Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> پروفیسر سعید بُھٹا >> دیس دیاں واراں >> نورے چدھرڑ دی وار1

نورے چدھرڑ دی وار1

سعید بُھٹا
July 23rd, 2008
5 / 5 (1 Votes)

    میر بہرام ہوراں دے وڈ وڈیرے موضع کُل، تحصیل چنیوٹ، ضلع جھنگ دے رہن والے ہان۔ اوہ پنجابی لوک ادب دے مشہور پاتر نورے چدھرڑ دے جدی میراثی ہان۔ جدوں چنھاں دے کنڈھے (پیپل بھٹا، تحصیل چنیوٹ، ضلع جھنگ) تے مشہور بزرگ حضرت حافظ دیوان چشتی قادری ہوراں ڈیرا لایا تاں نُورا چدھرڑ وی اوہناں دا مرید ہو گیا۔ نورے چدھرڑ اپنے جدی نوکر میر بہرام نوں حضرت حافظ دیوان ہوراں دی سیوا لئی گھلیا۔ چوغطہ خان ہوراں اساڈے اک سوال دے جواب وچ دسیا:

''میر بہرام اودوں لوہڑتا ہا۔ نورے چدھرڑ اپنے مرشد دی سیوا کان اوہنوں کُل توں پیپل بھٹا گھلیا۔ نورے آکھیا: ایہہ تہانوں پِیا پیویندا رہسی۔'' (1)
حضرت حافظ دیوان ہوریں ستارھویں صدی عیسوی وچ ہوئے ہن تے میر بہرام اودوں لوے چھوکرے ہان۔ میر بہرام ہوراں ''مدح حضرت حافظ دیوان'' وچ اوہناں دے صاحبزادیاں دیاں صفتاں گنوائیاں ہن تے اوہناں دے وڈے پتر حضرت شیخ عبداللہ ہوراں نوں پگ دی مبھارکھ دتی ہے۔
شیخ عبداللہ تاں نوری، رب دی حضوری، کمائی تاں پوری،
روزہ صبوری، پگ دی مبھارکھ، ٹِکّا دستار دا (
2)
انج ایہہ سہج سبھا اندازہ لایا جا سکدا ہے کہ اوہ حضرت حافظ دیوان دے پتراں دے ہانی ہوسن۔ (3)
میر بہرام ہوراں دی ''نورے چدھرڑ دی وار'' توں شہادت خان لکھیرا تے نورے چدھرڑ دے بیلپ دی دس پیندی ہے۔
سانگوں جھیڑا جھیڑپے، دریا ٹِھلیے کانگ
نورا گھلے دولت تے یار بیگ، نال بھرا سلطان
آکھیں شہادت خان نوں ، میرے دُعا سلام (
4)
شہادت خان جھیڑا وی ستارھویں صدی عیسوی دا پاتر ہا تے دارا شکوہ نوں اوہنے اورنگ زیب دے مقابلے تے پناہ دتی ہا۔ اک لوک کہانی وچ ایہدا ویروا انج ملدا ہے:
''زمانہ اورنگ زیب بادشاہ دا ہے۔ بادشاہ دارے نوں ماریا، سکے بھرا نوں۔ شاہ دارے نال جنگ ہوئی اورنگ زیب دی۔ شاہ دارا نٹھا، ایہہ جا وڑیا کمالیے، شہادت خان لکھیرے کول۔ اوس نوں آکھیوس، ''میں دارا ہاں۔ میرے واسطے دنیا اتنی ہو چکی ہے کہ کدایے لکن دی واہ نہیں۔ جے انعام لیے تاں مگر جاسوس چڑھے ہوئے ہین۔ انعام بڑے ملسنی۔ میں باغی بادشاہ دا ہاں۔ جے اللہ واسطے چاں بہایے تاں دن محشر دے خدا دے دربار توں درجہ لے لویں۔'' (5)
''پنجاب ڈسٹرکٹ گزٹیرز: منٹگمری ڈسٹرکٹ '' (6) تے ''دی پنجاب چیفس'' (7) وچ سعادت یار خان دا ویروا آوندا ہے۔ خورے اوہو پاتر لوک بولی وچ شہادت خان بن گیا ہے۔
میاں جانی دی لکھی ''نورے چدھرڑ دی وار'' وچ کئی تاریخی پاتراں دا ویروا ملدا ہے۔ جیویں جھنگ دا اٹھواں سیال حکمران جہان خان چدھرڑاں تے ماہنیاں دی صلح کراون دی کوشش کردا ہے۔
سنیا جھنگ جہان خان، آ ڈُھکیا اپرت
ہکو پنڈا ساس ماس، خون ہکا رت
گھلیا لکھےا جہان خان، پروانہ ہتھ
چاچے جوں لکھیا ڈٹھا ، نندل میں مت (
8)
نواب جہان خان سیال ماہنیاں تے چدھرڑاں دی صلح کراون وچ سپھل نہیں تھیندا۔ جدوں ایہناں دوواں قبیلیاں دی تباہی دی خبر جہان خان تے اپڑدی ہے تے اوہ جھوردا ہے۔
خان لگی حیرانگی، ہویا مشتاق
بِھڑے ماہنی جیت مال ، کر کھوٹے ساک (
9)
بلال زبیری ہوراں جھنگ دے اٹھویں سیال حکمران جہان خان دی وفات دا سال 1700ء دسیا ہے۔ (10) ایس توں ایہہ گل نتردی ہے کہ نورا چدھرڑ 1700ء توں پہلاں ای ماریا گیا ہا تے اودوں میر بہرام ہوریں مسیں جوان ہوسن۔

میر بہرام ہوراں دے سمے بارے اک ہور ڈُھکدا گویڑ وی لایا جا سکدا ہے۔ اوہناں دے پوترے میر چوغطہ ہوراں پنجابی وچ کئی واراں لکھیاں جیہناں دے وچ مہاراجا رنجیت سنگھ، دیوان ساون مل تے دیوان مولراج دا ویروا ملدا ہے۔ ''بھٹیاں، بلوچاں دی وار'' دا اک پاتر راء صاحب بھٹی دیوان ساون مل دی کچہریوں چُھٹ کے آوندا ہے تاں میر چوغطہ اوہنوں مبھارکھ دیندا ہے۔
چوغطیا صاحب آئے دیاں لکھ مبھارکھاں، رب توں لیوم منگ (11)
''امپریل گزٹیر آف انڈےا پنجاب'' وچ لکھیا ہے:
"
After the death of Ranjit Singh, however, quarrels took place between Sawan Mal and Raja Gulab Singh; and in 1844 the former was fatally shot in the breast by a soldier." (12)
دیوان ساون مل 1844ء وچ قتل ہوندا ہے تے اوہدی کچہریوں پرتے راء صاحب نوں میر چوغطہ دی مبھارکھ ایس گل دا ثبوت ہے کہ اوہ 1844ء دے نیڑے تیڑے جیوندے ہوسن۔ میر بہرام دے پوترے دے 1844ء دے دوالے جیون توں ایہہ تھوہ لگدا ہے کہ میر بہرام ہوراں حیاتی دیاں مڈھلیاں بہاراں ستارھویں صدی عیسوی وچ تے اٹھارھویں صدی وچ لما جیون جیوے ہوسن۔ انج اوہناں دی وفات 1750ء دے لاگے ای ہو سکدی ہے۔
میر بہرام ہوراں ''نورے چدھرڑ دی وار'' توں اڈ اپنے مُرشد دی عقیدت وچ ''مدح حضرت حافظ دیوان '' وی لکھی۔ ایہہ مدح ''پنچم'' لہور نومبر، دسمبر 2002ء وچ چھپ چکی ہے۔ میر بہرام ہوراں دا ہکو پتر میر معظم ہائی تے اوہ وی وار دا شاعر ہائی۔ اوہناں دے پوترے میر چوغطہ ہوراں پنجابی وچ کجھ واراں لکھیاں۔ اوہناں دی اولاد ہن وی پیپل بھٹا، تحصیل چنیوٹ، ضلع جھنگ وچ وسدی ہے۔ (13)
ایس وار دے پاتراں دی جُوہ جھنگ دا ضلع ہے۔ چدھرڑ قبیلے دے سردار چودھری جھامب دے بارھاں پتر ہان تے اوہ آپوں ڈپھرکی، تھانہ بھوانا، تحصیل چنیوٹ، ضلع جھنگ دا واسی ہا۔ وار دے چدھرڑ پاتر چودھری جھامب دے پوترے پڑپوترے ہن۔ وار دے مکھ پاتر نورے دی ورودھی دِھر دے چدھرڑاں پھتے، تاجے، کرملی دا سانگا کھیوے دے ماہنی سیالاں نال ہے۔ کھیوا چدھرڑاں دے پنڈاں دے لاگے ہے تے ماہنیاں دا دُھن ہے۔ نورے دے ہتھوں پھتوہل خان ماہنی تے اوہدے پتراں توں محبت خان ماہنی مارے جاندے ہن۔ ماہنیاں تے چدھرڑاں دا اخیرلا یُدھ شیخن، تحصیل چنیوٹ، ضلع جھنگ وچ ہوندا ہے۔ ایہہ پنڈ چنھاں دریا دے اُبھردے تے لہندے کنڈھیاں اُتے ہن۔ کھیوا تحصیل جھنگ وچ آوندا ہے تے وار وچ دسے دوجے پنڈ تحصیل چنیوٹ وچ آوندے ہن۔
''چودھری جھامب دی وار'' وچ ورتیاں کجھ تُکاں توں اوہدے سمے دا سہج سبھا اندازہ ہوندا ہے:
سور خداوند بادشاہ، سچ موہن گائے
اکبر تے سلطان محمود، رل کھانے کھائے
اکبر دے گھر جہانگیر، سلطان دا موج دریائے
ویکھ کے اگلے سانگ نوں، پیار ودھائے
استنبولوں بادشاہ، ڈالی گھلائے
اگے چودھری جھامب، کول سد بہائے
کِدے تساں ہے جاونا، ہو کِدوں آئے
اسیں ہاں استنبولوں، دلی سدھائے
ڈالی ہے بادشاہ دی، کھانے لکھ سوائے (
14)

ہک لوک کہانی وچ چودھری جھامب دا ویروا آوندا ہے کہ چودھری جھامب جہانگیر 1605-1627)ء ( دی قید وچ ہے۔ بادشاہ اعلان کراوندا ہے کہ کوئی اوہدے پہلوان مریلے دا مقابلہ کرے۔ چودھری جھامب آکھدا ہے کہ میرے پتر حمین خان نوں بلواؤ۔ (15) ایس توں جاپدا ہے کہ چودھری جھامب ستارھویں صدی دے مڈھلے دہاکیاں وچ کُراڑی عمر دا ہوسی۔ چودھری جھامب دے بارھاں پتر ہن، جیہناں دا ویروا وچار راہیں وارکار نے وار دے مڈھ وچ دتا ہے۔ نورا چدھرڑ، چودھری جھامب خان دا پوترا ہے۔ جیہڑا اپنے پتریراں کرملی، مسن تے تاجے نوں قتل کر کے اپنا حصہ لیندا ہے۔ میاں جانی دی لکھی ''نورے چدھرڑ دی وار'' وچ اک تک انج ہے۔
یارو سوجا سلطان، لکھیا اورنگ (
16)
اتلی تُک توں نظریندا ہے کہ نورے دے پتر یار بیگ نوں ''شجاع'' دا خطاب اورنگ زیب لکھ کے گھلیا ہا۔ اسیں پہلاں میر بہرام دی جیونی وچ نواب جہان خان دے حوالے نال لکھ آئے ہاں کہ وار دے پاتراں دا سما ستارھویں صدی دا اخیرلا دہاکا ای بندا ہے۔
نورے دے پتریراں دا سانگا کھیوے دے ماہنی سیالاں نال ہے۔ نورا پہلاں پھتوہل خان ماہنی نوں قتل کردا ہے تے پھیر اوہدے پتر محبت خان ماہنی نال اخیرلے یُدھ وچ ماریا جاندا ہے۔ ماہنی سیالاں بارے ''تاریخ جھنگ سیال'' وچ لکھیا ہے:
''کھیوا خان کے بعد اُس کا بڑا لڑکا شہمیر خاں۔ اُس کے بعد شہمیرخاں کا لڑکا ملک علی خاں۔ اُس کے پیچھے اُن کا لڑکا فتوحل خاں پھر صاحب خاں اُن کا لڑکا کھیوا کی ریاست پر قائم ہے۔''(17)
ستارھویں صدی دے جھنگ دی پشو پال وسوں ہے۔ تگڑیاں قبیلیاں ہٹھاڑ دی بھویے اُتے ای مل ماری ہوئی ہے۔ ڈنگر، پشو ای مال ہے۔ ہٹھاڑ وچ دریا دی سیجل اُتے ای واہی ہوندی ہے۔ ایہہ واہی وی انّ کھاون جوگی ہے۔ چرائی دیاں ساویاں جُوہاں اُتے مل ای تگڑیاں دی ہوند دا نشان ہے۔ برصغیر پاک و ہند وچ بھاویں ترک شاہی دے آون نال ای بلداں والا کُھوہ (persian-wheel) آ گیا ہائی، پر پنجاب دیاں باریں وچ ستارھویں صدی عیسوی وچ ایہدے کُھرے دسدے ہن۔ چیتن سنگھ ہوراں عرفان حبیب دے وچاراں دی ویاکھیا کردیاں لکھیا ہے:

"Habib argues that the persian-wheel was introduced in India during the Turkish conquest. He traces its origin and diffusion outside India as well as the development of the different components that go into its construction. From its introduction, therefore, until the seventeenth century, sufficient time elapsed for the spread of the persian-wheel to large parts of Punjab.''(18)


جھنگ دے کئی قبیلے تیرھویں توں ستارھویں صدی وچ ای پکے ٹکانے بنا رہے ہن۔ وسوں وچ ایس تبدیلی دا کارن کُھوہ ہے۔ چنھاں دے دوالے تے باریں وچ کُھوہ کھٹی رہے ہن۔ پشو پال وسوں نوں قبیلیاں اُکا تاں نہیں چھڈیا، پر نال نال واہی دا مہاڑ پانی پاروں بنیا ہے۔ وارکار دے آکھن موجب:
''نواب صاحب! تروٹاں بھریاں۔ جنگل آباد کیتن۔ اودوں کڑانا حد تے ہے۔ ایدوں سلیمان حد تے ہے۔ توں سردار ہیں ہک جنگل لکھ کے دتی جا۔ آباد کرلے۔ آباد کیتی ہوئی کیوں منگدا ہے۔''(19)

ستارھویں صدی عیسوی وچ جنگل آباد کیتے جا رہے ہن تے ایہدا کارن بلداں والا کُھوہ ہے۔ پنجاب دیاں باریں مکمل طور تے انگریزی راج وچ ای آباد ہوئیاں، پر ستارھویں صدی دے جھنگ وچ تاں بلداں والا کُھوہ ای وڈی ٹیکنالوجی ہے، جیہڑی بارشی فصلاں تے ہٹھاڑ دی واہی توں اڈ رزق دا نواں وسیلہ پیدا کردی ہے۔

کُھوہاں دی واہی پاروں پکے ٹکانے بن رہے ہن۔ ایس توں پہلاں تاں کسے ہک جوہ چوں ساوِل مکدی ہے تاں جن اگانہہ ٹر جاندے ہان۔ پشو پال وسوں وچ چرائی دیاں جوہاں ای قبیلیاں دی مَل دیاں حداں ہان۔ واہی نال لہور، دلی دے شاہاں نوں ہالہ دینا پیندا ہے۔ جیہناں ٹکے تارنے ہن اوہناں نوں مالکی دی چنتا وی گھیردی ہے۔ اجے ایہہ مالکی ذاتی ملکیت وچ نہیں بدلی۔ مغل راج وچ نواباں، فوجداراں نوں جاگیراں دے دان ملدے ہن، پر پرانیاں جوہاں وچ بیٹھے قبیلیاں بارے راج ویہار وکھرا ہے۔ اوہناں نوں جدی جوہاں چوں پٹیاں نابری تھی سکدی ہے۔ ایس پاروں اوہناں دی سرداری نوں ای سروپے نال سجا دتا جاندا ہے تے ہالہ سوکھ نال تردا رہندا ہے۔

    کس زمیندار نے کِنا ہالہ دیونا ہے تے اوہدے کنے کُھوہ پئے وگدے ہن۔ ایتھوں ای تیر میر والی پِرت جمدی ہے تے شریکے دا مڈھ بجھدا ہے۔ شریک تاں سانجھی دار ہے تے لوک سیانف موجب سبھ توں وڈا شریک رل جمیا ہے، جیہنے جائیداد وچوں پتی ونڈنی ہے۔ انج جائیداد دی ونڈی ای شریکا ہے۔ جائیداد تے دولت ای وڈپ دے نشان ہن۔ زمینداری وسوں وچ زمین ای سبھ کجھ ہوندی ہے۔ انگریزی راج توں پہلاں زمین پرائیویٹ ملکیت ناہی ہوندی۔ زمین دا مالک بادشاہ ہوندا ہا تے اوہ نواباں نوں جاگیراں ونڈدا تے تگڑے زمینداراں دی جدی جوہاں وچ سرداری من لیندا۔ ایہناں قبیلیاں وچ اگے وراثتی زمین ونڈی جاندی۔ مغل راج سمے زمیناں دے حق دا قانون وکھو وکھرا ہا۔ جیویں راجدھانیاں دے دوالے یاں جتھے شاہی پکڑ تگڑی ہوندی ہا اوہ جاگیراں جدی ناہن ہوندیاں۔ دیسی قبیلیاں وچ زمین دے وراثتی ہوون دا ویروا ''ہیر وارث شاہ'' وچ وی آوندا ہے۔
وڈھی دے کے بھویے دے بنے وارث، بنجر زمیں رنجھیٹے نوں آیا اے (20)
ایہہ وراثتی ونڈ برابر ناہی ہوندی سگوں ''پگ'' آلے بھرا دا باہلا حصہ ہوندا ہا تے دوجیاں دا گھٹ۔ چودھری جھامب دے بارھاں پتراں چوں تناں تے پگ آئی ہے۔ انج چودھری جھامب دی سرداری دے وارث تن ہن تے دوئیاں نوں ماڑا موٹا حصہ ای ملدا ہے۔ وارکار دے آکھن موجب:
''نورے آکھیا، نواب صاحب! تریئی پتی میری ہے۔ دلی دا دفتر چاں ویکھ۔ جے ایہناں دے پیوواں نوں سرپا آئن، جے ایہناں دے پیوواں نوں کنگن آئن تاں میرے پیو نوں وی آئن۔ جے تریئی پتی نیہوں دیندا۔ بارھاں پتیاں آلے قائم بیٹھن۔ گِن کے دتی جا۔''(21)
راج تے پگاں منگیاں نہیں ملدیاں۔ ایہناں دے دعویداراں نوں پک ہوندا ہے۔ وارکار دے آکھن موجب:
جیہڑے تلواروں نکھتے ودھ کے، پگ اوہناں دا ونڈا (
22)

پگاں تے سرداریاں دی ہک ہور ٹیکی سانگے ہن۔ سانگیاں دی لج قبائلی تے جاگیرداری نظام دا ہک وڈا دُھرا ہن۔ پونجی وادی وچ وی پی۔ آر ورگے نسخے اکسیر ہوندے ہن، پر سانگیاں والا گُوڑھ نہیں ہوندا۔ ایہہ سانگے وڈیاں دے وڈیاں نال تے وچکارلے میل دے اپنے جیہاں نال ہوندے ہن۔ جے کدی وچکارلے میل دا جی اُتلیاں نال کائی سلاما لیکی کڈھ لوے تاں اپنیاں نوں پیا چگھدا ہے، پر وار وچ تاں ساریاں دِھراں ای تگڑیاں ہن تے ایہناں دا بار وچ صدیاں تیکر وجکا رہیا ہے۔ وارکار دے لفظاں وچ:

''کیے دیہاڑے ہوون سجن ونڈی گئے۔ برادری ونڈی گئی۔ قبیلے ونڈی گئے۔ تاجے کا قبیلہ پنڈی آلے بھٹی، بھٹیاں دی وی رُت۔ طاہرانا قبیلہ کھیوے آلے ماہنی، ماہنیاں دی وی رُت۔ سلیمے کا قبیلہ رشید پوریے سیال، جیہے رشید پوریے ٹکیاں توں تدہاں پئے سمھلن، جیہے سلیمے کے تداہیں پئے سمھلن۔''(23)

انج دی ہک تصویر اوس ویلے اگھڑدی ہے جدوں نورے دی ورودھی دِھر نواب نوں وڈھی دیندی ہے۔ نورا اپنے سانگے دار شہادت خان لکھیرے کولوں مدد منگدا ہے۔

''یار بیگ آکھیا: بابا! ایس نواب دے نال شہادت خان لکھیرے کمالیے آلے دا بڑا سانگا ہے۔ نورے آکھیا: یار بیگا! اج دی گھڑی شہادت خان جھیڑا سانگا جانے یا نہ جانے۔ دن بھلے تاں متر وی بھلے۔ سجن کورا بھانڈا ہوندا ہے کھڑکا کے چھوڑیے۔''(24)

ستارھویں صدی دیاں باریں وچ ہالہ کنا ہوندا ہا تے ایہہ کیویں تردا ہا۔ ایہدے بارے کوئی پکی تھتھی گل نہیں کیتی جا سکدی۔ مغل راج سمے ہالہ دی قانونی حیثیت وکھو وکھ صوبیاں وچ اڈری ہا۔ مغل ہندوستان دی واہی بیجی تے ہالہ بارے لکھیاں کتاباں وچ تاں پنجاب دا ویروا ٹاواں ٹاواں ای لبھدا ہے تے پنجاب دیاں باریں بارے معلوماتاں نہ ہوون دے برابر ہن۔ چیتن سنگھ ورگے مورخ موہرے وی بار بارے مواد ناہی۔ وارکار نے ٹکیاں دی وصولی بارے لکھیا ہے:

''ٹکے دلی ادا ہوندے ہان۔ چھیویں مہینے نواب چڑھدے ہان۔ ٹکے اُگاڑے جاندے ہان۔۔۔ جوں بھرنا لہور دا پے گیا۔ انائی لگ جاوے۔ بھرا ہمت اچ ہوون۔ سلیما کمزور ہو جاوے۔ سلیمے پتی سٹ گھتی۔ بھراواں چا لئی۔'' (25)

وار دی کہانی موجب تاں نواب دلیوں لہور تے پھیر بار وچ آوندا ہے۔ ہالہ اُگاڑن کان دیسی کارندے ای ہوندے ہان تے خورے دلی دا نواب ہالہ پڑ تالن ای آیا ہے۔ وار دے وچار توں ہک گل سِدھ ہوندی ہے کہ جیہڑے جی زمین نوں آباد کرن مگروں ہالہ ناہن تار سکدے، اوہناں دا ہالہ دوجیاں توں اُگاڑ کے زمیاں اوہناں نوں دے دتیاں جاندیاں ہان۔ چدھرڑاں دی لڑائی دا مول وی ایہوا گل ہے۔
چڑھدے دا اکھان ہے کہ وڈیاں بندیاں کول خالی ہتھ نہیں جائی دا۔ اُنج تاں شاہی نظاماں وچ تحفے سوغاتاں عام جیہی گل ہوندی ہے۔ بادشاہاں توں ٹری ریت نکے سرکاری کامیاں تیکر رچی ہوندی ہے، پر شاہ جہان تے اورنگ زیب دے سمے تاں ایہہ ریت سکھراں نوں چھوہن لگ پیندی ہے۔ محمد اطہر علی ہوراں اورنگ زیب دے سمے ایس ریت دا ویروا دتا ہے۔ اوہناں دے لفظاں وچ:

''اُمرا جب بھی کوئی خاص رعایت شہنشاہ سے حاصل کرنا چاہتے تب بھی نذر پیش کرتے تھے۔'' (26)

''پیش کش کے علاوہ نذر تھی۔ 1700ء میں اورنگ زیب نے حکم صادر کیا کہ سب پیش کش جو نقدی میں دی جاتی ہے نذر کہی جائے۔'' (27)

''نذر'' جیہنوں پنجابی وچ وڈھی آکھیا جاندا ہا۔ جے نواباں، منصب داراں تے عہدیداراں نوں شاہی دربار وچ نذر، نذرانے دینے پوندے ہان تاں اوہ لوکائی دا لہو چوسدے ہان۔ بادشاہ وی ایس رمز دے بھیتی ہان، پر اکھ نُوٹن وچ ای سبھے بھلیائیاں ہائن۔ وار وچ نواب دی وڈھی یاں نذر دا ویروا تکو۔
''چدھرڑاں آکھیا : ہزار روپیہ نذر لے تے نورا مار۔ نواب آکھیا، لکھ دیہو۔'' (28)
''چوکیاں کھلوتیَن۔ مہتابیاں پئیاں بلدیَن۔ شمعدان پئے بلدن۔ دے کے وڈھی کھر اڈھی سُتے پئے نواب نوں دے کے مروڑا پٹ جگایا۔''(29)

''آہدن: بندے دا مُل لکھ روپیہ۔ لکھ تاں لیندوں۔ میرا تاں توہیں مُل ونجا چھڈیا ہے۔ ہک ہزار لیا ای میرے مارن دا۔ چار ہزار لے لے مینوں مارن دے۔ نواب آکھیا، لکھ دے۔'' (30)

وڈھی دی چوکھی رقم اگاڑن کان مغل نواب دیسی لوکاں نال مہین سیاست کردے ہان۔ جتھے ویر ورودھ ویکھیا اوتھے ''نذر'' لے کے دوجی دِھر نوں نواباں دے کارندے مکا چھڈ دے ہان۔ اجوکی بولی وچ پُلس مقابلہ سمجھ لوو۔ اساڈے وارکار موجب تاں نواب دوواں دِھراں توں وڈھی لیندا ہے۔ جیہڑا مر گیا اوہدی مُکان کاہیں دیونی ہے تے جیہڑا بچیا اوہ نواب دا خاص زمیندار تھیا۔ مغل نواباں دے ایہناں کارنامیاں نوں مکھ رکھدیاں ای میاں جانی آکھیا ہا۔

بِھڑ دے ماہنی جیت مال، کل نچی گنگوں (31)

وار دے وچار توں پتہ لگدا ہے کہ ستارھویں صدی دے دلی دے نواب یاں بیورو کریسی دیسی بندیاں نال ہندی بولی بولدے ہان۔ وارکار نے پوربیاں دے مونہوں نکلے ٹاویں ٹاویں لفظاں نوں ورت کے بار واسیاں نوں ہسایا ہے۔

''کہاں نورا، سلیمے دا، کہاں نورا، سلیمے دا۔'' (32)
''یہ بات شہادت خان آلی کہیں سکھائی۔'' (33)
''کیا کم کیا نورے، سلیمے دیا۔'' (34)
''ہٹ جا چنھاں کی آفات، تیرا سلام معاف۔'' (35)
وار پویوں شعری صنف ہے، پر چنھاں دے میراثی وار پڑھن سمے نثر وچ گل سمجھاندے ہن تے اوہدے مگروں اَٹاں پڑھدے ہن۔ ایس نثر، گل یاں ویاکھیا لئی ''وچار'' دا لفظ ورتیا ویندا ہے۔ ایس ریت دا پہلا کارن تاں ایہہ وے کہ جے چنھاں دے میراثی ویہت یاں راوی دی جوہ وچ وار پڑھدے تاں اوہناں سنیراں لئی وار دے پاتراں دا پچھوکڑ دسنا ضروری ہے۔ تدوں ای اوہ وار وچ رچ وس سکدے ہن۔ دوجا ایہہ کہ ویلا بیتن نال آون والیاں پیڑھیاں اگے اوہ تصویر نہیں ہوندی تے وار دے پاتراں دے جمے جائیاں نوں وی بہت کجھ وِسر گیا ہوندا ہے۔ ایس پاروں وچار راہیں گل نتار کے مگروں اٹاں پڑھیاں جاندیاں ہن۔ ایہہ وچار جیوندا جاگدا مکالمہ ہوندا ہے تے وچار وچ سنیراں دی حاضری تھاں تھاں دسدی ہے۔ اساڈی جاچے گل دا ایہہ ڈھنگ وڈے وڈے نثر لکھاریاں نوں وی گھٹ ای نصیب ہوندا ہے۔ اسیں پہلاں وارکار دی جیونی وچ متھ آئے ہاں کہ وارکار 1750ء دے لگ بھگ ای مریا ہوسی، پر وچار بارے ایہہ گل نہیں آکھی جا سکدی کیوں جو نثر پیڑھیو پیڑھی شعر وانگوں چیتے دا حصہ نہیں رہندی۔ میاں باز نے 1942-43ء وچ جدوں ایہہ نثر لکھوائی ہا تاں وچوں چونہہ پیڑھیاں دا کھپا ہا۔ اُنج وچار وچ ورتی سیانف میر بہرام دی ای ہے۔
''اساڈے علاقے اچ ترائے گھر زمیندار ہن۔ ماہنی کھیوے دے، سلیمے کے چدھرڑ، نوتھینہہ دے سید۔''(
36)

نواب ولی داد خان سیال ماہنی سیالاں کولوں کھیوا 1745ء وچ کھس لیا ہا۔(37) اوہدے مگروں ماہنیاں دی کدی چنھاں اُتے ساکھ نہیں رہی۔ نوتھینہہ دے سیداں اُتے وی انگریزی راج توں پہلاں عروج رہیا ہے۔ انگریزی راج وچ سلیمے کے چدھرڑاں دی وی کائی اجیہی ساکھ نہیں دسدی۔ انگریزاں دے سمے چنیوٹ دے ایہناں علاقیاں وچ ہور دِھراں سر کڈھدیاں دسدیاں ہن۔ جے ایہہ سیانف وارکار دی نہ ہوندی تاں راوی میاں باز اپنے سمے دے وڈے زمینداراں دے ناں گنواندا۔ ایس توں ایہہ سٹا نکلدا ہے کہ وچار وچ ورتی سیانف تے اسلوب میر بہرام دا ای ہے۔

Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels