Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> پروفیسر سعید بُھٹا >> دیس دیاں واراں >> نورے چدھرڑ دی وار2

نورے چدھرڑ دی وار2

سعید بُھٹا
July 23rd, 2008

    میاں جانی ہوراں دے وڈ وڈیرے کوٹ وساوا، تھانہ بھوانا، تحصیل چنیوٹ، ضلع جھنگ دے رہن والے ہان۔ اوہناں دے وڈکیاں وچوں اک جی دیاں چھ انگلیاں ہان، جیہنوں حضرت نانگ سلطان ماچھیوال (ضلع جھنگ) والے پیار توں چھانگا سدیندے ہان۔ ایس پاروں اوہناں دی اڑل چھانگا پے گئی۔ اوہناں دے وڈکیاں وچوں شیخ سترانا ناں دے اک بزرگ ہوئے ہن، جیہناں دا مزار، ماڑی بکے دی، تھانہ بھوانا، تحصیل چنیوٹ، ضلع جھنگ وچ ہے۔ شیخ ستراناہوراں دا ہکو پتر میاں موہن ہائی، جیہڑا پنجابی دا شاعر ہا۔ میاں موہن پنجابی وچ ''چودھری جھامب دی وار'' لکھی، جیہڑی اجے تیکر سینہ بہ سینہ ٹری آوندی ہے۔ایتھے ایس وار دیاں کجھ اٹاں ویکھو:
سور خداوند بادشاہ، سچ موہن گائے
اکبر تے سلطان محمود، رل کھانے کھائے
اکبر دے گھر جہانگیر، سلطان دا موج دریائے
ویکھ کے اگلے سانگ نوں، پیار ودھائے
استنبولوں بادشاہ، ڈالی گھلائے
اگے چودھری جھامب، کول سد بہائے
کدے تساں ہے جاونا، ہو کدوں آئے
اسیں ہاں استنبولوں' دلی سدھائے
ڈالی ہے بادشاہ دی، کھانے لکھ سوائے (
1)

مییے موہن دے گھر میاں جانی ہوریں جمے تے اوہناں دی لکھی ''نورے چدھرڑ دی وار'' نامنا کھٹی۔ اوہناں دی حیاتی بارے بہتی جانکاری نہیں ملدی۔ سرفراز ہوراں دے آکھن موجب:
''میاں جانی ایہہ پوڑی (وار) نورے چدھرڑ دی حیاتی وچ ای لکھنی شروع کردتی ہاتے ایہدیاں مڈھلیاں اٹاں اوہناں نورے نوں کُل وچ سنائیاں وی ہان۔'' (2)
ایس وار دا ہک پاتر جہان خان سیال چدھرڑاں تے ماہنیاں وچکار صلح دی کوشش کردا ہے، پر اوہ وت وی بِھڑ پیندے ہن تے اوہناں دا وڈا جانی نقصان ہوندا ہے۔

خان لگی حیرانگی، ہویا مشتاق
بِھڑے ماہنی جیت مال ، کرکھوٹے ساک (
3)

    ''تاریخ جھنگ'' دے لکھاری بلال زبیری ہوراں جھنگ دے اٹھویں حکمران سیال جہان خان دا مرن ورھا 1700ء دسیا ہے۔ (4) ایس توں نظریندا ہے کہ چدھرڑاں تے ماہنی سیالاں دا اخیرلا یُدھ 1700ء توں پہلاں ہویا۔ اساڈے راوی سرفراز ہوراں جیویں دسیا ہے کہ مییے جانی وار دیاں مڈھلیاں اٹاں نورے نوں سنائیاں۔ مڈھلیاں اٹاں وچ نورے دی جوانی سمے دی کہانی ہے تے ماہنیاں نال اخیرلے یُدھ وچ نورا وی مریندا ہے۔ انج ایہہ وار ستارھویں صدی دے اخیرلے دہاکے تیکر مکمل تھی گئی ہوسی۔ ہو سکدا ہے کہ اوہناں نورے دے کسے ہور یُدھ بارے وی وار بنائی ہووے، جیہڑی اوہناں نورے نوں سُنائی ہوسی۔ اُنج نورے بارے کُجھ ہوراں واراں وی لکھیاں گئیاں۔ جیویں ایہہ تُک ہے 'ڈھوڈھ سلیما ماریے بھاویں آپ جائیے مر'۔ ایہہ تُک میر بہرام تے میاں جانی دوواں دی نہیں۔
راہے نور نوَل نوں، سچ کہاں نا چھوڑ (
5)
اُتلی تُک توں وی لگدا ہے کہ وار کار نے سورمے دے ساہمنے اوہدی جوانی سمے دی شکست تے ظلم والیاں اٹاں اوہدے موہرے ای پڑھیاں ہون گیاں، جیہناں دا ویروا اساں اگے دتا ہے۔
نورے چدھرڑ دے مارے جاون تے ماہنیاں دے سترجیاں دے قتل مگروں میاں جانی ایہہ وار مکمل کیتی تاں ستارھویں صدی دے چنھاں وچ دُھم گئی۔ سرفراز ہوارں دے آکھن موجب:
''چدھرڑاں تے سیالاں دی لڑائی ہوئی تے چدھرڑ وی دو پارٹیاں ہوگئے۔ اوس ایلے اوہناں آکھیا دادا جانی نہ کُنجیوے تاں ویر نہیں مکدا۔ نورے دے پتراں وچوں خضر دادے جانی نوں کوٹ وساوے توں اُچال کے بھوڑانی چھڈیا۔'' (6)
کوٹ وساوا دریا چنھاں دے اُبھردے والے پاسے ہے تے ایس جوہ تے اودوں ماہنیاں تے اوہناں دی دِھر دے چدھرڑاں دا عروج ہا۔ چنھاں دے لہندے پاسے والے پنڈاں وچ نورے دے مریون مگروں وی اوہدے پتراں دا بھرم بھاء رہیا۔ ایسے پاروں اوہناں اپنے وار کار نوں ایس پاسے لیاندا۔ اُتلیاں وچاراں توں سہج سبھا پتہ لگدا ہے کہ وار ایہناں قبیلیاں دے یُدھاں دے نال نال لکھی گئی ہے تے لوکائی وچ ایہدی مانتا وی ضرور ہائی، جیس پاروں دوجی دِھر نوں وار کارنوں قتل کرن دی سُجھی ہوسی۔
میاں جانی ہوراں ایس وار وچ اپنے لئی میر، میاں، ڈھاڈھی تے جانی دے لفظ ورتے ہن:

    میر میاں الحان چوں، آواہن وانی (7)
پڑھ ڈھاڈھی اَٹ چتار، اگے داتیاں (8)
ڈھاڈھی اَٹ چتاری، اگے دا تیاں (9)
ویکھ جانی گہنیا، سرپٹ اُتا ہاں (10)
سور خداوند بادشاہ، سچ جانی گائے (11)

    وارکار دے اپنے وچاراں توں پتہ لگدا ہے کہ اوہ وار گاکے پڑھدے ہان تے اوہناں دے سنیر لوکائی تے سورمے دوویں ہوندے ہائن۔
میاں جانی ہوراں دا ہکوپتر عنایت ہا تے اوہدی اولاد ہُن موضع سرو والا، تحصیل چنیوٹ، ضلع جھنگ وچ وسدی ہے۔
وار دی کہانی انج ہے کہ چودھری جھامب ڈپھرکی، تھانہ بھوانا، تحصیل چنیوٹ، ضلع جھنگ دا واسی تے چدھرڑ قبیلے دا سردار ہے۔ اوہ اپنیاں دھیاں پُتراں دا وٹّا سٹّا کھیوے خان ماہنی نال کردا ہے۔ جھامب دی دھی راستی کھیوے دے پتر نال ویاہی جاندی ہے۔ راستی دا پتر پھتو ہل خان جمدا ہے۔ ایہہ طاہر خان چدھرڑ دی دھی پھتو ہل کھاتو نال پرنیندا ہے۔ انج طاہر خان دی اولاد تے کھیوے خان ماہنی دی اولاد دی گوڑھ ہور ودھدی ہے۔ نورا، طاہر خان دا بھترئیا تے سلیم(سلی+م) دا پُتر ہے۔ ایہہ اپنے پتریراں نال لڑدا ہے تاں ماہنی سیال طاہرانیاں دی دھڑ کر دے ہن۔ لڑائی ودھدی ہے تاں نورا پھتوہل خان ماہنی تے اپنے پتریراں نوں قتل کر چھوڑیندا ہے۔ نورے دا حمایتی سداد، پیرو دا ہے، جیہڑا نورے جنا ای وڈا ہتھیارو ہے۔
نورے دے ہتھوں تاجا چدھرڑ وی مریندا ہے تے پھیر اوہدے ڈھاک چاویں پتر پیروج نوں وی مار چھڈ دا ہے۔ پیروج دی ماں تے تاجے دی سوانی 'بیوی بھؤ' رب رنگ رتی فقیرنی ہے۔ (12) ایس پاروں جپا قبیلے دے تن جی کیما، خیرو تے ملکو نورے دے خلاف اُٹھدے ہن، تاجے دا پتر گہنا وی نال رل جاندا ہے۔ اوہ نورے چدھرڑ دے سجے بازو سداد، پیرو دے نوں قتل کردے ہن۔ گہنا خان، نورے دے بھرا مرجے نوں مریندا ہے۔ نورا چدھرڑ کیمے جپے اگے سلاری سٹ کے جان بخشی کراوندا ہے۔ تاجے کاہک ونگارا بکھوللیرا ماریا جاندا ہے۔
پھتوہل خان ماہنی دے قتل مگروں اوہدا بھرا جکھتیار خان کھیوے دی ریاست دا وارث بندا ہے۔ ادووں پھتوہل خان دا پتر محبت خان نکڑا ہوندا ہے۔ محبت خان اپنے چاچے نوں مار کے کھیوے دی ریاست دا مالک بن بہندا ہے تے اوہ پیو دا ویر چتاردا ہے۔ نورا اپنے جیوندیاں ای قبیلے دی سرداری یار بیگ پتر نوں سونپ دیندا ہے۔ یاربیگ ویر دی خیر کرن لئی محبت خان نوں ساک آکھ گھلدا ہے، پر ماہنی وی اگوں ساک دیون دی صلاح کر دے ہن۔ ایہہ گل جھنگ دے اٹھویں حکمران سیال جہان خان تے اپڑدی ہے تاں اوہ خوش تھیندا ہے تے نورے نوں ویر مُکن دی مبھارکھ دیندا ہے۔
دو قبیلیاں دی ایہہ صلح محمد شاہ نو تھینہہ ممرالے والے نوں وارا نہیں کھاندی تے اوہ نورے چدھرڑ نوں وساہ کے اپنے کول رہاوندا ہے تے نال ای ماہنیاں نوں خبراوندا ہے۔ ایس گل دی سُوہ نورے نوں لگدی ہے تاں اوہ اوتھوں گھر پرت جاندا ہے۔ محمد شاہ جدوں سمجھدا ہے کہ اوہدا منصوبہ ناکام تھی گیا ہے تاں اوہ جھنگ دے حکمران جہان خان نوں آکھدا ہے کہ تسیں صلح کرواؤ۔ جہان خان دے آکھن تے شیخن، تحصیل چنیوٹ، ضلع جھنگ دے میلے دے موقعے تے دیہاڑ متھ لئی جاندی ہے۔ ماہنی تے محمد شاہ منافقت دی صلح کر دے ہن تے جدوں نورا صلح مگروں محبت خان نال شطرنج کھیڈ رہیا ہوندا ہے، تاں ماہنیاں دا نوکر دلاور میراثی نورے دا گاٹا تلوار نال لاہ لیندا ہے۔ ماہنی نورے دے پتراں تے ہلا کر دیندے ہن۔ خضر توں اڈ نورے دے پتر، پُتریلے مارے ویندے ہن۔ ایس یُدھ وچ شیخن دا سلطان شاہ، نورے دے پتراں دی دھڑ کردا ہے تے انج ستر ماہنی سیال قتل ہوندے ہن تے ست چدھرڑ مردے ہن۔ محبت خان ماہنی دی ماں دے وین سُنن ہاراں دے مناں وچوں رُگ بھر لیندے ہن۔
نورا چدھرڑ ستارھویں صدی دے پنجاب دا مشہور لوک پاترہا۔ اوہدیاں واراں تے کہانیاں لوکائی وچ پرچلت ہن۔ اوہدے دو سمکالی شاعراں میر بہرام تے میاں جانی ہوراں اوہدیاں واراں لکھیاں۔ میاں جانی اپنی عمر پکھوں میر بہرام نالوں تیہہ کو ورھے وڈیرڈا ہوسی۔ اسیں ایتھے دوواں واراں دا ٹکرواں تول کر دے ہاں۔
میر بہرام دی لکھی ''نورے چدھرڑ دی وار'' 1942-43ء وچ کھرڑے دے روپ وچ سانبھ لئی گئی ہا تے ایہدے نال نثر وچ ''وچار'' وی دتا گیا ہے۔ ایس ''وچار'' وچ چدھرڑاں دے پچھوکڑ توں لے کے اوہناں دیاں لڑائیاں دا مول زمین دی ونڈتیکر ہر گل مہین سوجھ نال نتار دتی گئی ہے۔ ''وچار'' وچ ستارھویں صدی دیاں باریں وچ زمیناں کیویں آباد ہورہیاں ہن۔ مغلاں دے کارندے دیسی لوکاں نال کیہ ورتارا کریندے ہن تے پھیرہالہ کیویں تردا ہے، دا ویروا ملدا ہے۔ ایہناں گلاں ول تاں ستارھویں صدی دے مور خاں وی اینینال نہیں ڈٹھا۔ انج وار دے ''وچار'' وچ تاریخی تے وسیبی مورتاں آون والے سمے دے مورخاں کان پُورنیاں دا کم دے رہیاں ہن۔
مییے جانی دی ''نورے چدھرڑ دی وار'' ساری شاعری وچ ہے تے ایہدے نال وچار نہیں۔ ایہدے وچ ہر گل شاعری راہیں ہوئی ہے۔ ایس وار وچ نورے چدھرڑ دی دِھر دے نواب جہان خان سیال دا ویروا وی آوندا ہے تے ماہنی سیالاں دی سوجھ دے اندرو نے تیکر جھات پائی گئی ہے۔ ایہدے وچ جپیاں دے قبیلے دا ویروا وی ملدا ہے، جیہڑے اپنے راٹھو دیمثال ہن۔
میر بہرام دی وار وچ نورے چدھرڑ دے پاتر دیاں گھاٹاں دا ویروا نہیں ملدا تے دوجے چدھرڑ کیویں ویر گھالدے ہن، ایہدا پتہ وی نہیں چلدا۔ مییے جانی دی وار دا مڈھ ای ایتھوں بجھدا ہے۔
بیوی راستی ویاہی ہے چندلے، جیویں کابل چگتی (13)
راستی صاحباں دے وٹے والی ہا تے انج چنھاں واسیاں اگے ہک پیڑھی پہلاں دی وی تصویر اُبھر آوندی ہے۔ نورا چدھرڑ ہک معصوم جی پیروج نوں قتل کردا ہے، جیہڑا بیوی بھؤ دا پتر ہے۔ نورا ہک لڑائی وچ کیمے جپے اگے سلاری سٹ کے اپنی جان بچاوندا ہے۔ انج نورے دے پاتردیاں تھوڑاں ول وی پڑھن ہاراں دا دھیان جاوندا ہے، پر میر بہرام دی وار وچ اوہدیاں گھاٹاں توں پردہ نہیں چکیا گیا۔
ایس وار دی اخیرلی جھاکی وڈی دردیلی ہے۔ چدھرڑ صلح ہو جاون پاروں بے ویسرے ہوندے ہن، پر ماہنی منافقت کرکے لڑ پیندے ہن۔ ماہنی نورے دے چھ پُتراں، پُتریلیاں تے بھترئیاں نوں مارن وچ سپھل تھیندے ہن، پرستر ماہنی وی مارے جاندے ہن۔ اجیہے سمے 77 جیاں دا ماریا جاونا اہم واقعہ ہے، پر میر بہرام ایس لڑائی دے نقشے نہیں اُگھاڑدا۔ میاں جانی اخیرلا یدُھ وڈی سیانف تے کامیابی نال وکھاوندا ہے۔ انج یدھ دیاں تصویراں اکھیں اگے جھمر پاون لگ پیندیاں ہن۔
ایس وار دا ہک سرکڈھواں پاتر پھتوہل کھاتو ہے۔ ایہہ طاہر خان چدھرڑ دی دھی ہے۔ پھتوہل خان ماہنی دی سوانی ہے۔ محبت خان دی ماں ہے۔ ایہہ نورے چدھرڑ دی پتریر ہے۔ پھتوہل کھاتو دا ویاہ تاں ماہنیاں ول کردتا جاندا ہے، پر اوہدا وسیبا کوئی نہیں۔ ایہدا خصم تے بھرا دوویں نورے دے ہتھوں مریندے ہن، پرکھیوے وچ وت وی مان دادکیاں تے پیکیاں دا ہے۔ ایہدا پتر وی نورے دے پتراں ہتھوں مری جاندا ہے۔ جدوں ایہہ پتر دی لاش تے وین کر دی ہے تاں وت وی پیکے گھر نوں مندا نہیں بولدی سگوں پتر دا تے پیکا وین اکٹھا کر دی ہے۔ چنھاں دی کدھی تے پھتوہل کھاتو دا وین لوک گیتاں وانگوں مشہور ہے تے دوواں وار کاراں نے ایہنوں بیانیا ہے۔ میاں جانی دے لفظاں وچ:
تھوڑے ویکھ سلیم کے، کیوں پئیوں محبت توں بھُل
توں انج ہے محبت ماہنیاں، جیوں باگیں کیچکدا پھُل
توں تارا ترٹایے امبروں، آپیایے دھرتی تے رُل
اگے چدھرڑ ہین صدر سلیم کے، تیری کیتی دا پایا نیںمُل
یارو بیٹا نور نَول دا، اوہ کنڈے لتھا تُل
مارے نور، محبت خان کی، آ پئی چنھاویں ہُل
تسیں پٹو وَنّ چدھرڑیں مہریٹیاں او،
جیہا پٹنا کھیوے تے جیہا کُل (
14)

میر بہرام ہوراں پھتوہل کھاتو توں ایہہ وین انج کروایا ہے۔
ہُل ون بھیناں ہُل، پتر نہ ڈھیندے مانگویں بھاویں لکھ کروڑیں مُل
پتر نورے دے یار بیگ، خضر، جسرت، دولت، کلوتے، پیر خان، جیویں چمبے گُلاب دے پھُل
جنھاں دے نوکر وچھیندے چاننیاں، اوہ دھرتی پئے رُل
ست چدھرڑ تے ستر ماہنی، گئے ہکے ترکڑیں تُل
ہُل ون بھیناں ہُل، جیہے پٹنے دھوکھر تے کھیوے حیہے کلری تے کُل(15)
پھتوہل کھاتو پنجاب دی اجیہی دھی دا پاتر ہے، جیہڑی ہر دکھ سہہ کے وی پیکیاں نوں پوجدی رہندی ہے۔
ایہہ دوویں واراں اڈھائی تن سو ورھیاں تیکر سینہ بہ سینہ چلدیاں رہیاں ہن تے اسیں چنھاں دے میراثیاں کولوں سن کے پہلی واری چھپوا رہے ہاں۔ ایہہ پنجابی بولی دا انملا بھنڈار ہن تے ستارھویں صدی دے جھنگ تے پنجاب دا کھرا مہاندرا وکھاندیاں ہن۔ ایہناں واراں وچ کئی پاتر اجیہے وی آئے ہن، جیہڑے ستارھویں صدی عیسوی تیکر تاں لوکائی دے مونہہ چڑھے ہوئے ہان، پر اج اکھوتی تاریخاں وچ ایہناں دی کائی اُگھ مہر نہیں لگدی۔

خط لکھے نواب آل، شہادت خان لکھیرا
دُعا سلام تے سونپنی، دعویٰ ایہہ بتھیرا (16)
ڈھڈھی خان شہمیروانگ، گھت بیٹھاہایوس
کلتر سمائل خان دا، بھرپور لگھایوس (17)
گجے محبت ماہنیاں، وانگ لودی ککے (18)

انج ایہہ واراں اسانوں پہلے دی بیتی ول وی سوچن تے اُلاردیاں ہن۔
کال تے نارد ہندو متھالوجی دے اجیہے دیوتے ہن، جیہڑے انسانی لہو وگن تے لُڈّیاں پاوندے ہن۔ پنجابی دیاں باہلیاں واراں دا مڈھ تاں بجھدا ای ایہناں پاتراں دی ہوند پاروں ہے۔ نورے چدھرڑ دیاں واراں وچ لڑائی دے کارن تاں تاریخی ہن، پرکال تے نارد لڑائی سمے آڈھکدے ہن۔ میر بہرام دیاں اَٹاں ویکھو۔

نارد پاسنا مرداں، جوگنی کل کھلاری (19)
کُھڑ پنیاں تے جوگنیاں، لے ٹریاں وائی (20)

میاں جانی ہوریں ہندومتھالوجی تے دیسی ریت نوں ڈونگھیائی نال جاندے ہن۔ اوہناں دی وارمتھالوجیکل پکھوں وی بہتی امیر ہے۔

بِھڑدے ماہنی جیت مال، کل تتھے ڈُھکی
رت پیون، ماس کھاون نوں، نیڑے لکُی
جکھ، کنگل بیتال بھوت، لے نارد حُقی
سرھیوں سایہ ونکیا، رت پوریاں سُکی
ویری ڈٹھے ویریاں، مسلت چُکی (
21)

ایہہ دوویں وارکار وار دے متھالوجیکل پاتراں راہیں اپنی گل وچ سواد پیدا کردیندے ہن۔
مییے جانی دی وار 63 پوڑیاں وچ لکھی گئی ہے تے ایہدیاں تُکاں 446 ہن۔ میر بہرام دی وار وچ 36 پوڑیاں تے 211 تکاں ہن۔ انج مییے جانی دی وار دا متن میر بہرام دی وار نالوں دوگنا ہے۔ مییے جانی ہوراں دی وار وچ سرکھنڈی تے نشانی دوویں چھند ورتے گئے ہن تے ایہہ اوہناں دی وار ریت توں جانکاری دا بھرواں ثبوت ہے۔ میر بہرام ہوراں نرا نشانی چھند ای ورتیا ہے۔ پنجاب دیاں باریں وچ وار لئی پوڑی دا لفظ ورتیا جاندا ہے تے ایہہ نورے چدھرڑ دیاں پوڑیاں ای مشہور ہن۔ اسیں ایہناں دا سرناواں ''نورے چدھرڑ دی وار'' کیتا ہے۔

Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels