ رکھ کے اُٹھائے تپک۔ نسوآنا بھویے تے آ جاوے۔
کل وی چڑھی جوانی، گل پایا سو جھگا
نہیں ڈولاندا ویر توں، بڑانا مُہڈا
رہنا نسوآل دا، ملکانا تڈا
بھَو آونا ٹاہلا تے مانگنی، کُل ہچیں ہڈا
چوپھیر وی راٹھ مریلے، وچ ٹِھلھ ترڈا
بھٹیاں ہوئےَن خوشیاں، اکھیں ڈِٹھا بگا
چن چڑھیا رمضان دا، اج عیدوں وڈا
''دھاڑیں لے جا توں چاچا گنجیا، مٹ جاوے شدا
مجھ اپڑیساں تیتھے، گھر توڑ سببا''
''مجھ دی نہیں مینوں، ارمان گاہلیں دا لگا
بول پالیساں میں اپنا، زیادے دا وین اکبا''


51
پُتر سپتر وی آکھئیے، کماں نال ساگانج
حسن بھٹی کندے دا، سچا سُخن زبان
نُورکے دھنی تلوار دے، آہلے دا راء گُلام
بگے ڈِٹھن سگویں، روح چھڈ گیوس جہان
اوہناں دیاں تُپکاں نہ گُھسدیاں، پکا کوہ میدان
برچھا ہتھ نواب دے، بھائی خان
ودھیانیاں بگا جاتا، گُمے دے لگ دھیان
جے کِلیاں دے ہتھ مریوے، ویر ہکو لاہم


52
داد وی راء پناہ دے، کس تپک سو آندی
پیالہ جمایا رنجکی، گھت گولی دانگی
ماری سو بگے نوں تک کے، بھنّ اندر جاندی
نورنی جیویں محل اچ، بھر مانگاں بہندی
سُوہے پہن پہریوے، کڈھ گُھنڈ شرماندی
کابل دی مُگلانی، ٹُک میوے کھاندی
بھیں چیتا گیا ملک دا، طبیعت ماندی
کُرمانا پھُل گلاب دا، تھڑکا وانگی
شیشہ بھنا عطر دا، بھویے ڈھٹھا کاہنگی
اوہ بگا پیا ہئی زیادیا، دے بانہہ سرہاندی
بگے دی خبر نارنگ تے، جیویں صاحب، مراد دی موہلے تے جاندی
خوشیاں راء سمائل نوں، مٹیوس ہاہ بھراواں دی



53
پِڑ وچ ماریا بگا، جیویں کندر دا برابر مٹ
لڑ کے گُمّا چلیا، دوویں مارے لک
بھٹیاں زیادا جاندا ڈِٹھا، کر بازاں دا جھٹ
مل جہانے سو برچھا ماریا، زیادے نوں تک
زیادے لکوں کڈھی ہے چِھک کے، چگتے لئی ہے نپ
بیٹا راء پناہ دا، دوآ چُونے نوں ہتھ
سکھنی وڈی گاہل وی، زیادے نوں مت
بنھ کے نہیں مرِیندا، میلکھ آکھے ہچ
شیرا گورو پہاڑ دا، مارے دھرک
''بھلا کریں توں شیریا، اج مینوں رکھ''
اپڑے شامو، نامو، نتھو، مہرا، طاہرا تے شیرا، کر گئے اکٹھ
گورواں مرِیندا رکھیا، زیادا بنھ آندا ڈھک
الِجا نہ لاہیا بھٹیاں، گئے ورمی ڈک
مُگل بھرت احمد دا، لکوں کڈھی سو پٹ
ماری سگھرے دے سمائل نوں، کنڈ اچ پھٹ
جن کر اڑھکاں گل پنجالیاں، مَوراں تے ترٹ
سمائل ماری تلوار بھرت نوں، ترٹ ڈھٹھی ہٹ
خنانا منگو نیں ماریا، سر لٹیا جگت
قادو لئی ہے اُگاہ تے، آ جاندا وٹ
چوغطیا جنھاں دا ہووے دیونا، نہ رہندا حق
54
وچار: بگا مری جاوے۔ زیادا بجھ جاوے۔ سمائلا پھٹی جاوے۔ جنھاں راٹھاں دیاں چار پنج منجیاں، چار پنج پھٹیوڑے، بھاناں توں مال مری جاوے، اوہناں دا دینہہ پچھانہہ جا پمدا ہے۔ نسوآنے کیہ کرین؟ منصوبہ کر کے جھنڈا گلوتر، کمال دا، عُمرا گُھگھ، عالما، جکو دا میلا گھل دیون راء زیادے دِھر۔ ''زیادیا! چھوڑ دے منگُو۔ پیاری مجھ نکھیڑلے۔ بگے دا خون اساں بخشیا۔'' اودوں لالا مولراج بندہ گھل دیوے۔ مجھ وی میتھے اپڑدی کر۔ زیادا وی میتھے اپڑدا کر۔ میلکھ آکھیا، ''کیہ کرینائیں راء زیادیا؟'' زیادے آکھیا، ''آپ رنگا راٹھ ہے ٹُر کے آیا۔ میں ایس نوں دیناں۔'' زیادا چھوڑ دیوے۔ منگو سمھال کے دیوے۔ مولراج آل اکھا گھلیوس، ''اپنے مونہہ آندا ہے۔ اپنے مونہہ چھوڑیا ہے۔ جیہڑی کرنی ہویائی توں پچھے چاںکریں۔''
کم جواناں نوں پمدے، کاہنگیاں داء بچایا
جھنڈا گلوتر کمال دا، ٹر بُوہے تے آیا
اوس گھلیا عمرے گُھگھ نوں، گلاں وال سوایا
راٹھ وی راٹھاں تے امدے، ہو میلا سمجھایا
وٹا رکھ کے ویر دا، زیادا چھوڑایا
دتی پیاری مجھ گنجے کی، رہندا منگو مُڑایا
کر راضی بھٹیاں ٹوریا، جھنڈے وِساہ جمایا
آکھ باہاں گھلیاں مولراج، مال جھنگ منگایا
''میں تین نہیں دیندا، کیہ گھتیا پایا''
بھار وی ساون مل کا، بھٹیاں سر تے چایا

55
وچار: جیس ایلے زیادا چھُٹ جاوے۔ سرگانے تے کسمانے اکٹھے ہو جاون۔ اکھیونیں: بگے دا خون چاں بخشیے جہان تے ٹرن دے نیہسے رہندے۔ بھنّ کے وٹا کُوڑ چاںکرین۔ وار چاںبنھین۔ دیہاڑا چاں ٹِپین۔ سائیو سمیان کرن۔ جِدے سانگاں تے پریتاں ہان اودوں سارا میلکھ دھنوا لے آون۔ ست نیے اکٹھیاں کرے نارنگ، جکو دا۔ ڈھول پئے وگن۔ تندور پئے تپن۔ چھترے پَئے کُسن۔ کڑاہ پئے ہوون۔ نارنگ، جکو دے ہوکا چاں دتا۔ ترائے ترائے ٹکیاں بندے بندے نوں دیہو چاں۔ موہلا، قادو دا کسمانے اُچالن آیا ہے تاں پندرھاں راتیں رہ گیا ہے۔ سولھاں راتیں وی رہنیَن۔ بڑانا لُٹ کے ہل واہ کے آونا۔ ایکھن کیکن اکٹھ ہووے۔
راٹھ کھلوندن رج کے، تک کے اپنا شہُور
پلھو دے گھر بگا، کالو دا ملک مسور
شُتری رن اچ بولیا، مسورے دا تپ کھگُھور
کاہنگی آہدن: اساں سرپر بڑانے جاونا، ویکھنا لا ضرور
نیت مکے دے حاجیاں، گُناہ ہوسن دور
اساں بگے دا ویر لینا، بھر بیڑے تے پُور


56
پرھیں وی کول نارنگ دے، اکٹھ کرن خنانے
عالو، حاکو تے قادو، سد، مدھرا میدوآنے
زیادا، پھتو، سمائل تے لالا، ولیا سنے پٹھانے
نابو، باقرا، حسنا تے سابھڑی، دادکے آون کسمانے
سدیو گوش، محرم دا، ہبھے کجاک مرمانے
چاوا ہووے سارا، کرم سنے بھلوانے
اسوار مٹیلے دے چونویں، پیادے قزاق بھبھڑانے
دودا کلور تے نواں کوٹ، گُرنے رام دیانے
تپا کالووال دا، مِڈھ نویں پرانے
مَیڑے گُھگھ تے راجھے، تارڑ سُونہے پُربانے
چلوکا ہووے سارا، کھیڈن بال ایانے
پُچھ کے وار سوار دا، خنانے دھانے
چھیکڑ دھاڑ وی نسوآل، موہر وچ کڑانے
گانا ہتھ نارنگ دے، ہُن اوہو جانے


57
وچار: سوتے دھاڑ کھلی چاںکرین۔ سولھاں کوہ وِتھ کانڈی آلا تے بڑانا۔ پانی اکھے بگڑ سارے کڑانے توں ہیٹھ ہین۔ اوتھے پانی مےئیں دے سر دا ہے بڑانے توں اُتے۔ پانی ترنگڑ اوتھوں لین۔ مَلاں ملیندے آون۔ لدے اوتھوں لین۔ پھلانا ویڑھا اساں لُٹنا ہے۔ پھلانا ہٹ شاہ دا اساں لُٹنا ہے۔ اُبھے دے راٹھ پُچھن، ''کیہ بڑانا ہے۔ کیہ بھٹی دی ڈول ہے؟'' نسوآنے آکھن، ''کیہ تگنا بھٹیاں؟ قادُو اساں ماریا ہے۔ صاحب اساں ماریا ہے۔ مراد وی اساں ماریا۔ ارڑاں دے دیہاڑے فروکیں چِک کے گھتن۔''
دھاڑیں بڑانے تے دھانیاں، کڈھ پاترے وارو وار
ویہاں توں ڈھول وی باہلے، آدم بے شمار
بڑانا مارنا بھین پے ، تپ جدے سرکار
پوند بھٹیاں دے گھر لُٹنے، پچھے بزار
ساتھ وی بھرنے زر دے، اُٹھ نپ قطار
جے بھٹی ویکھاں اکھیں، ہتھیں کڈھ ہواڑ
اگے قادو اساں ماریا، جان چایا بھار
ارڑاں آلے دیہاڑے، چِک واڑے اسوار


58
وچار: اگوں بھٹیاں دا پرتا آیا۔ صاحب، کندے، زیادے، مسو دے آکھیا۔
ٹِھلھ جواناں دا پتن، بھر پُور لگھیندن پار
ڈائِن کڑانا مُڈھ دا، ماہنُو کھاونی بار
شاہد جنھاں دے چُورے، آپو آپ نروار
اساں ماریا حاکما، نتھو تے بگا، صاحب، مراد اُگاڑ
قادو دا ویر وی لینا، کانڈی آلا مقدار
جیویں بہکاں ماریاں ریڈھ کے، یاد کرو دیوار
لگھ چلوکے پر دوں، کسمانے آندے اُچال
بہاب دی آلے دیہاڑے، سکھ مسورے دے نال
جن مارن ول کے، مِجھ کیتی خوار
بڑانا نہ مرِیسیا، چوٹ ٹکر پہاڑ
اوس دیہاڑے جانسیں، لے آوسیں دھاڑ


59
وچار: دھاڑ آوے مےئیں دے سر تے۔ اگوں پانی کُجھ نہ کیتا۔ پاسنا چھوڑ دیون پنجے آلے تے بڑانے دے سنھ اچ۔ دُوئے پھیرے پاسنا چاںدیون بڑانے تے جائیسل دے سنھ اچ۔ تسو پیا پی جاوے دھاڑنوں۔ آون ککری آلے کھوہ تے۔ پانی پی کے کھوہ نوں اگ لا دیون۔ خنگاہ اُتے کُھوہ تے آون پانی پی کے کُھوہ نوں اگ لا دیون۔
دھاڑیں ہوئےَن تسیاں، آئیاں مےئیں دے سر تے
لک بھلوانے تے راجھے، نسوآنے چڑھ کے
اسواراں دِتس پاسنے، لگھ موہرے تر تے
ککری آلے کُھوہ توں، پانی پیتا بھر کے
اگیں دتےَن لا، کھوہ اُٹھے سڑ کے
لمباں وی نال اسمان، دھوں بدلیں رل تے
کِڑاں وی راء زیادیا، نارنگ آیا پھَر تے
ساون بدل ہے بولیا، بڑانے تے کڑپے



60
کرولیوں دھاڑیں ہن ہٹیاں، دے زور آئیاں
نسوآنے آہدن: چگتیا، سمو، سجاول، جہانیا،
کُھوہ تہاڈے سڑدے، کول ہوندیاں سائیاں
سدو شیخ خوشحال کے، ڈھولاں نوں دھائیاں
جیوا تے جھنڈا، مانکے دے، سردار ہین پِرہائیاں
سگھر کیتے بھٹیاں، ہاٹھاں بہائیاں
سمو، گنجے دے لے پیادے چونویں، جا تُپکاں وگائیاں
لمیوں دھاڑیں ہٹیاں، اُبھے بھنوائیاں
بہاولے آلے کُھوہ تے، جا پئیاں لڑائیاں


61
کُھوہ وی پتن اٹک دا، اٹک رہے سرگانے
خبراں پئےَن بھٹیاں، وگے ڈھول بڑانے
امام زیادا جماعت دا، عنایت احموآنے
پاہنو، خانو، گنجا، صابو، خضر تے جھنڈا، میر کرن کلانے
اپڑیا امیر، پناہ دا، ویکھ نسوآنے
''ہوسو کرم تے راء محمد، ولیا تے مہرا، لیؤ دادکے لاہنے''
کول ہوندے نتھو، بہاول، سجاول، خبر پوے پٹھانے
ہتھیاراں دے مارُو جکھتیار تے راء نارنگ کے، بھٹی حِکمانے
گھر بیٹھیاں کاہنگی ڈھیہے نیں، تُسیں سگویں ودھیانے
اگے کندر، لنگر، مسو، احمد دا، جیہڑا چل نہ جانے


62
وچار: دھاڑ تھینہہ تے آ جاوے۔ زیادے، احمددے ہوکا چاں دتا۔ ''جیندی ڈُھکدی نیں بیٹھے رہو۔ جنھاں دی نہیں ڈُھکدی اُبھیوں دھاڑ آئی کھلوتی ہے لمیوں نکل جاؤ۔'' خُدا بڑانے دا کجنا ہا برگ وی نہ ہلے۔ کہیں آکھیا، ''دھاڑ تھینہہ دے گل لگ گئی ہے۔'' راء زیادے آکھیا، ''اُٹھےؤ باہر نکل کے مرنے ہاں۔'' اُٹھی کھلووے راء زیادا۔ سبھ بڑانا مگر لگا آوے۔ جے دروازے چ آیا تاں خضر زیادے توں نِکڑا ہا۔ آکے زیادے دی بانہہ چاں پھدھے۔ ست نئیں دھا کے آئےَن۔ کیوں میلکھ کوہیناں ہیں۔ اندر سگھر کرن دے۔'' راء زیادے چاٹ وی ماریوس تے گاہل وی کڈھیوس۔ ''کلھوٹیاں دے وچوں، کھڑکیاں دے پچھوں چُونے پھدھ کے کوہنیاں ہیں۔ موت حرام دی ہے۔'' ایکھن نکلیا ہے بڑانا۔
کاہنگیاں ڈٹھا ہے بڑانا، دوروں بُرج وی پکے
کوٹ جیویں کشمیر دا، کھلو رہے نکے
زیادا ڈر نہ کھاوے کہیں توں، نہ ویراں توں جھکے
محمد، آہلا تے بہاب دے، بھرا ہتھیار سو سچے
خضر وی بھنّے لڑائی نوں، مار واہراں نوں ڈکے
آکھے سد بھرا نوں، بانہہ زیادے دی نپے
''اکھے بڑانے ونج وڑاہاں، کر ٹھٹ ہکٹھے''
زیادا اُلارے چاٹ خضر نوں، بانہہ ہتھوں کھسے
''کتھائیں وی نیہے لکھیندے، اج اِتّھوں ہٹے
بڑانیوں لگھ لڑیاسے، ثواب حج دا مکے''
اپڑیا گوش، مسو دا، سار چیکن چپے
ہستا، راء کندر دا، کول ڈھالیں جھپّے
کرم، راجے دا سرخرو، پھُل وانگ ٹہکے
پٹھانے دا راء بُرہانا، وچ ہاٹھ پلتھے
چگتا، دادو، سمو، سجاول، جہانا تے پوترے راء احمد دے، ہو اگوں لتھے
بڑانا مانیا پاہنو تے راء زیادے، چڑھ گڑھ جیمل تے پھتے


63
وچار: ہاٹھ چاںکرین بھینیاں بڑانا۔ ہِکدے ہو جاون بھٹی ہِکدے ہو جاون جٹ لوک۔ ہکدے ہو جاون کراڑ ہکدے ہو جاون کمیں۔ ہکدے ہو جاون چوہڑ تے مومن۔ پیوواں دیاں پُتراں نوں عزرائیل دیاں وکھالیاں آ جاون۔ فرشتے نیکی بدی لکھن لگ جاون۔ شراباً طہورے حوراں لیا کھلوون۔ جنھاں دے ایمان آراستے اوہناں دے متھے ترم ترم پئے کرن۔ قدم اگانہہ ہوندے جاون۔ جنھاں نوں چھوہراں دیاں، ڈھگیاں دیاں دلیلاں، ٹبراں دیاں دلیلاں اوہناں دے قدم پچھانہہ ہوندے جاون۔
بھینیاں کر بہائیو، اعوان، کھچی، چبھانے
ہشو، مِرداد دا چوہڑ تے جھنڈا، لڑائی دے آپ سیانے
ہکدے ہو جاون گورو شامو، نامو، نتھو، مہرا، شیرا، طاہرا جو دھنی تلوار دے،قدیمی راہنے
سدیو گلو، قطبا تے راجا، جییڑے لوہے دے گھر گھرانے
ہشو تے چوہڑ سلطان کے، عنایت جوئیے لاہنے
پیادیاں دا موہری مراد، دلمیر دا، جیہڑا چوٹے لکھانے


64
وچار: پہلوں سیوا چھوڑ دیون نسوآنے۔ مےئیں عمر دراز، نور احمد اعوان تے حضرت حاجی عثمان کیاں کلاماں آہنے۔ ہک وی پڑھ کے، دوئی وی پڑھ کے کیتیونیں چھوہ۔ ہبھے ٹکی ہو ڈھٹھیاں۔ لچھمن ناں کراڑ پرانا آزار ہوس۔ حکیماں جواب دتا ہویا ہوس۔ اوس نوں گولی ٹکر جاوے بانہہ دے اُتے۔ ناڑ چھُٹ پوس۔آزاروں گُھل جاوے۔ ایتھے گو گڑپوس پرار مویا۔
دَلاں وی دوہاں مقابلہ، ہاٹھاں پالو پال
اگدوں بھنویاں جوگنیں، کر ہار سنگھار
تُپکاں آہمو ساہمنیاں، ساون مینہہ پھوہار
پہلوں وگائیاں نسوآنیاں، جواب دتا سار
تُپکاں کیتیاں بند وی، اعواناں پڑھ استغفار
ٹکی ہوکے ڈھٹھیاں، تندور تتے ہار
ہکا لگی لچھمن ملک نوں بانہہ تے، مٹ گیوس آزار



65
وچار: ست ویہاں بندوق ہووے بڑانے دے وچ۔ سمو، گنجے دا پنجھی چھبی جوان کڈھ لئے تے دھاڑیں دا متھا آپ اچ لگا کھلوتا ہووے۔ پاسیوں آکے کھال اِچ آکھیوس، ''ادھے بھر کھلو۔ ادھے وگائیو تُپکاں۔'' پہلی تپک اُٹھائے جھنڈا اعوان پناہ دا۔
بہہ آپے کھیڈاں کھیڈدا، آپ ویکھے تماشا
جھنڈا اعوان پناہ دا، چنگا توپکی خاشا
شِست پکائی سو تلی تے، جھوکیوس ماسا
ماریوس شدو وینس نوں، بھنّ گئی سو پاسا
اوہدے مگر گئی بھن کے، کیتا راہ کُھلاسا
وینس دا چُورا کرولے دے اُتوں، نِسوآل سو پاسا


66
مُڈھ اعواناں دا پربت، بھٹی گھتن چُوری
اپنا کھاون رکھ کے، ریڈھ کڈھن زوری
عہدہ منن بھٹیاں دا، نہ جانن ہوری
داد اعوان دانے دا، پیر اُستاد نوں سوری
ماری سو تپک گوندل نوں، کر گئیوس موری
گُجری سیر بزار دا، سمب نکلی گولی
داد نوں لج پہاڑ دی، توپکیاں دا موہری
67
روزی دینائیں ہر نوں، جس گانویے تیرا
گورو آئے نی بھیڑ کر، پہاڑ دا شیرا
توپکیاں دا سردار، شیرا دَلاں دا سہرا
جتھے ہووے شیرا، لا بہندا ٹیڑھا
شیرے ماری تپک نارنگے ہریے نوں، کھا ڈھٹھا ہے گیرا
شیرے وڈھ لُڑھایا، ہتھیں کر نبیڑا
شیرا دھنی تلوار دا، رِیس کریوی کیہڑا


68
تیرا ناں کریم، آپ صاحب دانا
راٹھاں دے وچوں چونواں، گورو احمد دا شاما
گورواں دے سر خنگاہ ہے، سیت اپنی ذکر پڑھن کلاما
آون بھیڑ لڑائی تے، ہتھ تلوار دا گانا
شامے ماری تلوار چدھرڑ نوں، بھن گئی ہیس جاما
چور وی پکے محل نوں، ڈھوڈھ نکلیا خزانہ
سارا میلکھ آہدا، شاما پَت جواناں



69
ہتھیار وی راکھا سردا، عاقبت بہوں پیاری
نتھو گورو احمد دا، جیس دی مستک بھاری
متھے سو محراب، نماز روزے دی یاری
تپک وی ماری سو کس کے، دانا سنہری
کوٹھی پیالہ ڈھالویں، توتے سیکھ سنواری
ماری سو تک پٹھان نوں، کھا ڈھٹھا بھنوالی
گولی وی چک شینہہ دا، بھنّ گئی مجالی
نتھو، احمد ہے تاریا، نَیں جانے ساری


70
دیسی آپ دیدار، شفاعت بھرے پیغمبر
طاہرا گورو محمد دا، خوب علم تپک دا سمندر
ماری سو تک اسوار نوں، بھن گئی کاہنگی دا اندر
کاہنگی ڈھٹھا بھویے تے، جلتھ دھرتی امبر
گورواں سار رج کھوایا، چھوڑ بستے تے لنگر




71
تپکاں گورواں نپیاں، سپاویاں تے دھریاں
ست ہتھ نالاں لمیاں، نال بنداں دے جڑیاں
پنج سرساہی گولیاں، نال دارُو دے بھریاں
وگائیاں مہرے، مِرجے، بکھے، چگتے تے جھنڈے، بھنّ پِنجر وڑیاں
جیویں تاں نال بھمب دے، پہاڑوں پڑیاں
ڈھٹھے جھل بندوقاں، مل سُتے رڑیاں
وارو وار وگائیاں گورواں، جہان آکھے کھریاں


72
داتیاں اگے منگتا، اکھر آکھ سدھیر دا
وداع ہویا توپکی، مراد کھرسو دلمیر دا
تروڑا لائیوس جامکی، ناں لے کے پیر دا
ماری سو پَھرنے نوں مل کے، تک پلا چیر دا
اوہدا موڈھا گئی بھنّ، پیتا لہو سریر دا
پَھرنا ڈھٹھا بھویے تے، چماٹا جھل تقدیر دا




73
دیوے میلکھ گواہی، سارا آکھدا
خیرے کے قصائی، زیادا تے بخشا
بیٹھے ٹِپ لڑائی، گُلو، پیرا تے لدھا
زیادے تپک اُٹھائی، ساہویں ہاٹھ نوں
دھر موڈھے شِست رلائی، گھڑی لہور دی
گولی گھت سرساہی، دارو رِنجکی
اوس موہل نوں وگائی، پدھوں سوڑیوں
اوس دا پنجر بھنّ گیائی، اندر ڈھوڈھ کے
پِڑ فتوح قصائی، زیادا، خیر دا


74
چنگاکم اوہو ہے، جیہڑا آپ توں اُچے
مِرداد کھِچی زیادے دا، تپکوں ذرا نہ گُھسے
ماریوس امیرے سپرا نوں، تک پھرنا چُٹے
گولی اندر گئی سو وڑ کے، چور محل نوں لُکے
جن تِھڑکی بیگم کنتھ نوں، دے نیہورا رُسّے
دوئیں ماریس سپرا اگدوں، شینہہ مارو تھڑکے
پچھانہہ ہٹ نہ ماریا سِپرا، جواناں توں اُتے

75
بندہ کرے وی بندگی، کُجھ ہتھوں چلّے
تپک ہتھ اچ کسی آ، گلو، چگتے دے کُلے
دوئیں ماریوس ریحان وی اگدوں، وڈھ موہری ڈھلے
گلو ماری تپک ریحان نوں، کر دروازہ کُھلے
بخشی ڈھٹھا بھویے تے، ہُن کیکن جُلے
گلو نوں پکھر حاجی عثمان
ؒ دی، ہتھیاروں نہ بھُلے


76
کیچے صفت خدا دی، صاحب آپ کلتار دی
میدانوں ذرا نہ گُھسدی، تپک دینے کُبھار دی
کوٹھی دھری ہے حکمتی، دارو سکہ روز نگھاردی
ماری سو مارتھ نوں تک کے، چکھی سو میجھ بھنڈاردی
مارتھ ڈھٹھا بھویے تے، ہکا آئی سو کار دی
وت پھس کے پئی ہے دینے نوں، کاوڑ کیتی شکار دی


77
وچار: پر الٰہی لگ جاون نسوآنے نوں۔ سولھاں کوہ ایتھوں بڑانا تے کانڈی آلا۔ ڈھول اوتھایے سٹن۔ جُتیاں اوتھایے سٹن۔ ہتھیار اوتھایے سٹن۔ میراثیاں دے پُتراں لڑدیاں نوں لڑاونا، چلدیاں نوں چلاونا۔ دیون آلے نوں شابش۔ نہ دیون آلے دا گِلہ میراثیاں دا کم نہیں۔
کل وی چڑھی جوانی، نارد کرے پُکار
کول زیادے دے گودھے رام کے، پیڑھیاں دے کاردار
گولیاں وگائیو چاندی دیاں، سُنارے لیاوسن ڈھال
سیوا چھوڑیا بھٹیاں، چلی سرگانی دھاڑ
تپکاں گڑا طوفان دا، اسمانوں غُبار
تیرھاں چلے پھٹی کے، پِڑ ڈھٹھے دہ چار
جیہڑا نکلیا بچ کے، گھر کھلا نِسوآل
کنّی کیتی ہے لکاں، چاوے سنے بھلوال
اج دودے کلور دے سر تے، جیہڑے آندے ونگار
راہیں مِڈھ نمانے، نال کالو وال
جلال، مراد دھرکھان عمر دے، ہاٹھیں موہر سنگار
کول زیادے دے اپڑے، کنڈیں بڑانے دا بھار
زیادا کرے رَو اوہناں دی، آپ جانن سردار
جلال ماریاں تلواریں لک نوں، آپو آپ بھبھاڑ
ڈھاڈھی دے نشانی چھڑکوں، چھُٹے محنتی کٹ ونگار
دوئیں کم جلال دے چنگے، دیون تے موہر دھاڑ
اُچا بول ملک زیادے دا، نہ پچیا ہنکار

78
وچار: چلی دے وچوں کرم بھلوانا مُرشدے دا پُتر، چاوے دا سردار، نسوآنا کوئی نہ بھنویں، اوہ وی گھوڑی کھلی چاںکرے۔ زیادے، احمد دے ہوکا چاں دتا۔ ''ہتھیار لیندے جاؤ۔ گہنا لیندے جاؤ۔ بندہ کوئی نہ مارو۔'' امیر، پناہ دا بھٹی ودھیانا مل پوے۔ اوس آکھیا، ''کیہ راء زیادیا! ساڈا قادو ماریا ہویا۔ صاحب ماریا ہویا۔ مراد ماریا ہویا۔ اج نسوآنے چلے ہوئن۔ کیوں نیہوں مارن دیندا؟'' زیادے آکھیا، ''اوہ دھروڑ گئن۔ ایہہ تاں کیری آلے، لوٹی ہارے، مینوں اللہ امان دتی ہے۔ میں کُجھ نہیں آہدا۔'' امیر گھتے گھوڑی مارے برچھا آہلو ہریانے نوں۔
داتیاں اگے منگتا، پڑھ اَٹ وَکھانا
امیر راء پناہ دا، بھٹی حکمانا
برچھا آیا نپ کے، سار سُدھا دانا
ماریوس کاہنگی نوں تک کے، آہلو ہریانا
اوہدا مگر گیا بھنّ کے، باشو گار سامانا
کاہنگی ڈھٹھا ہے بھویے تے، دے ڈھال سرہانا
کول کرم دے ماریا، آہلو سرگانا
دو ترائے واری بھنویا، چاوے دا سردار بھلوانا
سائیں نہ ویکھن بھیں کے، کیہ کرے پراہنا


79
وچار: کہیں آکھیا، ''ساوی گھوڑی آلا نہیں جاون دیندا۔'' دُوئے پھیرے راء امیر گھوڑی کُنج لے آوے۔ چلّی دے وچوں بھیں آوے پھتو مَیڑا۔ اُٹھائے تپک راء امیر نوں۔ امیر توں چُک جاوے۔ گھوڑی میدان اچ رُڑھدی آ پوے۔ راء امیر ہووے پچھلی عمر اوتھایے حال حال پیا کرے۔
پھتو مَیڑا گانویے، واہ تپک سو کسی
شِست پکائی سو تلی تے، گئی گھوڑی نوں دھسی
گیلی جیویں پہاڑ دی، کھا اُلٹی ڈھٹھی
ساوی وچ میدان دے، ڈنڈ پیل دھرتی
دیہاڑا صاحب، مراد دا، لیا امیر بھٹی
حسن ماری ہے خان نوں، مَیڑے ہتھیاراں دے ستی
جے دھاڑیں کھاون پرتاں، جھنڈا پچھانہہ نہ ہٹی
موجو دا سپوت، ہتھ برچھا نپی
بھنویا نال ایمان دے، جھٹ واہر سو ڈکی
مَیڑے ترنڈا لے گئے خیریں، ونڈ اپنی پتی


80
وچار: مڑ چلیا ویندا مرادا ناں نائی۔ کرم، پناہ دا بھٹی مل پیوس۔ ''کون ہونا ہیں؟'' اکھے، ''نائی۔'' اکھے، ''توں کون ہیں؟'' ''بھٹی۔'' بھٹی آکھیا، ''سٹ نائیا تلوار۔'' ''سٹنی کس کان ہے۔ لے لے۔'' بھٹی بانہہ اگانہہ کیتی۔ نائی ماریوس تلوار بانہہ دُور جا پئی۔ کرم رُڑھدا جا پوے۔ مَل جاوے سارے بڑانے توں مرادا نائی پہاڑ دا پُتر۔
داتیاں اگے منگتا، اکھر آکھ سُنیندا لائی
کرم وی راء پناہ دا، پیادے جاوے بُلائی
چلی دے وچوں پرتیا، مرادا نائی
اوس دھریک میانوں کڈھی آ، تلوار بل اُٹھیائی
ماری سو کرم نوں بانہہ تے، زور نال مچائی
ترینگل جن کرسان دا، ٹُنڈ ہتھ وی ڈاہی
حاضری کر سردار دی، دھروڑ گیا سپاہی
بھٹی نوں حیرانگی، کیہ کیتا نائی
بڑانے ہتھ چھوڑیا، سُن کرم دی وائی


81
وچار: کرم ماریا، کرم ماریا ہو جاوے۔ بڑانا مُٹر ہتھ چھوڑ دیوے۔ راء زیادے توں پُچھے بڑانے دا لمبردار جہانا، زیادے دا۔ چگتا، پاہنو دا۔ بودیاں سے گانج پہاڑ کے بھٹی وارو واری مرین برچھے۔
رن تے کاج برابری، میر گاون سوہلے
زیادے دا راء جہانا، ہتھ برچھا تولے
ماریا لک سرکھانے نوں، بھن پِنجر اگولے
جن گھتیا وجھ مہانے، ہاتھ تارو جھولے
چنگا راء جہانا، وچ دَلاں دے بولے
گھالے ویر چنھاں تے، زیادے تے موہلے
راٹھ وی اوہے آکھیِن، جنھاں دے اُگاہے پوڑیاں تے ڈھولے


82
لوہا جاندے سمب، کُجھ مانے اُچا
چگتا، بیٹا پناہ دا، آپ سُخن دا سچا
توگ وی کیتوس ہتھ، اُستاد کمتا
چھڑ اٹھارھاں آگریں، پھل سیر پکا
کڈھی چنج کلاں، دھر سیمرغ رتا
ماریوس گلو میکن نوں، بھنّ پاڑ نکھتا
جن توتا پَلکیا امب تے، چوپ سٹیوس پکا
چگتا میداناں دا سرخرو، آپ اللہ رکھا


83
ساہویں پھٹ جواناں نوں گہنا، میر اکھر کہندے
ہشو تے چوہڑ، سلطان کے، جوئیے کول زیادے دے بہندے
اوہناں دا اقبال چنھاں تے، سبھ ہکسے چُلھے کھاندے
اوہناں نوں آکھِن وی شیرن پیر دا، ویروں نہیں ڈولاندے
بڑانے تے اپڑے چنگے، ہو اگدوں بہندے
اوہناں وڈھ لُڑھایا راجھا، جوئیے نال تلواریں ڈاہندے
لیا ویر جوئیاں، کر حصے تے بھانگے


84
روزہ تے خیر نماز، کم وڈا ثواب دا
ویراں نوں امدا ساہمنا، محمد، راء بہاب دا
تپک وی کیتیوس ہتھ اچ، کر جھٹ باز دا
ماریوس نتھو سرکھانے نوں، تیگے بھریا گُھٹ سواد دا
جس وی خانو کا گانویے، گلو، قادو تے راء مراد دا
ایہناں وڈھ لُڑھایا راجھا، ونڈ اٹھواں حصہ حساب دا
کندرا، مسو دا ہتھیارو، وڈا مزاج دا
برچھا کیتوس ہتھ اچ، کر جھٹ وی باز دا
ماریوس گلو بھٹی نوں جوگی جیویں بیراگی، نکلیا سیر خوشاب دا
جیس نوں ہووے پھٹ وی کنڈ اچ،
اوس توں کیہ پُچھنا، بڑانے جھلیں یاد دا


85
وچار: مُڑ چلیا ویندا سمائلا ناں گڈھل۔ گوشا، مسو دا بھٹی مل پیوس۔ ''کیہڑا ہیں؟'' اکھے، ''سمائلا گڈھل ہاں۔'' ''توں کیہڑا ہیں؟'' ''میں گوشا، مسو دا۔'' اکھے، ''رکھیں ناں رب دا ہئی۔ تیرے پیو تے میرے پیو دا پگڑا وٹیا ہویا ہے۔'' اکھے، ''پگڑا
وی کوئی نہیں۔ توں تاں اساڈی مجھ لئی وتنائیں۔'' ماریوس دو تلواریں پھٹ کے چا لیا وے گھر۔ اٹھ راتیں چھترے تے کڑاہیاں کھوا کے، گُھلا کے ٹورے۔
دیون تلوار بہادری، نہ کیتن کارے
گوش وی راء مسو دا، نیوندر گھتے تھالے
تلواریں سمائلے گڈھل نوں، پھٹ کر نروارے
ریڈھ وی کڈھیوس مجھ دا، قول کیتا پالے
پچھے سانگا آیوس یاد، چوا لیاندوس نالے


86
وچار: مُڑ عالما کھرل چودھاں پیادے رہے ہوئے اگے لائے ہوئے۔ بڑانے آلیاں آکھیا، ''ایہہ نیڑے نہیں آون دیندا۔'' نتھو سمور آکھیا، ''وٹا لگدا ہے بھئی نتھو مَل آیا ہے۔'' نتھو آکھیا، ''ہو لے جیہا تیہا ہوونا ہئی۔ میں ہاں نتھو سمور تانے دا پُتر۔'' عالمے آکھیا، ''آ۔'' جوں نتھو جاوے۔ عالما مریس تلواریں نتھو رُڑھدا جا پوے۔ چودھاں خیریں لے جاوے چلوکے۔
مونہہ آپ نہ پھُنڈدے، میلکھ آکھے ہور
پیادیاں نوں جاوے چِکی، تانے دا نتھو سمور
عالما کھرل سو بھنویا، نال ہمت زور
ماریس نتھو نوں ساہویاں، پھٹ ساہویں جوڑ
مرداں نوں سوہندن بوِہٹّے، گھوڑیاں دے گل کھوڑ
جیہڑا چلی وچوں بھیں آوے، اوس دا مُل کروڑ
چودھاں لے گیا خیریں، چلوکے توڑ


87
وچار: مُڑ چلیا ویندا خانا ناں ماچھی۔ مسو میراثی سیدو دا پُتر۔ جکھ لین آلا۔ چراکی لین آلا تے پربھاں دے کول۔ ہک میراثی تلوار مارے دوآ میراثی بھرا دی بھرا تعریف کرے۔
سُگھڑ وی ذات میراثی، معرکیاں دے گُنی گہیر
راگاں نوں قید کریندے، لنگر گھت جنجیر
اگدوں بہندے معرکیاں، جیویں بادشاہیں وزیر
اگانہہ حُقے دے بھاء کم بختی، تال دے بھاء تقصیر
تلوار وی آیا نپ کے، سیدو دا مسو میر
اوس ماری خانے ماچھی نوں، تُک سِدھی تیر
اوہدا موڈھا گئی ڈھال کے، دو پھاڑیاں چیر
راٹھ مرین تلوار زور نال، میراثی عقل دے نال تدبیر
وِچھڑانے تے دِھنگانے، بھوڑانی، بڑانا جاگیر
اُتوں دِسدے بھولے، وچوں مطلب دے گور پیر


88
رنگی مولا آکھیے، وِکھیندا رنگ
ویر جواناں نوں گُونا، دل نہ کیچے تنگ
سجن دُشمن نہ سمبھلدا، ویر کڈھے پچھنڈ
بگا جر نہ ہگھیا، زور دتا نارنگ
بڑانے تے ناہس آونا، تکیندا ونگ
راٹھ وی کہیں نہ ویڑھیا، بھوڑانی، بڑانا، جھنگ
بڑانا سر قندھار دا، وچ آدم دی گنگ
ہِڈھا ویکھ کے ٹُرے، دے وِچلے نوں کنڈ
جیویں زیارت پیر دی، بھویں سخی دے سنگ
بنگلیوں نکلی چالان، بھوگ ٹرے نی بند
جن رُٹھا میل وواہاں دا، من کھانا بد رنگ
مسافر سُتے بکلیں مار کے، ویکھ رڑے پند
اوہناں دے لکھے عزرائیل تے، سائیاں تے ونڈ
رت لتھیڑے جوگنی، کر سُوہے تے سمب
تُھڑکیا ہتھ نہ آوندا، چالا شطرنج
سار نہ دیوے واہدی، کیہ کرے نارنگ
چوغطیا طعنہ جر نہ ہگھے، کاہنگی ذات پتنگ

Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels