Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> پروفیسر سعید بُھٹا >> دیس دیاں واراں >> بھٹیاں نسوآنیاں دی وار

بھٹیاں نسوآنیاں دی وار

سعید بُھٹا
July 23rd, 2008
    ''بھٹیاں نسوآنیاں دی وار'' دے موہری پاتر بھٹی تے نسوآنے ای ہن تے ہُن وی ایہہ قبیلے جھنگ ضلعے دی تحصیل چنیوٹ تے تحصیل جھنگ دے سنگھم اُتے بیٹھے ہن۔ ایتھے اسیں پہلاں ایہناں قبیلیاں دا ویروا دیندے آں تے ایہدے مگروں وار بارے گل کریسایے۔ جھنگ سرگودھے دے سنگھم دا واسی بھٹی قبیلہ بارھاں کوہاں تیکر کھِلریا ہویا ہے۔ انگریزی راج سمے کڑانا بار نوں نہری پانی راہیں آباد کرن مگروں جُوہے قبیلیاں وچوں بھٹیاں نوں کڑانا بار وچوں رقبے ڈھیہے۔ ایس پاروں کُجھ جی سرگودھے دے چکاں وچ وی اُچل گئے، پر ایہناں دی جدی جُوہ تحصیل چنیوٹ تے تحصیل جھنگ دے ای پنڈ ہن۔''پنجاب ڈسٹرکٹ گزٹیرز: جھنگ ڈسٹرکٹ'' موجب:
''
The Bhattis own a block ofvillages between the Shah Jiwana villages in Jhang and the Lali villages in the Chiniot Tahsil, all on the west bank of the river; only three Bhatti villages are in the Jhang Tahsil.''(1)
نسوآنا قبیلہ صدیاں توں نسوآل دا واسی ہے تے جھنگ سرگودھے دے اُبھے آلے سنگھم اُتے کئی پنڈاں دا مالک ہے۔ ملک سارنگ نسوآنا ہوراں اساڈے ہک سوال دے جواب وچ دسیا:
''اساڈے ہک وڈکے دا ناں نِسو ہا جیس دی اولاد نسوآنا اکھوائی۔ نِسو توں چھ پیڑھیاں اُتے کاہنگی ہویا ہے جیہدے توں کاہنگی وی آہدن۔ ٹونڈا وی نسوآنے دی ال ہے۔''(2)
نسوآنیاں دے جدی پنڈ تھانہ کانڈی وال،تحصیل چنیوٹ، ضلع جھنگ وچ آوندے ہن۔ ایس جوہ نوں نسوآل وی آکھیا ویندا ہے۔ مغل سکھ راج دی بندوبستی ونڈ موجب ایہہ جوہ 'تپا کالو وال' دے ناں نال وی وجی۔''پنجاب ڈسٹرکٹ گزٹیرز: جھنگ ڈسٹرکٹ'' وچ نسوآنیاں بارے لکھیا ہے:
''
The Nissowanas are a pure Jat tribe, though recorded as Rajputs in 1901. They inhabit the northern corner of the Chiniot Tahsil and have a few villages in the Shahpur District, where 509 were enumerated as Jats. They have no connection whatever with the Sials, in spite of termination ana, and are more nearly akin to the Tiwanas.''(3)
جھنگ دے ایہناں دو قبیلیاں دی وار دی کہانی انج ہے کہ سپاہ سنگھ موضع مہنگ (نہنگ) تحصیل ساہیوال ، ضلع سرگودھا قادر بخش، پناہ دے بھٹی آل ڈاچیاں چرائی کان گھلدا ہے۔ نِسوآل دے اٹھارھاں اسوار آکے موضع ماہ ملی، تحصیل جھنگ دے کولوں ڈاچیاں مار لیندے ہن۔ قادر بخش ستاں سواراں نال نسوآنیاں دا پیچھورا کردا ہے۔ الدانا ریلوے سٹیشن ضلع سرگودھا دے لاگے ہک پُرانے رہنے کاواں آلی نِون وچ بھٹی تے نسوآنے لڑدے ہن۔ نسوآنے قادر بخش سنے دو پُتریں مار کے وگ ویندن۔ دو بھٹی پھٹی ویندن۔ وار کار نے قادر بخش دا مرن ورھا سمت 1862دسیا ہے، جیہڑا عیسوی سال موجب 1805-6ء بندا ہے۔ وار کار دے لفظاں وچ:
''سمت 1862 چالھیویں دیہاڑے عمر، نور دا باوی بندیاں نال مری جاوے۔ کُل دی ٹِبی اُتے عرفانا جن بیٹھا ہووے۔ ترائے منگو مجھیں تے پنج وگ گایے دے جپے مار لے جاون۔ لال خان بلوچ بھٹیاں دے ہتھوں مری جاوے۔ چوگوٹ ویر لگ جاوے۔ مال وی مری جاون۔ بندے وی مری جاون۔ بھٹی جھورے چِت آ جاون۔''(4)
نِسوآل دی جُوہ دا حاکما علیانا موضع کلری، تحصیل چنیوٹ، ضلع جھنگ وچ آوندا ہے تاں بھٹی تھڑا دے کے موضع کلوکا، تحصیل چنیوٹ،ضلع جھنگ وچ قتل کر چھڈدن۔ نسوآنے حاکمے نوں دفن کرن توں پہلاں بھٹیاں دے پنڈ ٹھٹا عمرا، تحصیل چنیوٹ، ضلع جھنگ اُتے ہلا کر دیندے ہن۔ اوہ منگو وی مار لیندے ہن تےدا ہک بندہ وی مار جاندے ہن۔ قادر بخش بھٹی دے پُتر موہلے دا ہک متر ناتُو دولتانا ستارھاں بندیاں دی واہر لے کے نِسوآل تے ہلا کردا ہے تے نسوآنیاں دیاں گائیاں مار لے آوندا ہے۔ دُوئے دیہاڑے نسوآنے ہلا کر دین۔ موضع ماہ ملی کول بھٹیاں دے دھڑے داہک بندہ مار جاون تے مال وی مار لین۔ وت ناتو دولتانا جاکے منگو تے گُما دوویں مار آوے۔ پھیر نسوآنے سکھاں دی مدد نال بھوڑانی توں گھوڑی آلے تایے کُھوہ ساڑ جاون۔ دو بندے وی مار جاون، پر بھٹی نہ لڑن۔ امیر، سلطان دا بھٹی جاندی پئی واہر کولوں گایے کھس لوے۔
نسوآنیاں دیاں دو مُونہیاں کسمانے تے سرگانے آپس وچ لڑ پیندے ہن۔ کسمانے بھٹیاں دے نال رل جاندے ہن۔ حبیب دے واڑے، چک 77جنوبی تحصیل تے ضلع سرگودھا کول لڑائی ہوندی ہے۔ بھٹی نسوآنیاں دے چار بندے وی مار لین تے یارھاں سو مجھ وی مار لین۔ مسورا، کالو دا نسوآنا ساہیوال دے نواب فتح خان بلوچ کول جاوندا ہے، پر اوہ مدد نہیں کردا۔ بھٹیاں دی واہر مجھیں ونڈ لیندی ہے تے ودھدیاں مجھیں موندا شرینہہ، تھانہ قادر پور تحصیل تے ضلع جھنگ دے شیر شاہ کول امانتی بہاوندے ہن۔ مسورا، کالو دا موندے تے ہلا کردا ہے، پر شیر شاہ اگوں مقابلہ کردا ہے تے انج نسوآنیاں دی واہر مجھیں نہیں لے جا سکدی۔
مسورے نسوآنے دیاں مجھیں مارن مگروں کسمانیاں تے سرگانیاں دی لڑائی ودھ ویندی ہے۔ کسمانے جدی جوہ چھڈ کے بھٹیاں دے علاقے وچ آونا چاہوندے ہن۔ بھٹی جھنگ دے اخیرلے حاکم نواب احمد خان سیال کول جاوندے ہن۔ اوہ اپنی فوج نال گھلدا ہے تے پندرھاں راتیں بھبھڑانے رہندن۔ مسورا سکھاں دی فوج لے آوندا ہے۔ لڑائی ہوندی ہے تاں سکھ نس جاندے ہن۔ مسورا، بہاب دی وچ لُک جاندا ہے۔ مسورا نسوآنا وت ہلا کردا ہے تے انھیرے چک تحصیل سلانوالی، ضلع سرگودھا وچ کسمانیاں تے بھٹیاں دی واہر نوں نساوندا ہے۔ کسمانے تے بھٹی موضع ارڑ، تحصیل ساہیوال ، ضلع سرگودھا وچ جا لُکدے ہن۔ نِسوآل دے دو راٹھ محرما چدھرڑ تے چاہنگو بھٹی بھوڑانی دیاں گایے مار لین۔ زیادا، احمد دا کِلی بھٹی بڑانے آلا نو اسواراں دے نال دوواں نوں چِک کے مارے۔ نارنگ نسوآنا موضع کلوکا، تحصیل چنیوٹ لُٹوا لئے۔ جھنگ دا حاکم مولراج بھٹیاں، جپیاں تے سنگراواں نوں نسوآل دے پنڈ لُٹن دی اجازت دے دیوے۔ بھٹی نِسوآل وچ جاکے مال وی مار لین۔ نتھو نسوآنا بنھ کے مولراج نوں دے دیون۔ پڑیار نوں قتل کر چھڈن۔
نسوآنے سجاولے اعوان نوں گھل کے گنجے بھٹی دی مجھ لُکوا لین۔ گنجا بھٹی مجھ لین جاوے تاں نسوآنے ہتک کرکے اُٹھا چھڈن۔ کلی تے عرفانے بھٹی رل کے دھاڑ چاں دھنوان۔ نسوآنیاں دا سردار بگا نسوآنا مار آون۔ زیادا نسوآنا بنھ لین۔ نسوآنے میلا گھل کے زیادا نسوآنابھٹیاں توں لے لین۔ نسوآنیاںدا سردار نارنگ، جکو دا بہوں وڈی دھاڑ لے کے بڑانے اُتے دھاوے۔ بھٹی پوری واہر نوں نسا چھڈن۔ انج نکے وڈے اٹھارھاں ہلیاںمگروں ایہہ لڑائی چالھی ورھیاں پچھوں جا مُکدی ہے۔
بھٹیاں نسوآنیاں دے ویر دا کارن ڈاچیاں ہن۔ ایہہ ڈاچیاں سپاہ سنگھ قادر بخش بھٹی کول گھلیندا ہے۔ پرائے دھن پچھے بھٹی نسوآنے کیوں لڑ پمدے ہن؟ کیہ سپاہ سنگھ وی بھٹیاں نسوآنیاں ورگی کائی دِھر ہے؟جانگلیاں دا راج ساہیوال ، جھنگ وچوں تاںاجے مُکا نہیں، پر ایس جوہ وچ سپاہ سنگھ کیویں آگیا؟ کیہ بھٹی امانتی مال پچھے ای جاناں وار چھڈدے ہن؟ ایہہ سوال سہج سبھا وار پڑھدیاں ہی ذہن وچ اُبھردے ہن۔ ایتھے اٹھارھویں صدی دے پنے پھرولیاں کائی تند متاں ہتھ لگ جاوے۔ بھاویں چڑھدے مغل راج دیاں نینہاں وچ ای ہندوستان دے کھیرو کھیرو ہوون دا بارود بھریاگیا ہا تے دیسی دھراں ایس ستیویں توں ویہردیاں وی رہیاں، پر اورنگ زیب دے مرن مگروں ایہہ بھرم بھا وی ویندا رہیا۔ مغل شہزادیاں دیاں تخت نشینی دیاں جنگاں،نادر شاہ دا حملہ، مرہٹیاں دا سر کڈھنا، ایسٹ انڈیا کمپنی دے پیر پسارنے تے پٹھاناں دے نت دیہاڑی دے ہلیاں پاروں تاں مغل شاہی دا ساہ ست ہی مُک گیا۔ پنجاب اُتے احمد شاہ تے اوہدے پٹھان وارثاں شاہ زمان، تیمور شاہ تے اوہناں دے جرنیلاں ہلیاں دی وہیر گھتی رکھی، پر پٹھان راج قائم نہ کر سکے۔ اوہ چڑھدی کنی دے ای بھائیوال رہے تے جدھروں چوکھے مال دی آس ہوندی اوسے نوں 'حکمنامہ' لبھ ویندا۔ 1753ء توں 1756ء تیکر پنجاب دے نو گورنراں دی بدلی ہوئی(5)پر ڈاواں ڈول سیاسی صورت حال نوں کوئی وی سنبھال نہ سکیا۔ نت دی لُٹ مار تے قتلام توں اک کے پنجاب دے سکھ کساناں اپنی 'راکھی' آپ کرن دا سوچیا تے اوہناں 'چوتھ' دا ٹیکس لاگو کر کے اپنی تے اپنیاں دی ذمہ داری موڈھیاں تے سٹ لئی۔ بھگت سنگھ دے آکھن موجب:
''
Thus rakhi system was certainly an improvement upon chauth as the Sardar offering rakhi to a village or an area considered himself under obligation to give protection to the people from opression and attack from wichever quarter it came, as against the practice of chauth. Secondly, the areas under rakhi could rightly be called the spheres of influence and these areas formed the basis of future Misals.''(6)
ایہہ راکھے وی ہولی ہولی مَلاںماردے ہوئے سکھ مِسلاں دے روپ وچ پورے پنجاب اندر کھلر گئے۔ ایہہ جٹالی توں سردار تے وت راجے مہاراجے بنے۔ ایہناں دا متھا ہُن مغلاں پٹھاناں دے تھاپڑے نواباں نال ہا، جیہڑے سرداریاں نوں جدی حق سمجھدے ہان۔ جھنگ سرگودھے دیاں جُوہاں وچ پہلاں بھنگی مِسل تے وت شُکر چکیہ سرداراں کھنے دا زور وکھایا۔ نور محمد مولوی ہوراں دے لفظاں وچ:
''جب دولت سلطنت چغتہ کو ضعف آگیا اور لاہور اور امرتسر اور ان کے گردونواح میں سکھوں نے غلبہ پالیا جیسا کہ لاہور میں سردار گنڈا سنگھ رئیس تغلبی مقرر تھا۔ اور جامداری ملک چناب کی اُس کے سپرد تھی۔ اس وقت میں جس قدر سکھاں متغلبہ پرگنہ کے رئیسوں سے جو چیز سالیانہ بطور رشوت یا مالگزاری کے نام پر لیتے تھے تاکہ اپنے حملہ سے اس ملک کو نگہ رکھتے تھے اس کو جامداری کہتے تھے کہ فلاں سکھ فلاں علاقہ کا جامدار ہے۔''(7)
جھنگ وچوں جامداری وصولن بارے ''تاریخ جھنگ سیال''وچ لکھیا ہے:
''اور جو چیز سابق جھنگ کے رئیس بطور جامداری سکھاں بھنگی کو دیتے تھے احمد خاں بھی دیتا تھا۔''(8)
بھنگیاں مگروں دوجا وڈا سکھ سردار مہاں سنگھ شکر چکیہ ہا۔ اوہ وی ایہناں علاقیاں اُتے مل مارن دے راہ بھالدا رہیا، پر اوہدے پُتر مہاراجا رنجیت سنگھ دے سردار بنن مگروں ایس مسل اگے کوئی وی نہ کھلو سکیا۔ ''امپریل گزٹیر آف انڈیا پنجاب'' موجب:
''
Meanwhile the sikh power had arisen in the North, and Karam Singh Dulu, a chief of the Bhangi confederacy, had conquered Chiniot. In 1803 Ranjit Singh took the fort there and marched on Jhang, but was bought off by Ahmad Khan, the last of the Sial Chieftains, on promise of a yearly tribute, amounting to RS.70,000 and a mare.''(9)
اُتلے وچاراں توں ایہہ نظریندا ہے کہ رنجیت سنگھ دے لہندے پنجاب دے شہراں اُتے مل مارن توں پہلاں وی بھنگی تے شُکر چکیہ مسلاں دے سردار نواباں کولوں 'چوتھ' یاں 'جامداری' وصول کر رہے ہان۔ راٹھاں توں پرانے نواباں دی ایہہ ساکھ اکھوں پروکھی ناہی۔
بھٹیاں کول امان بیٹھیاں ڈاچیاں سپاہ سنگھ جامدار دیاں ای ہن۔ ایہہ ڈاچیاں بھاڑے والیاں وی نہیں۔پشاور توں سرہند تیکر نت دے ہلیاں تے مال ڈھوون کان اُٹھ ڈاچیاں ای کم آ سکدیاں ہن۔ ایہناں دی سانبھ بار دے راٹھاں توں کروائی ویندی ہے، جیہناں دے کول کُھلی چرائی ہے۔ بھٹی قبیلے دی میں وی ایسے وچ ہے کہ نویں سرداراں دا مان نہ ترٹے۔ وار دی تھلویں تُک توں سارے درشن تھی ویندن۔
سکھاں گھلیاں تاں ایس نموذ تے، قادو تاں مول نہ ڈولیے پہاڑ ہے گری میر(
10)
ایس نموذ وچ کان پیاں سئیاں دا گھاٹا ہے۔ پرانے سردار جلال خنانے سیال تاں اکھیں ویہدیاں بھنگیاں تے شُکر چکیاں نوں لکھاں دے نذرانے دے کے ٹالدے ہن، پر اجے سانگے تے سرداری دی ریت نبھاندیاں سیالاں نال اجوڑ ای کائی نہیں۔
نسوآل دی جُوہ تاں چنیوٹ تے تپا کالووال دے نال ای پچھانی ویندی ہا۔ چنیوٹ تے بھیرے دا وچکارلا علاقہ۔ چنیوٹ اُتے دلی یاں لہور دا نمایندہ ای راج کردا ہا۔ نواب ولی داد خان سیال ایس جوہ تے ہلا کرکے سیال راج وچ شامل کیتا تے ایتھے عزت بخش ریحان نوں اپنا گورنر مقرر کیتا۔ ''پنجاب ڈسٹرکٹ گزٹیرز:جھنگ ڈسٹرکٹ'' وچ لکھیا ہے:
''
The Rehan were in the old days the rulers of the Kalowal ilaka, and Izzat Bukhsh was Walidad's governor, but Kalowal only formed a portion of the Sial state for a very short period.''(11)
ولی داد سیال دی اولاد کولوں بھنگیاں ایہہ علاقے کھوہے۔ وت مہاراجا رنجیت سنگھ قبضہ کر لیا۔ بھنگیاں تے شُکرچکیاں نال نسوآنیاں دا واہ پہلاں توں پیا ایس کان اوہناں دے سانگے وچ گُوڑھ ہے، جیہدا ویروا وارکار نے وی دتا ہے۔
نسوآل دے کسمانیاں تے سرگانیاں دے ویر دا مڈھ وی سکھاں دیاں ڈاچیاں ہن۔ ملک مسور نسوآنا کول قادر آباد دا سکھ سردار ڈاچیاں گھلدا ہے، جیہناں نوں کسمانے مار لیندے ہن۔ اودوں تیکر مہاراجا رنجیت سنگھ پنڈدادن خان، میانی، بھیرہ، مِڈھ رانجھیاں تے قادر آباد تیکر دے علاقیاں اُتے قبضہ کر لیا ہا۔ وار کار دے آکھن موجب:
کوٹاں دے وچ تھانے، سنگھ رنجیت نیں(12)

پُچھو کھاں ملک مسور نوں، دِھنگی اساں نال کھنے
سکھاں دیاں ماریَن ڈاچیاں، ملک کیوں لوبھیا طمعے(
13)
بھٹی تے کسمانے مل کے احمد خان سیال کول جاوندے ہن تے اوہ اپنا لشکر نسوآنیاں نال لڑن تے کسمانیاں نوں اُچالن کان گھلدا ہے۔ نسوآنے رنجیت سنگھ دے کارندیاں نوں مدد کان لے آوندے ہن، پر نسوآنے تے سکھ شکست کھاوندے ہن۔
رنجیت سنگھ دے ملتان اُتے قبضہ کرن مگروں جھنگ دا ضلع لہور ملتان دے صوبیاں وچ ونڈیاویندا ہے۔ وارکار دے لفظاں وچ:
''ٹھٹی تے سروآلا سیں ہووے۔ اُبھا پیٹے راجیاں دے پے جاوے۔ لما پیٹے ساون مل دے پے جاوے۔''(14)
نسوآل دی جوہ صوبہ بھیرہ وچ آجاوے تے بھٹیاں دا تعلقہ صوبہ ملتان وچ آجاوے۔ ایسے سمے ای راجا گلاب سنگھ تے مولراج وچکار جنگ ہوندی ہے۔ نور محمد مولوی ہوراں لکھیا ہے:
''جب ضلع جھنگ کا لالہ مولراج کے سپرد ہوگیا جو بڑا لڑکا دیوان ساون مل کا تھا تو مہا راجا نے عنایت خاں سواروں کی فوج کو دیوان موصوف کے ساتھ دے کر اور دیوان مذکور کو لالہ مولراج کے ساتھ تعیناتی کا حکم ملا۔ تو اس سبب سے عنایت خاں اُس جاگیر کو اپنے کارندوں کے سپرد کرکے خود سواروں کے ساتھ جنگ میں لالہ موصوف کے پاس اقامت رکھتا تھا۔ قضائً موضع کھڑکین علاقہ تحصیل کالووال پر راجہ گلاب سنگھ والی جموں اور دیوان موصوف کے درمیان مقابلہ ہوگیا۔ اتفاقاََ عنایت خاں اس جنگ میں سمت 1894 میں بندوق کی گولی سے شہادت پائی۔''(15)
دیوان ساون مل نال راجا گلاب سنگھ دا وتکرا تاریخ دے پڑھن ہاراں کولوں کوئی لکیا چھپیا نہیں۔ دیوان ساون مل دے صوبے وچ راجا گلاب سنگھ چھیڑ خانی کردا رہندا ہے۔ ایس کم لئی اوہ نسوآنیاں نوں ہِلر دیندا ہے۔ وارکار دے لفظاں وچ:
''چار پنج بدیاں ہو جاون تاں جھنگ دیاں بدیاں ترنیاں دے نٹھے ہوئے نارنگ کول اکٹھے ہو جاون۔ اوتھوں دِلا للیرا اگوان ہووے۔ آ کے کلوکا لُٹ لین۔ دینہہ سمائل کلوکا، بہاب دا مولراج دی کچہری اچ فریاد فریاد کرے۔''(16)
''پگ ہووے اسالت کے گھر ۔ کیچکی دا پُھل پیدا ہووے ناں ہووس صالح سدیوے بگا۔ پلھو دا پُتر مسورے دا پوترا۔ راجا گلاب سنگھ مطیع ہو جاؤس۔''(17)
جھنگ دے پنڈاں وچ نسوآنے لٹ مار شروع کراوندے ہن تاں مولراج نسوآل دی جُوہ وچ سگواں کم بھٹیاں توں لیندا ہے۔ وارکار دے آکھن موجب:
''مولراج آکھیا، تھانہ رتن چند دا فروکیاں آلا لے لیؤ مدد۔ اگوان بھٹی ہو جاون۔ اُبھے نوں پؤ تے مارو۔''(18)
راٹھاں دی 'میں' نوں اوپری نظر ویکھیاں انج جاپدا ہے کہ امانتی مال پچھے جاناں وارکے زندگی دیاں اُچی قدراں دی راکھی پے کردے ہن، پر ایس 'میں' دے سرے شہنشاہی نظاماں نال بجھے ہوئے نیں۔ ایس کرودھ نوں پہلاں احمد خان سیال تے راجا رنجیت سنگھ دی حکومت تھاپڑدی ہے تے وت مولراج تے راجا گلاب سنگھ۔ انج راٹھ دی کرنی پچھوں ملتان، بھیرہ تے جموں دے گورنراں دے لابھ وی سرکڈھ کھلوندے ہن۔ اج دو سو ورھے بیتن مگروں وی جیون دا ٹورا نہیں بدلیا۔ ہُن وی راٹھاں تے شاہواں دے دولّے لابھاں دی راکھی ہوندی رہندی ہے۔

Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels