Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> پروفیسر سعید بُھٹا >> دیس دیاں واراں >> بھٹیاں بلوچاں دی وار

بھٹیاں بلوچاں دی وار

سعید بُھٹا
July 23rd, 2008

    ایس وار دے کوی میر چوغطہ ہوراں دا دادا میر بہرام موضع کُل، تحصیل چنیوٹ، ضلع جھنگ دا واسی ہا۔ جدوں ایس جوہ وچ چنھاں دے مشہور بزرگ حضرت حافظ دیوان ہوراں ستارھویں صدی عیسوی وچ پپلی والے پتن (اجوکا پیپل بھٹا) تے ڈیرا لایا تاں موضع کُل دا زمیندار تے پنجابی لوک ادب دا پاتر نورا چدھرڑ اوہناں دا مرید ہویا۔
''اُن دنوں اس علاقہ پر نور چدھڑ کی حکومت تھی۔ نور چدھڑ، شہادت خان لکھیرے کا ہم عصر اور قریبی دوست تھا۔ پنجابی لوک کہانیوں کے مطابق جب دارا شکوہ نے اپنے چھوٹے بھائی اورنگ زیب عالمگیر سے شکست کھائی تو شہادت خان لکھیرے کے ہاں پناہ لی تھی۔ ستارھویں صدی عیسوی کے یہ کردار شہادت خان جھیڑا اور نور چدھڑ، حضرت حافظ دیوان کے ہم عصر تھے۔'' (1)
نورے چدھرڑ نے اپنے مرشد حضرت حافظ دیوان ہوراں دی سیوا کان ہک نوجوان سیوک میر بہرام نوں اوہناں دے کول گھلیا۔ چوغطہ خان ہوراں دے آکھن موجب:
''ایہہ تہانوں پِیا پیویندا رہسی۔'' (2)
میر بہرام ہوریں پنجابی دے شاعر ہان تے اوہناں دی لکھی ''مدح حضرت حافظ دیوان'' تے ''نورے چدھرڑ دی وار'' لوک مانتا کھٹ چکیاں ہن۔ اوہناں دا پتر میر معظم وی شاعری کردا ہا۔ میر چوغطہ ہوریں میر معظم دے گھر پیپل بھُٹا، تحصیل چنیوٹ، ضلع جھنگ وچ جمے۔ پیو دادے ولوں شاعری ورثے وچ ملی۔ اوہناں''مدح حضرت حافظ دیوان''، ''بھٹیاں بلوچاں دی وار''، ''بھٹیاں نسوآنیاں دی وار''، ''للیریاں منگسیاں دی وار'' تے ''للیریاں اعواناں دی وار'' لکھیاں۔
میر چوغطہ ہوراں دی جیونی بارے بہت گھٹ معلوماتاں ملدیاں ہن۔
چوغطہ خان دے آکھن موجب:
''میر چوغطہ نے حضرت حافظ دیوان دے چوتھے گدی نشین پیرزادہ میاں غلام حسین بھٹا ہوراں دے ہتھ تے بیعت کیتی۔'' (3)
ایس وار وچ اوہناں اپنے مرشد دا ناں کدھرے وی نہیں ورتیا، پر ہک تُک وچ مرشد نال عقیدت دا اظہار ملدا ہے:
سوراں میں سچے رب نوں، پیر کیچن یاد(
4)
وار وچ پیرزادہ میاں غلام حسین بھٹا ہوراں دے نِکّے بھرا پیرزادہ میاں شاہ نواز بھٹا ہوراں دا ویروا ملدا ہے، جیہناں نوں قادو کے بھٹیاں بلوچاں ول میلا گھلیا ہا کہ کسے طرح لڑائی اگانہہ نہ ودھے۔
میلا گھلیا بھٹیاں، خیر شاہ تے شاہ نواز
توں پیر امیر برابری، بھُٹیاں وچ سرتاج (
5)
ہتھلی وار دی کہانی موجب بھٹیاں نے کھائی دا کوٹ سمت 1895 بمطابق 1838ء وچ ماریا۔(6) بلوچاں نے ایس قتلام دی عرضوئی ملتان دے گورنر دیوان ساون مل اگے کیتی تاں دیوان نے راء صاحب نوں کجھ ڈن لا کے چھڈ دتا، جیہدا ویروا وار دیاں اخیرلیاں اٹاں وچ لبھدا ہے۔ جدوں راء صاحب گھر پرتےا تاں میر چوغطہ ہوراں اوہنوں مبارکھ دتی، جیہدا ہک مصرع انج ہے۔
چوغطےا! صاحب آئے دیاں لکھ مبھارکھاں، رب توں لیوم منگ(7)
اُتلے وچاراں نوں مکھ رکھیاں ایہہ پتہ لگدا ہے کہ میر چوغطہ ہوریں 1838-39ء وچ شاعری کر رہے ہان۔ انجیں وانگوں اوہناں دیاں کُجھ ہور تُکاں توں وی اوہناں دے سمے بارے ڈُھکویں گویڑ لائے جا سکدے ہن جیویں تھلویاں دو تُکاں ہن:
بنگلیوں نکلی چالان، بھوگ ٹرے نی بند(8)
کُجھ نہ دیندے کٹک، گھل پلٹن بھاری(9)
بنگلا شبد دی بنتر توں وی ایہہ بھانور پیندی ہے کہ ایہہ بنگالی زبان دا ہے۔ کئی لغتاں تے کوشاں وچ وی ایہو نرواریا گیا ہے۔ ''دی اوکسفرڈ انگلش ڈکشنری'' وچ لکھیا ہے:
''
Bungalow:(bangeleu).orig.Anglo-Indian... a one-storied house (or temporary building, e.g. a summer-house), lightly built, usually with a thatched roof. In modern use, any one-storied house.ـ''(10)
پلیٹس نے ہندوستانی لفظ مندیاں دسیا ہے:
''
Bangla: A thatched house, a 'Bungalow'; summer house; Cottage; -a sort of betel-leaf or pan.''(11)
کاہن سنگھ نابھا ہوراں دے وچار موجب:
''بنگلا: چار پاسیوں ہوادار مکان، جیس دے چوپھیر برآمدہ ہووے۔ اجیہے مکان پہلاں بنگال وچ بہت بنے سن، ایس واسطے عمارت دی سنگیّا بنگلا ہو گئی ار انگریزاں نے Bungalow شبد ایتھوں ہی بنایا ہے۔''(12)
انگریزاں دا برصغیر وچ پہلاں پہل واہ بنگالیاں نال ای پیا۔ اوہناں دے چھتے مکاناں نوں ویکھ کے انگریزاں اجیہے موسمی مکان بنائے ہوسن۔ پنجاب اُتے قبضے مگروں ایتھے لاکڑیاں کان بنائیاں عمارتاں نوں بنگلا، کوٹھی تے ریسٹ ہاؤس آکھیا گیا۔ بھاویں بنگلا دا دھاتو دیسی ہے، پر انگریزی راج وچ ای ایہہ پنجابی شبداولی دا حصہ بنیا۔ 1857ء دی جنگ آزادی بارے لکھے ڈھولیاں وچ وی بنگلا دی ورتوں ملدی ہے۔
نفراں مورنی پیڑ لیاندی، کھرل لیا پہن پوشاک نوں
بنگلے اپڑ آیا، جھب مُکا سفر دی واٹ نوں(13)

نبی بخش اگواہی آکھیا: آپاں سید والا لُٹ لواہیں،
ایتھے انگریز نویں بنگلے آن اُسارے(14)

رائے پیا آکھے: ہک دیہاڑے پونا بنگلے آلی کوٹھی نوں،
ڈھکاں لے جاونیاں نالے(15)
''دی اوکسفرڈ انگلش ڈکشنری'' وچ چالان نوں ہندی لفظ منیا گیا ہے:
''
Chalan: 1858 SIMMONDS Dict. Trade, Chalan, Chillaum, Chulan, a common Indian name for an invoice, pass, voucher, or way bill.''(16)
ایچ ۔ایچ۔ ولسن ہوراں وی چالان دا دھاتو ہندی لکھیا ہے:
''
CHALAN, CHULAN, also CHALAN, corruptly, CHELLAUN, CHILLAUN, CHULLAUN ... A document sent with goods, treasure, or individuals; an invoice, a voucher,a pass, a passport. The post office list of letters forwarded...''(17)
بول چال دی ورتوں وچ اجے وی چالان شبد اوس لکھتی حکم کان ورتیا جاندا ہے، جیہدے تحت کسے جی نوں تھانیوں جیل گھلیا ونجے۔ اساڈے وارکار نے ایہہ حکم بنگلیوں نکلن دی دس پائی ہے، جیس پاروں بند بھوگی گئی ہے۔
پلاٹون بارے ''دی اوکسفرڈ انگلش ڈکشنری'' وچ انج دس پائی گئی ہے:
''
Platoon: ... A small body of foot-soldiers, detatched from a larger body and operating as an organized unit; variously applied: ... half a company, a squad, a tactical formation preserved in some armies for purposes of drill, etc. Revived in the British army for an organizational unit (usu. a quarter) of a company of infantry. Also used for comparable organizational units in other armies.''(18)
پلٹن، پلاٹون دا ای تتسم یاں تدبھو ہے۔ ایسٹ انڈیا کمپنی اٹھارھویں صدی وچ ای ہندوستانی راجیاں تے نواباں نال جنگاں شروع کر دتیاں ہان۔ وت انگریزاں تے پنجابیاں دیاں مُدکی، پھیرو، بدووال، سبھراؤں، ملتان تے چیلیانوالا دیاں لڑائیاں تاں کس پنجابی نوں وِسریاں ہوئیاں ہن۔ انج پلٹن دا لفظ اودوں عام ورتیندا ہوسی۔ہک وارکار توں تاں اُنج وی آس رکھی جاندی ہے کہ اوہ آل دوالے بیتے ایہناں تاریخی واقعیاں توں چنگا جانو ہوسی۔ اُنہویں صدی دیاں کئی واراں وچ پلٹن دا لفظ ورتیا گیا ہے۔ میر چوغطہ ہوراں دیاں واراں وچ بنگلا، چالان تے پلٹن توں چیتے دا مہاڑ ایدھر ای ویندا ہے کہ اوہناں انگریزی راج دے مڈھلے ورھے ویکھے ہوسن۔
میر چوغطہ ہوراں اپنے لئی میر تے ڈھاڈھی دے اکھر ورتے ہن تے کُجھ تُکاں وچ اپنا ناں وی تخلص پاروں ورتیا ہے:
دلاں وی دوہاں مقابلہ، میر اکھر میلے(
19)
برجوں آوندیاں دی ڈھاڈھی توں دے نشانی، کھمب وی جیویں دریا دی،         
کھمباں نال اُلارے دے ڈھاہندیاں(20)
چوغطیا جنھاں دا ساتھی ایمان، تے ساگا نج روشن جہان وچ،
کلمہ کریسی چھٹکارے(21)
میر چوغطہ ہوراں دا اکو پتر مسندا ہا تے پھیر اوہناں دا اگے ہک پتر میاں باز ہا۔ میاں باز اپنی گل کتھ تے چنگے چیتے پاروں چنھاں اُتے لیجنڈ ہا۔ پنجابی دے مشہور لوک کتھی میاں کمال دین ہوراں وی گل دا ڈھنگ تے چج اوہناں توں ای سکھیا۔ میاں باز ہوراں بڈھے وارے اپنے پوترے چوغطہ خان نوں سبھ واراں لکھوا دتیاں۔ ''بھٹیاں بلوچاں دی وار'' اوہناں 29 اپریل 1942ء نوں اپنے پوترے چوغطہ خان نوں لکھوائی، جیہناں دے کولوں اسیں نقل کیتی ہے۔(22)
ایس وار دا موضوع بھٹیاں تے بلوچاں دے یُدھ ہن۔ وار دا مڈھ تاں روایتی رنگ وچ کال تے نارد دے پاتراں توں ای بجھدا ہے۔ کال ہک ڈھوا کمان دا گھلدی ہے تے جیہدے توں احمد خان بلوچ واسی چھتا، تھانہ قادرپور، تحصیل، ضلع جھنگ تے جھنڈا بھٹی واسی موہلے دا کوٹ، تھانہ قادر پور، تحصیل، ضلع جھنگ دے ویر دا مڈھ بجھدا ہے۔ جھنڈا بھٹی بلوچاں دیاں ٹھٹیاں اُتے ہلا کردا ہے تے احمد، لال دا بلوچ تے نیازی، اگر دا بلوچ مارے ویندے ہن۔
جھنڈا بھٹی وی تلوار دے پھٹ پاروں گھر آ کے مردا ہے۔ چوغطہ خان ہوراں دے آکھن موجب:
''سمت 1887 وچ احمد، لال دا تے نیازی، اگر دا بلوچ مارے گئے۔'' (23)
ایس واقعہ مگروں دوواں قبیلیاں دے جی یُدھ وچ سِیر پاوندے ہن تے اوہ ہک دوجے دے پنڈاں اُتے نکے وڈے اٹھ ہلے کردے ہن۔ اوڑک بھٹی کھائی دا کوٹ (ضلع خوشاب دا پنڈ) اُتے ہلا کر کے بلوچاں دے سر کڈھویں سرداراں میر تے امیر نوں قتل کر چھڈدے ہن۔ گہنا خان بلوچ دیوان ساون مل اگے نیاں لئی کوکدا ہے۔ چوغطہ خان ہوراں دے آکھ موجب:
''بھٹیاں نے کھائی دا کوٹ سمت
1895 وچ ماریا۔'' (24)
ایہناں اٹھاں ورھیاں وچ ایہہ لڑائی ویہت تے چنھاں دے ویر دا رنگ وٹا جاندی ہے۔ بھاویں دوواں قبیلیاں دے آگو ای اگوائی کردے ہن، پر دوجا وسیبا وی ایس اگ وچ سڑدا رہندا ہے۔ وارکار دے لفظاں وچ:
مارے موہلے دے کوٹ دیاں خبراں، کوٹیں، جلھے، ٹھٹے، بھوڑانی، دھڑکار(25) باقردی ٹھٹی نوں پاسنے، اُٹھی ہے ویہت کُرلا(26)
''پنجاب ڈسٹرکٹ گزٹیرز:جھنگ ڈسٹرکٹ '' وچ بھٹیاں دے پنڈاں بارے لکھیا ہے:
"
The Bhattis own a block of villages between the Shah Jiwana villages in Jhang and the Lali villages in the Chiniot Tahsil, all on the west bank of the river; only three Bhatti villages are in the Jhang Tahsil. "(27)
بلوچاں دے پنڈاں بارے ''پنجاب ڈسٹرکٹ گزٹیرز:جھنگ ڈسٹرکٹ '' وچ انج ویروا ملدا ہے۔
"
There is a considerable number of Baloches in the district, but, with one or two exceptions, all their villages lie to the west of the Chenab. Above Kot Khan, the old limit of the Sial country, the Baloch villages are numerous on both sides of the Jhelum, but below on the left bank there is not a single Baloch village properly so called." (28)
وار دے کوی نے وچار راہیں ہک ہک ہلے دا ویروا دے دتا ہے ایس لئی ایتھے اوہناں واقعیاں نوں دوہراون دی لوڑ نہیں۔
ایس وار دا کوئی مرکزی پاتر نہیں سگوں اٹھاں ہلیاں وچ وکھو وکھ پاتر آوندے ہن تے اپنی بہادری دے گُن وکھا کے اوہلے ہوجاندے ہن تے پھیر اوہناں دی تھاں دوجا پاتر لے لیندا ہے۔ وار دا لکھاری بھاویں آپ وی چنھاں دا واسی ہے، پر اوہ نِرپکھی ہوکے پاتر اُساردا ہے۔ جے اوہ بھٹیاں دے سورمیاں دی وڈیائی دے گن گاوندا ہے تاں بلوچاں نال وی وِتکرے توں کم نہیں لیندا۔ اوہ احمد خان بلوچ دی بہادری نوں انج سراہندا ہے۔
توگ وی احمد خان دا اُکِیل، میدان دَلاں وچ لاکھ دا
اوہ گھڑیا لوہار ٹمن دے، ہتھ ڈھوا وڈا فرماش دا
اوس نوں جڑیا چھڑ وی قیمتی، پھل رُک فولاد دھات دا
اوس نوں لٹکے پھُمن ریشمی، ہرِیڑ بیڑا خاص بنات دا
وکھالی آپ بلوچ دی، پہاڑ منصب نال سیاپدا
مستک بھاگ دیدار وی، جیویں چن چودھویں رات دا
خان گھت دوہتِھڑ تولیا، چمکارا چانن لاٹ دا
ماریا سو حاکمے نوں تک کے، کر کُوت نکلیا ماس دا
دے نشانی کھا ڈھاڈھیا، جن توتا خوریندہ باگ دا
تروڑ گچھا، کھادس دھراکھ دا
جن اپڑیا شینہہ وی مار تے، کر کلاچا تے مغز دماغ دا
پِڑ فتح وی احمد خان نوں، کون مٹی خان حیات کا (
29)
وار وچ کوی نے بھٹیاں دے ہک پاتر راء لطف دی بہادری دے سوہلے ایس طرح گاویں ہن:
راء لطف نپی ہے تلوار، تے سچیار بھٹی دل دا، اوہ گھڑی بھی مٹھن کوٹ دے،
اُستاد بہہ چونیاں پلکارے
راء کر بسم اللہ تے لئی ہے نپ، فلک وی آئی آسمان توں،
چن جیویں بدلوں چمکارے
دو ماریوس میر، امیر نوں نال تدبیر، نکھیڑے کرم دے، لتھے ونجارے
تریئی چھنڈی سو تک فقیر نوں، چوتھی ملکے میر نوں،
پنجویں عجمت برج نوں مارے
راء ڈھوڈھیندا احمد تے گہنا، تے لہنا منگدا لطف، قدم لگھ دھریوس ودھارے
دو ماریوس محمد، خیرے کے نوں تک، تے جھٹ بازاں دا کر اپڑےا،
کوٹ دے پوہتا کنارے
تلوار مریندیاں گئی ہے ترُٹ، تے چُھٹ گئی سو ہتھ چوں،
دوس جا دتا سو لوہارے(30)
ایس لڑائی دا اخیر سلطان کے بھٹیاں ہتھوں ہوندا ہے۔ اوہ بہادر ہون دے نال نال نگھے سیانے وی ہن۔ ایس ٹبر دی دانائی دیاں گلاں اج وی چنھاں اُتے مشہور ہن۔ راء صاحب جدوں ویکھدا ہے کہ گہنا خان بلوچ سوائی دے پیسے جھنگ دے حاکم مولراج نوں نہیں دے سکیا تے خوشاب دے ہک پنڈ کھائی دے کوٹ وچ ڈیرا لا لیا سُو تاں اوہ کھائی اُتے ہلا کروا دیندا ہے۔ اوہنوں پک ہے کہ ہن جھنگ تے ملتان دے حاکم ایس وِکھ پاروں بلوچاں دا ساتھ نہ دیسن۔ اجیہے موقعے اُتے کوی راء صاحب دے پاتر دے کئی گجھے پکھاں توں پردہ اٹھاندا ہے۔
راء صاحب تے علم فرنگ، تے سنھ جاتُس ویر دا،
سد لطف، سجاول نوں راء، کٹو چتارے(31)
توں وِند نہ دینائیں صاحب، نیوں کریں تعظیماں(
32)
فیوڈل وسیب وچ انج دا سچ بولنا کوئی سکھالی گل نہیں ہوندی، پر وار وچ پوری دیانتداری نال جتھے سورمے دے گناں نوں وکھالیا ہے اوتھے اوہدے سبھا دے دوجے پکھاں اُتے وی چانن پایا گیا ہے۔
وار کلا دا ہک وڈا گن چتر اُلیکن ہوندا ہے۔ پاتراں دی لڑائی دا منظر اکھراں راہیں وکھاونا کلا دی بڑی وڈی خوبی ہے۔ ایس کلا وچ اوہی کوی سپھل تھیندا ہے، جیہڑا وسیب تے جیون وچ رنگیا ہووے۔ ساڈے کوی نے جنے چتر اُلیکے ہن ایہہ کوئی مانگویاں زباناں دی نقل نہیں تے نہ ای پنجابی واراں دے ہنڈھے ورتے ہن۔ اوہناں جیہڑے چتر اکھاں اگے لیاندے ہن، اوہ چنھاں دے جیون دا ہک وڈا انگ ہن، جیہناں نوں کمال اُستا کاری نال کلا دا حصہ بنایا گیا ہے۔ اوہ گولی نال ڈگی گھوڑی نوں ناڑیوں ڈھٹھی پیرنی، نیزے دے جُثّے وچ کھبھن نوں باشک نانگ دے تریل وچ ترن، سر وچوں رت وگن نوں چونیاں اُتے عطر پھلیل چھڑکن، تلوار دے میان وچوں نکلن نوں باہمنی دے گنگا وچوں نھا کے نکلن، گولی نال ڈگے اسوار نوں آتن وچ مجرا کرن، سورمے دی جوانی نوں کستوری دا بھار آکھن، یودھے دی وکھالی ویری لئی منگو دا تراہ، دھاڑ دے ہلے نوں باز دا بٹیریاں اُتے حملہ کرنا تے لہو وگن نوں کُنگو نال تشبیہاں دتیاں ہن تے انج جیوندا جاگدا پنجابی جیون اکھاں اگے پِھر جاندا ہے۔ ایتھے کجھ چتر ویکھو۔

اوہناں دھرے وی احمد خان نوں، باشک نانگ وی تردن تریلے(33)
کپڑے رت لتھیڑے خان دے، چُونے بِھنّے تاں عطر پُھلیلے(34)
تلواریں وی لمباں چھوڑیاں، ڈیوے بلدے جیویں شبراتاں(35)
گیڑ پربت دتا ہے خان، وڈھ چنن رُکھ نوائے(36)
سنھ وی جیویں محل نوں، واہ لائی چور(37)
حلوائی جیویں کڑاہ چوں، تل کڈھے پکوانا(38)
کٹو وی بھار کستوری دا، لُٹ کٹک بلوچاں دا جاندا(39)
چوباں وی جیویں دادراں، سُمبیں چھڑِن دھرتیاں(40)
مر جے دتیاں وکھالیاں، شینہہ ڈٹھیاں منگو نوں تراہ(41)
جن ناڑیوں ڈھٹھی ہے پیرنی، ترٹ گئی سو ازل دی ونگ(42)
جن کُنگو سوہندا نوشیاں، خان نوں رت جھبارے(43)
وار دے کوی دا ہک منصب مورخ دا وی ہے۔ ہک سُچے وارکار توں آس رکھی جاندی ہے کہ اوہ تاریخ دا ڈونگھا شعور رکھدا ہووے۔ ایس وار راہیں سانوں بہت سارے اجیہے پاتراں دا پتہ لگدا ہے کہ جیہڑے اُنہویں صدی دے پنجاب وچ اوپرے ناہن۔ ایہہ وکھری گل ہے کہ اساڈیاں روایتی تاریخاں ایہناں دے بارے چپ دی بُکل ماری بیٹھیاں ہن تے پنجاب دے سیانے اج تیکر اپنی تاریخ دے پنیاں نوں جھاڑ نہیں سکے۔ ایتھے کجھ تُکاں ویکھو:
ونج پُچھ بھروانے تے کاٹھیے، جھل بیٹھے نی مہر چماٹا (44)
جیویں محبت تے آیائے یار بیگ، پا جپھیاں ملے سدھرائے(
45)
کہ جا پچھ جسپال کسمانے، جتھے ویر کیتن دیرے (
46)
راواں دے پاگھاں دیرے، تے اُپیرے جیویں کھرلاں عدل چکن،         
قیمتی دکھنی پلاواں ہبکارے (47)
جیویں سید خان گکھڑ، شہادت خان کمالیے، موج دین کاٹھیا،
کمین دُلا سمھالیے، برابر چواہاں، پگ جَولی مقدار دی (48)
تاریخاں دے مونہہ چڑھے پاتراں بارے وی اوہناں نریاں سرسری گلاں نہیں کیتیاں سگوں اجیہیاں معلوماتاں وی دتیاں ہن، جیہڑیاں تاریخ دے پڑھن ہاراں نوں جھُوندیاں ہن۔ انگریزاں نے جنے وتکریاں نال ایس دھرتی دیاں تاریخاں لکھیاں ہن اوہ عالماں توں پروکھیاں نہیں، پر اجیہے ویری وی دیوان ساون مل دے راج نوں سراہندے ہن:
"
The whole country had almost assumed the aspect of a desert from frequent warfare and spoliation; but Sawan Mal induced new inhabitants to settle in his province, excavated numerous canals, favoured commerce, and restored prosperity to the desolated tract. After the death of Ranjit Singh, however, quarrels took place between Sawan Mal and Raja Gulab Singh; and in 1844 the former was fatally shot in the breast by a soldier" (49)
ایس وار دا لکھاری، دیوان ساون مل دے راج بارے لکھدا ہے:
''اُتوں حاکمی ساون مل دی آ جاوے۔ آٹیوں وال پیا کڈھے۔ دودھ چوں
پانی۔ شینہہ تے بکری رل کے چرے دیوان کے راج اچ۔''(50)
اوہ ایس سگویں وچار نوں تکاں وچ انج بیاندا ہے:
تیرا تپ کمال زورال ہے، شینہہ بکری رلا چرائی (
51)
راج وی ساون مل دے، پہن کنواریاں ٹرن پشمینہ (
52)
کشمیر دے گورنر راجا گلاب سنگھ تے ملتان دے گورنر دیوان ساون مل دی جیہڑی کھیہہ بازی ٹر رہی ہا، اوس پاسے وی مہین اشارے ملدے ہن۔ ایہناں گلاں توں نظر آوندا ہے کہ اساڈا وار کار کسے ہینتا دا ماریا ناہی کہ اوہ ولایتی شاہاں دے عدل گنواندیاں لاگلے دیساں دے سورمیاں دی بہادری نوں اگھاڑ کے اپنے پاتراں دا مہاندرا بناوندا۔ اوہناں بہتیاں تلمیحاں اپنے دیس دی تاریخ وچوں ای لئیاں ہن۔
ہتھلی وار دیاں کئی تکاں توں پنجاب دے شہراں تے قصبیاں بارے جانکاری ملدی ہے کہ اُنہویں صدی وچ شاہ ولایت، مٹھن کوٹ، ملتان تے بنوں دیاں تلواراں دی منگ ہوندی ہا۔ تلواراں دے پھل گجرات دے کاریگراں دے سراہے جاندے ہان۔ ماجھی سالم وچ سانگاں تے برچھے ٹمن وچ بندے ہان۔ تپکاں جھنگ تے بھکھر دیاں سُچیاں ہوندیاں ہان تے اوہناں دے کنڈے تے بنداں لئی بہاولپور، جہلم تے پٹیالہ مشہور ہان۔ پہاڑی علاقیاں وچ بارود بندا ہا۔ تلواراں، برچھیاں اُتے چاڑھن والے اُچھاڑ جھنگ وچ بنات دے کپڑے راہیں بنائے جاندے ہان۔ زری دے کپڑے خوشاب وچ بندے ہان۔ ایہناں وچاراں توں سہج سبھا اندازہ لایا جا سکدا ہے کہ پنجاب دے ہر پنڈ تے شہر وچ دستکار موجود ہان، جیہناں دے ہنر دی سمکالی سلاہنا کردے ہان۔
مثنوی دا شاعر جدوں ہک گل مکمل کردا ہے تاں اوہدے مگروں بہتا امر سچائیاں راہیں اوس بھاونا دا سٹا کڈھ دیندا ہے۔ وار دے کوی ''مقولہ شاعر'' دے سرناویں نہیں لیاوندے۔ اوہ ٹُردی اٹ وچ ای بیر رسی بھاونا یاں ویر کرودھ دی جبلت بارے اجیہیاں اٹل سچائیاں لکھ جاندے ہن کہ جیہڑیاں اکھاناں دا روپ وٹا جاندیاں ہن۔ اساڈے وار کار کول وی کئی اجیہیاں تکاں لبھدیاں ہن، جیہناں توں اوہناں دے جیون نوں کھلی اکھیں تکن دا پک ہوندا ہے۔ خورے ایہناں تھلویاں اٹاں نوں ویر ورودھ دی اگ وچ دُھکھن والے چوکھا مان سکن۔
ویر بھڑاس تندور دی، جیویں سیخ دے مونہہ کباب (53)
جتھے ویہہ تلوار دو کندھیے، وت کیہڑا سانگا (54)
جگر جنھاں دے وڈھین، بہن نہ دیندی ہاہ (55)
اُچا بول نہ بولیے، مت آوے جرنا (56)
بھلیاں دا سیون راہ ہے، انجاناں توں پاٹا (
57)
وار دے شاعر کول لفظاں دا کھلا ڈلھا بھنڈار ہے تے اوہناں نے نرول چنھاں دی بولی وچ ای وار لکھی ہے۔ جے کدھرے عربی، فارسی دے اکھر آئے وی ہن تاں اوہ وی کسے اوپریویں باجھوں۔ اُنج وی فارسی سینکڑیاں ورھیاں تیکر پنجاب دی راج بولی رہی ہے تے پنجاب دیاں باریں تیکر ایہدا اثر پینا انہونی گل وی ناہی۔ لہندے دے وارکاراں دا ہک خاص گن ایہہ وی رہیا ہے کہ اوہ جدوں واراں گاوندے تاں ''وچار'' راہیں پہلاں پوری گل کھولدے تے پھیر اٹاں پڑھدے۔ ایس وار وچ ورتے وچاراں توں اُنہویں صدی دی پنجابی نثر دا چنگا بھلا نمونہ سانبھیا گیا ہے۔ ایتھوں ای ایہہ سدھر جمدی ہے کہ جے اسیں ایہناں خزانیاں نوں ہُن وی سانبھ لئیے تاں خورے پنجابی نثر دا سروپ بن سکے۔

Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels