Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> پروفیسر سعید بُھٹا >> کمال کہانی >> راء صاحب بھٹی

راء صاحب بھٹی

سعید بُھٹا
May 20th, 2008

    زمانہ رنجیت سنگھ دا ہویا ہے۔ کوٹ بھائی خان آلے میکن سردار سدیندِن۔ سردار فتح خان میکن ہا۔ پیو اوس دا مر گیا۔ ماں اوس دی جیندی ہائی۔ ریاست دے مالک ہان۔ سردار فتح خان دی ماں آکھیا میراثیاں نوں، ''فتح خان کان ساک منگو چاں کسے چنگے گھر دا۔'' کوٹ مومن دے جا کے مومنانیاں توں اوہناں ساک منگیا۔ ساک اوہناں آدریا چاں۔ گڈھیں پے گئیاں۔ کُڑی گبھرو ہک دُوئے نوں ڈِٹھا ہویا کوئی نہ۔ جنج چڑھی۔ پرنا کے لئی آوندِن۔ راہ دے وچ کھوہ پیا وَہندا ہے۔ اوتھے آ کے ڈولی رکھیانیں۔ کئیں حُقیاں تے اگ بال کے دھرن لگ پئے۔ کئیں پانی پیون لگ پئے۔ اوس کُڑی آکھیا، ''دائی مینوں وی پانی پیوا۔'' اوس پانی دا مُنگر بھر کے آن دِتا ہے۔ جیس ویلے اوس گُھنڈ لاہیا ہے تے پانی مونہہ نال لایا ہے تاں اگوں ساہواں کھلا ہا فتح خان۔ فتح خان جوان وڈُڑ۔ سردار وڈُڑ۔ خوبصورت سانھ گھوڑا ہیٹھ ہے۔ عروسی کپڑے کیتے ہوئے۔ ڈھال تلوار لائی ہوئی ہے۔ جوں اوس تکیا تاں اوس آکھیا، ''میراثیو! سارے جگ دے وچوں ایہہ کُڑی میرے کان لدھی نیں۔ اوماچھیو!'' ''جی!'' ''ایس نوں گھر لے جاؤ میں کائی نہیں لے جاونی۔ کُڑی تاں ویکھو۔''

    ویہت نیں ہائی کسے بندے سردار نوں ایہہ نہ آکھیا توں ایہہ کیہ پیا کرینائیں۔ چنھاں دی عادت ہے مونہہ تے گل کرنی سردار دے۔ جنج ساری ٹُر پئی۔ ڈولی پئی رہی تاں مومنانی پُچھیا، ''ایہہ کیہ آکھیا ہے فتح خان؟'' اوہ رو پئی۔ او س آکھیا، ''بچڑا! جواب دتی ویندا ہئی۔ قسمت اپنی نوں آکھ۔'' اکھے، ''ایہنوں اوہراں سدیں ہک واری میں گل کرنی ہے۔'' دائی سدّ ماریا، ''فتح خان ہک واری مومنانی سدیندی ہے۔''
    فتح خان بَھیں آیا۔ اوس گُھنڈ اُتار کے اوتھے چاں رکھیا۔'' اوس آکھیا:
    باگ لوینی آں، وچ لوینی آں کانا
    ہک ماں مترئی ہے، دُو آہے دیس بیگانا
    تریئا کھارے چڑھدی نوں، ڈھول چاں ماریا طعنہ
    میں تینوں گھر گھر ڈھوڈھاں، کر اگ دا بہانہ
    کدی موڑ مُہار نوں، میرے پورب دیاپانا

    ''گل سُن میری۔'' اکھے، ''تیرا میرا ایہہ گلاں دا وقت نہ پر مُڑ توہیں میرے متھے نہ لگنا۔ مینوں ارمان ساری عُمر رہنا ہا بھئی گل تاں کر لینی ہا۔ پیکیاں مینوں چِک کوئی نہیں چھڈنا۔ ہک منت کرینی آں۔ مینوں طلاق نہ دیویں۔ طلاقی ہوئی نہ سدیواں۔ کدھاں پیکیاں نال لگ کے مر جاساں۔ ایہہ کسے نہیں آکھنا، ایتھوں لگھی ہے تے تیری سدِیندی رہساں تے ہُن جا۔ ''فتح خان نوں بڑا شرم آیا تے اوس آکھیا، ''ماچھیو! ڈولی چایو۔'' ماچھیاں ڈولی اپڑائی۔

    فتح خان ڈیرا چاں مَلّیا۔ نہ اوہدے نال بولنا، نہ ملنا، نہ اوہدے ہتھ دا ٹُکر کھاونا۔ ماں دے ذِمے سبھ کجھ۔ اوہ مصلے دے اُتے بہہ گئی ہے فریاد اللہ تعالیٰ دے اگے کرن کان۔ فتح خان دی ماں نوں چھاؤنی ونجنا پیا ہے۔ اوس نوکریں نوں وی چاں سدیا تے نونہہ نوں وی۔ ''ہوسکدا ہے مینوں رات چھاونی پے ونجے تے روٹی فتح خان دی ایسی پکے کہ اوہنوں پتہ نہ لگے کہ میری ماں گھر کائی نہیں۔'' رات اوس نوں پے گئی ہے۔ ہٹ کے اوہ آئی تاں فتح خان پُچھیا، ''اماں راتیں کِدے ہائیں؟'' ''گھر ہام۔'' ''زندگی ساری تیری روٹی وی کھادھی ہے۔ پراہن گتی دی وی کھادھی ہے۔ شادیاں دی وی کھادھی ہے، پر جیہڑا لطف رات دی روٹی وچ ہا ساری زندگی نہیں آیا۔ تیری تاں پکی ہوئی ہی نہ۔'' اوس آکھیا، ''ایہہ اوس بدنصیب دی پکی ہوئی ہائی جیہدے توں توہیں ڈیرا چاں مَلّیا ہے۔'' ''مومنانی پکائی ہے؟'' اکھے، ''ہا۔'' جیس ویلے اوہ کرم کرن تے آوے تاں اوہ ڈِھل نہیں لیندا۔ ایسے نکے جیہے عمل وچ اوہ موہِی گیا۔ گھر آ گیا۔ وسن لگ پئے۔ پُتر ڈِھی گیا۔ اوہدا ناں مُبھارے خان رکھیونیں۔

    مُبھار ا خان ست سال دا ہویا تاں ماں فوت ہو گئی۔ مومنانی مر گئی۔ فتح خان دی ماں وی مر گئی۔ پیو پُتر تھالی وچ آٹا۔ برادری زور ماریا فتح خان پرنی۔ اوس آکھیا، ''میں کوئی نہیں پرنیونا۔ نہ اوس جیہی لبھنی تے نہ میں پر نیونا۔ '' اوہناں آکھیا، ''مُڑ پُتر پرنا۔'' ''ہا۔'' نوکر نوں آکھیا، ''چل اج کِدوں مُبھارے کان ساک منگیے۔'' اوس زمانے دے سردار ٹُرن ہا تاں کُھرجی ہونی، سنگل ہوونا، کبور ہوونا، گلاس ہوونا، حُقا تماکو اگاڑیاں پچھاڑیاں تائیں۔ نوکر نوں اُمید بھئی ایہناں میکناں توں ای ساک منگنا ہیس۔ ٹُردے ٹُردے میکناں دے علاقے چوں نکل گئے۔ ڈردا اوہ پُچھے وی نہیں۔ چلدیاں چلدیاں جانُو علاقہ وی ختم ہو گیا۔ بھیرے توں اتانہہ ٹپ گئے۔ تکیا ہے تاں کوٹ بھرتاں دا ہے۔ ماڑی ہے اوس دے وچ۔ زمانہ کھوہاں کھلڑاں دا ہویاہے۔ ماڑی ہر دی تاں ہوندی ناہی۔ پچھیوس، ''ماڑی کیہدی ہے؟'' اکھے، ''احمد یار بھرت دی ہے۔'' ''کائی دِھی وی ہیس؟'' اکھے، ''ہیسوں ای دھی۔ پُتر تاں ہیس کوئی نہ۔'' ''کواری ہے؟'' ''کواری ہے۔'' نوکر نوں آکھیوس، ''آ ایس بندے توں ساک منگیے۔'' اوس آکھیا، ''فتح خان نہ تیرا جانو نہ بُجھوں نہ تیری قوم ہے۔ کیوں گاہل کڈھنا ہیں کسے نوں؟'' اوس آکھیا، ''مینوں اپنی قسمت تے بھروسا ہے۔ میں ایس توں ساک منگاں، ایس دی جُرات توں کم باہر ہے مینوں انکار کرے۔'' دس پئی بھئی ایہناں دے پردے بڑے ڈوگھن۔ گھوڑی توں لتھا ہے تے نوکر نوں اکھیوس، ''ٹیر اگانہہ لئی آ۔ منگنا ساک تے پردے کیہے؟'' نوکر آکھیا، ''لے بھئی لِتراں دا ویلا آ گیا ہے۔ کہیں دے ستراں نوں منڈی جاندا ہے سمیت گھوڑی دے۔'' ایہہ وڑ پیا۔ احمد یار بھیرے گیا ہویا ہے۔ ٹبر اوہدا کِدائیں مُکان گیا ہویا ہے۔ اوہا چھوہِر بیٹھی ہے، پردے دار۔ اوہدیاں ہم عُمر پردے دار ویکھ کے بھجن لگیاں۔ احمد یار دی دِھی آکھیا، ''میتھوں وڈے پیو دیاں نیہے تے میتھوں ڈُوگھا پردہ وی نیہے، جیہڑا میرے متھے لگ سکدا ہے، بیٹھیاں رہوو، تُہاڈے متھے وی لگ سکدا ہے۔'' اوس گھوڑی بنھائی۔ پیون پیوایا۔ روٹی کھوا کے ماں آل بندہ گھلیا۔ اوہ آئی۔ ''رد بلائیں بھائیا۔'' ''خیر ہووی۔'' اندر وڑ کے چھوہِر توں پُچھیا، ''کون ہے؟'' اوس آکھیا، ''مینوں کیہڑا پتہ ہے؟'' اوس بندہ چاڑھیا احمد یار آگیا۔ ''السلام علیکم بھائی جان۔ '' تھبا پا کے ملیا۔ اندر وڑ کے سوانی توں پُچھیا، ''کون ہے؟'' اوس آکھیا، ''مینوں کیہڑا پتہ۔'' اوس آکھیا، ''پراہنے آلی حد مُکی ہوئی ہے۔ چھوہِر مینوں سدّیا ہے۔ میں تینوں سدّیا ہے۔ توں ہٹ کے ساتھوں پیا پُچھنا ہیں۔'' آکھیوس، ''بندے کوئی بڑے لگدِن پر سیاپ نہیں پئی ہوندی، جیہڑے وچ لگے آئن گھر دے۔ ''

    ''اچھا بھائی کِدوں ٹُرے او؟'' اکھے، ''گھر آلوں۔'' ''کتھوں تائیں؟'' ''ایتھوں تائیں۔'' اوہ نِمانا ول مارے کہ پتہ لگے میئیں ہن، چودھری ہن، ملک ہن' کون ہن؟ ترائے راتیں ہو گئیاں۔ اوہنوں ناں سد دا پتہ کوئی نہ۔ فتح خان آکھیا، ''گل تیرے نال وکھریاں کرنی ہے۔ '' اکھے، ''دس۔'' ''مینوں جاننا ہیں؟'' اکھے، ''نہیں، عقل بُڈ گیا ہے۔'' اوس آکھیا، ''میں فتح خان میکن ہاں۔'' ''سردار فتح خان میکن کوٹ بھائی خان دے آلا۔'' ''ہلا۔ توہیں سُنیا ہویا ہے؟ میں تینوں سُنیا ہویا ہی کوئی نہ۔ اِنج اِنج میری شادی ہوئی۔ اِنج اِنج سبب بنیا۔ اوہ مر گئی۔ پُتر ہکو ہے۔ ساکاں دی بھُکھ کائی نہیں۔ تمنا لے کے ٹُریا ہاں بھئی جتھے دل وجے۔ دل وجیا ہے تیری ماڑی ویکھ کے۔ چھوہِر ویکھ کے دل موہِی گیا ہے۔ دیویں چاں تاں پُتر پرنا لواں۔ جے نہ دیویں تاں آپ پرنیونا ہیس، میں مُڑ نہیں ویکھنا۔ جانیں گاہل کڈھی ہے تاں جتنیاں مرضی کڈھ لے۔ جدوں رج رہسیں میں اُٹھی کے وگ ویساں۔'' اوس آکھیا، ''فتح خان تیرے آر منگنا کِسے نہیں تے میرے آر دیونا وی کِسے نہیں۔ پہلے منگی ہا، تو ہاں پرنائیں۔ بندے بندے توں نہ منگوائیں۔ میتھوں گڈھ گھتوا لے۔'' گڈّھ گھت کے اوس دے چھڈی۔ بھرت اوس تے رِنج ہو گئے۔ میکن ایس تے رِنج ہو گئے بھئی ساتھوں نیہسوں لیا۔

     مُبھارا پرنی گیا۔ ترائے سال لگھ گئے۔ نوکِر ہک خاص ہائی۔ اوس فتح خان نوں آکھیا، ''پُتر تیرے اج تائیں ایس نال زبانی کلام وی نہیں کیتا۔ ایہدے ہتھ دا پانی وی نیہسوں پیتا۔ پُتر نوں پرنا، ہِکو پُتر ہئی اوتر وگ ویسیں۔'' فتح خان اُٹھیا ہے تے آن کے نونہہ دے سِر اُتے ہتھ رکھ کے رو پیا ہے۔ اکھے، ''بچڑا! جیس اُمید تے میں تینوں لیاندا ہا توہیں پوری کر چھڈی ہے۔ سکیاں پتریریں ہوندیَن تے دُوئی راتیں پتہ لگ جاندا ہے۔ ترائے سال گُزر گئے توہیں اج تائیں جنایا ای نہیں۔ پیکیاں نوں وی نہیں آکھیا۔ پُتر میرے آکھن وچ نہیں۔ ایہہ کُنجیاں نی تے جتنے تائیں میں جیندا ہاں سرداری تیری ہے۔'' کجھ دناں بعد فتح خان مرگیا۔ ماں پیو اوہدا وی مر گیا۔ وقت مُبھارے دا آ گیا۔ جیہڑیاں اولیاں پیلیاں ہان سبھ اندر آ گئیاں۔ بھرِت نوں پُچھے وی کوئی نہ۔ زنا فنا ہوندا ہے۔

    مُبھارے ٹھیکہ تاں چایا بار دا۔ رنجیت سنگھ دا زمانہ ہے۔ لکھ روپیہ گھاٹا پے گیا۔ لکھ ایہہ بھر وی ناہی سکدا۔ چڑھے ہرکارے تے اوہناں ایہنوں گرفتار کر لیا۔ رنجیت سنگھ دے پیش ہویا۔ اوس آکھیا، ''لکھ دے۔'' ایس آکھیا، ''میں تاں دے نہیں سکدا۔'' اوس عُمر قید سزا سُنائی۔ عُمر قید اودوں زندگی بھر دی ہوندی ہائی۔ ثمن بُرج دے وچ بند کر چھڈیا۔ میکن خوش ہو گئے پتی لا ولد گئی۔ بھرِت بیٹھی۔ دُوئیاں سبھ اُڈ گئیاں۔ اوہ تاں شکارُو پنچھی جوں ہائن۔ چھ مہینے گُزر گئے مُبھارے نوں وچ قید دے۔ رنجیت سنگھ نوں خیال آیا۔ لکھ دی ڈھک اندر چاں واڑی تے روٹی میں پیا دیندا ہویوم۔ ایہہ مر جاوے میں لکھ وصول کِدوں کرنا ہیں؟۔ کاوِڑ بادشاہواں دی، چڑھاوے دریاواں دے، بنھ نہیں پوندے۔ بادشاہ غُصے وچ آگیا ہے۔ اوس حکم  دتا ہے ہری سنگھ نلوا بُلاؤ۔ ایس ہری سنگھ نلوے کشمیر کولوں لے کے وزیرستان تائیں ملک فتح کیتا ہائی۔ ہری سنگھ آ گیا ہے۔ اکھے، ''سو سِنگھ دا دَل نال لے۔ کوٹ بھائی خان دے نوں پَو۔ اِیندی عورت نپ لئیں۔ مال لُٹ لئیں۔ زمیں فروخت کر دیویں۔ سارا سامان ایتھے لَے آ۔ میں لکھ وصول کرنا ہیں۔''

    موچی چھوکرا کوٹ بھائی خان دے دا کجھ پڑھ پیا ہا۔ اوہ اڑتلی لگا ہویا رنجیت سنگھ دی کچہری وچ۔ اوہ سُندا پیا ہا۔ پیو اوس نوں ملن گیا ہویا ہا لہور۔ اوس آکھیا، ''ابا جی! اساں پیڑھیاں کھادھا ہے میکناں دا تے اج ستراں نوں ہتھ پیا پوندا ہے۔ سِکھ شرابی ہن۔ ایہناں دے ہتھیں اوہ آوسی پتہ نہیں کیہ کریسن۔ توں بھج تے بھرِت نوں کڈھ۔'' اوس آکھیا، ''بچیا! میں بُڈھا بندہ تے پدھ لہور دا ہویا۔'' اوس ماہری لے دِتی ہک بڑی ترکھی۔ موچی بُڈھڑا اوس تے چڑھ پیا ہے۔ جنگلاں دے زمانے ہائن۔ اگ اوس نوں اوتھوں لگی ہوئی ہا پر لہہ کے اوس پانی وی نہیں پیتا۔ کوٹ بھائی خان دے آ گیا۔ ''بچڑا بھرِت! ایہہ ایہہ حکم نکل گئن۔ پرسوں دوپہراں دا وقت ہو سی۔ سو سِکھ دا دَل ایتھے آ جا سی۔ کائی شے ہتھیں لگدی ہا تے لَے کے نکل جا۔'' اوس آکھیا، ''بابا ! کم وڈُڑ کر آیوں تے مت بُری دِتیائی۔ اج میں نس جاواں تے اوس قبر آلے نوں اتنی لعنت پونی ہے جیویں مینہہ وسدا ہے بھئی لگدی جُوں کجھ ناہی۔ نہیں میں مُبھارے توں لُوڈی نہیں۔ وفا دا سواد تاں ہے مُبھارے دے نال قید ہوئی کھلوتی ہوواں تے مُبھارے دا تاں پتہ ہے تُہانوں، جیہڑا اوہدا میرے نال سلوک ہے۔ چنگا کیتا ہئی جیہڑا مینوں خبرایا ہئی۔'' اوس نوکراں نوں حکم دتا جو رعایا دا بند ہ پگڑے ول ہے ایتھے میرے بُوہے تے آ جاوے۔ آگئے۔

دلی نوں گرمی کھلبلی، سُن کٹک طوفانی
کلوِل آئیاں ہن بیبیاں، مچھ چھوٹے پانی
ہُن سد امیراں نوں آکھدی، ملکہ زمانی
ہو تُسیں موروثی جدّ دے، اُمراء تورانی
لے منصب طرے ہنڈھاوندے، حُسن جوانی

    اوس آکھیا، ''وقت ہے مصیبت دا میتھے آ گیا۔ سو سِکھ دا دَل پیا آوندا ہے۔ گھر میرے لگنا ہیں۔ خِدمت تُساں کرنی ہیں۔ ایہہ باگ ہے اساڈا۔ ایس دے وچ کائی کھوہ دی کمی ہے تاں اوہ کڈھو چاں۔ صفائیاں کرو چاں۔ سو پلگھ نوار دا رکھ دیوو۔ گاؤ تکیے لگ جاون۔ ساہمنے گھوڑے بَجھ جاون۔ '' اسوار نوں گھوڑا ساہواں کھلا ہووے تے اوہدی خدمت ویکھے تاں اوہ تد خوش ہوندا ہے۔ آدم شروع ہو گیا۔

    پرس دا روز ہے۔ دَل سکھاں دا آ گیا۔ اگوں تکیا ہے ہری سِنگھ آدم کھلا ہے۔ ہری سِنگھ آکھیا، ''اوئے لڑنے کان؟'' اکھے، ''جی نہیں اسیں خدمت کرن کان کھڑے ہاں۔'' لہندیاں نوں سو خدمتاں شروع ہو گئیاں۔ اٹھ دیہاڑے گُزر گئن تاں آہدِن: ہک کھانا کھا رہن ہا تا دُوآ ایس قسم دا ہوندا ہا کہ ضرور کھاونا پوندا ہا۔ اٹھویں دن ہری سنگھ نلوے پُچھیا ہے، ''میں خدمت کرن آلے ویکھن لگاں انتظار وچ رہیا آں کہ جیہڑا خدمت کروا رہیا ہے، ایس گھر اپنے نوں اگ لا چھڈی ہے۔ بھئی کائی گل منواؤ ہے، ہُن تائیں میں خدمتاں کرواون آلا نہیں ڈٹھا۔'' اکھے،''مُبھارے دا پیو کِدے ہے؟'' اکھے، ''مویاہویا ہیس۔'' ''ماں؟'' اکھے، ''موئی ہوئی ہیس۔'' ''بھِرا؟'' اکھے، ''کوئی نہیں۔'' ''پُتر اوہدا خدمت کروا رہیا ہے؟'' اکھے، ''پُتر کِدوں ہوونا ہے عورت نال تاں بولیا کدی نہیں۔'' ''خدمت کون کروا رہیا ہے؟'' اکھے، ''اوہو عورت۔ '' ''کون ہے؟'' اکھے، ''بھرِت قوم دی ہے۔'' تاں آکھیوس، ''میں کشمیر کولوں لے کے وزیرستان تائیں ملک لتاڑیا ہے۔ بڑے بڑے خانداناں دیاں لڑکیاں ڈٹھیَن، ایس مزاج دی پہلی عورت میں پیا ویکھدا ہاں کہ ایڈے بے وفا مرد دے نال اتنی وفا دا ثبوت دیونا۔ اوہ عارنہ سمجھے تاں میں دھرم دی دھی سدی بیٹھا ہاں۔ ایہو جیہی لڑکی نوں دِھی سدنا فخر ہے۔'' اوس نوں جا دسیا نیں۔ اوس آکھیا، ''میریاں اکھیں لوہ موئیَن کہ پیکے کیویں ہوندِن۔ ماں پیو مر گیا۔ بھرا ہا کوئی نہ۔ قوم وسار چھڈیا ہے۔ اوہ پیو بن کے پیا آوندا ہے بھاویں سِکھ ہے آوے۔'' ہری سنگھ نلوا وڑ پیا ہے۔ سو روپیہ تے پنجے کپڑے۔ ایہہ آ کے سِر تے رکھے ہیس۔ ہتھ پھیریا ہیس۔ آکھیا ہیس، ''بچیا! پنج ککے سِکھ آں۔ دِھیاں سدن دے عادی نہیں آں۔ ایس تیرے عمل اتنا متاثر کیتا ہے میں تینوں دھی سدّی بیٹھا آں۔ توں دِھی ہویوں تے مُبھارا جوائی بن گیا۔ کوئی راٹھ وی ہے جِدے موت داخطرہ ہوسوس پُتر نوں گھلیسی چاں۔ جوائی نوں نہ گھلیسی۔ دِھی رنڈِن نہ ہو جاوے۔ پُتر مراونا راٹھ منظور کریسی جوائی مراونا منظور نہ کریسی۔ میں چالھی سال خِدمت کیتی کھلا ہاں رنجیت سنگھ دی۔ میں جاندیاں اوس نوں اکھنا ہے مُبھارے دیاں پنشن وچ باہیں دے۔ بادشاہ ہے پتہ نہیں نہ دیسی، پر جتھے مُبھارا مرسی تینوں دس پوسی ہری سنگھ دا سِر نال لتھا پیا ہے۔ پر بچیا مُبھارا مرِی جاوے۔ میں وی مرِی جاواں پر ترئیے دینہہ توں سُنے گی تخت لہور دا نلویاں تباہ کر چھڈیا ہے۔ میرا مرنا اجیہا مرنا نہیں تخت پنجاب دا اُڈ ویسی۔ میں ہُن جا رہیا آں۔'' اوہ اُٹھی اوس بانہہ چاں نپی۔ ''اگے رہیا ہیں افسر بن کے، اج بنیا ہیں پیو۔ میریاں اکھیں سڑ گئیاں نی بھئی پیکے دِھیاں تے رہندے کیویں ہن تے دِھیاں وت خِدمتاں کیویں کریندیَن۔ اج دی رات رہو۔'' سِکھ روون کڈھ ڈڑھا ہے۔ نلوے آکھیا، ''ارمان تاں بڑا پیا لگدا ہے۔ میں نلوے قوم دا سِکھ ہاں جیس پِنڈ وچ ساڈی دِھی پرنی ہووے اوس پِنڈ دا پانی اساتھے حرام ہے۔ میں دِھی سد کے تیری روٹی چاں کھاواں۔ ایہہ داغ میری قوم دے مگروں کدی وی نہیں لاہنا۔''

    سِکھ چڑھ پیا ہے۔ باہر نکل کے اوس سِکھاں باقی دیاں نوں آکھیا ہے، ''تُساں وی کھادھا ہے میرے نال۔ ایہہ ایہہ گل میںکیتی آوناں۔ تُسیں کیہ کریسو؟'' اوہناں آکھیا، ''تیری دِھی ہے تاں اساڈی وی دِھی ہے۔ جتھے مرسیں نال نہ مریے تاں سِکھ دے پُتر اسیں وی نہیں۔'' لہور وڑِن لگے تاں آکھیوس، ''ہر کوئی گھراں نوں چلے جاؤ۔ رنجیت سِنگھ بُلائے تاں جاونا ہیں۔'' ترئیے دیہاڑے رنجیت سنگھ سُنیاہیں بھئی پرس دے سِکھ آئے ہوئن۔ اوہ حیران ہو گیا بھئی مینوں تاں گل ای نہ دسیانیں۔ بندہ گھلیا بھئی ہری سنگھ نوں آکھو، اپنی پلٹن لَے کے پیش ہووے۔ ہری سِنگھ اگے لگا ہویا ہے۔ تلواراں میاناں توں باہر ہن تے پلتھا کھیڈدے آوندِن۔ بغیر حکم بادشاہ دے تلوار میان چوں کڈھنی ایہہ وڈا جُرم ہا۔ دربار سارا دھرڑا گیا ہے:

آئے کٹکاں دے دھرلاٹ، اُٹھ گرد چڑھی اے اسمان
تھر تھر کمبی اے صاحباں، چوطرفی کرے دھیان
اوس دوروں ڈِٹھا ہے آوندا، کوئی کھیوے دا سُلطان
اُٹھ پکڑ جگاوے یار نوں، سورے رب رحمان
اُٹھی اوئے مرزیا سُتیا، اج پاٹ گیائی اسمان
تینوں کٹک سیال دے ویڑھیا، کر لے کوئی سمان
جٹ اُٹھیا نعرہ مار کے، ہتھ پھدّھی تیر کمان
اگوں کیبر ترُٹّے ویکھ کے، ہو کھلا حیران
جیس دِن اے مرزا ماریا، صبح دی ہو گئی شام
بدھے بھلے پریت دے ول ول غوطے کھان

    دربار ہل گیا۔ رنجیت سنگھ آکھیا، ''او ہری سِنگھا۔'' اکھے، ''ہاں جی۔'' اکھے، ''تلواراں میاناں توں باہر کیوں نیں؟'' اوس آکھیا، ''ایہناں وچاریاں دا وقت آگیا ہے مہاراجا۔ ہُن باہر ای رہن گیاں۔'' رنجیت سنگھ سمجھیا، ایہہ تاں ہوش وچ نہیں۔ رنجیت سنگھ پُچھیا، ''اچھا توں گیا سی کوٹ بھائی خان؟'' ''آہو۔'' ''بندے پھڑے؟'' اکھے، ''کوئی نہ۔'' ''مال مارے؟'' اکھے، ''کوئی نہ۔'' اکھے، ''زِویں فروخت؟'' اکھے، ''کچھ بھی نہ۔'' ''ایسا کیوں کیتا؟'' اوس آکھیا، ''ایس مُبھارے دی ہے جنی بھرت قوم دی۔ اوس اینی میری خدمت کیتی ہے نا میں اوہنوں دِھی سد آیا ہاں۔ اگر توں ہوندا توہیں داج دینا سی۔ اینا فرق ہے تیرا میرا۔ چالھی سال تیری خدمت کیتی ہے۔ سینہ سِپر کر کے توپاں اگے دھریا ہے۔ سانگاں دے اگے دھریا ہے۔ تلواراں دے اگے دھریا ہے۔ اج آخری دن ہے۔ مینوں پِنشن دے وچ مُبھارے دیاں باہاں دے دے، نہیں تاں جتھے مُبھارا مرے گا۔ میںنال مراں گا۔'' مگروں سو سپاہی بولیا ہے، اوہناں آکھیا، ''مہاراجا! ہک لکھ ای ہے نا تیرے اگے ایڈی چیز تاں کوئی نہیں۔ جتھے مرے گا مُبھارا ایس بے چارے نوں مرنا پؤ گا۔ جتھے ایہہ مرے گا اسیں وی مراں گے۔'' رنجیت سِنگھ سمجھیا ایہہ تاں غدر پوندا ہے۔ رنجیت سنگھ آکھیا، ''کیوں ہے میں مُبھارا چھڈ دیاں تاں تیری پنشن آ گئی۔ اُلو دیا پٹھیا! تینوں اپنی قیمت دا پتہ ای کوئی نہیں۔ لکھ روپیہ تاں میں تیری جُتی دی نوک توں قُربان کرنا ہویا۔ ایہو کجھ ہے۔ لَے آؤ اکھے مُبھارے نوں۔''

    مُبھارے نوں دس پئی ہے کہ رنجیت سنگھ تینوں یاد فرمایاہے۔ نہواں تائیں خون سُک گیا ہے کہ موت ہے۔ ڈولانداآوندا ہے۔ سلام کیتا ہیس۔ رنجیت سنگھ آکھیا، ''او مُبھارے! ایہہ سو سِکھ میں بھیجیا سی کہ ایہدی تِیویں پھڑنی، زویں فروخت کرنی، مال مارنے خورے تیری عورت ایہناں نال کیہ کیتا ہے کہ سِکھ ہو کے اوس موسلی نوں دھی کہہ کے آئے نیں۔ جے ایہناں دی دِھی ہے تاں میری وی دِھی ہے۔ نلوے دا جوائی ہیں تے میرا وی جوائی ہیں۔ لکھ روپیہ ماف۔ قید رِہا۔ اک گھوڑا تے سروپا۔ جوائیاں نوں کچھ دینا پیندا ہے۔ ایہہ انعام ہے۔'' اوس ویلے مُبھارے اپنا ظلم تے عورت دا صبر کنڈے تے دھریا ہے۔ ہنجوں ٹپن لگ پئیَن۔

ظلم یزیدی تے صبر حُسینی، رب بہہ کے ویکھے اوہلے
جاں جاں ظلم حسین تے آون تاں طبق زمین دا ڈولے
دھر کنڈا عدل انصاف دا، لا جبرائیل کھلوتا تولے
وسن تیر شبیر دے اوپر، پر حمد خدا دی بولے

    اوس ویلے پچھتاء لگا کہ میرا پیو سڑدا قبر نوں وڑ گیا کہ ہک واری نونہہ تے پُتر بولیندے میں ویکھاں ہاں۔ ہری سنگھ بولیا، ''مرد نہیں روندے جے۔ چل میرے گھر۔ میری تِیویں تینوں ویکھنا چاہوندی ہے۔ اوہ کہندی جوائی وِکھا۔'' اوہدے گھر جا وڑِن۔ ''ارے گورو دی سنگھنی! ایہہ مُبھارے خان جوائی تیرا۔'' اوہ اُٹھی ہے اوس ہتھ پھیریا۔ اکھے، ''سُکے ہتھ پھیرن ڈیہی ہوئی ہیں۔ جوائیاں نوں کجھ دینا پیندا ہے۔'' اوس ماریا ہتھ تے کنٹھا سونے دا تروڑ کے آکھیوس، ''ایہہ میری دِھی نوں دیویں۔'' ہری سنگھ اندر وڑ گیا ہے تے جِتنا داج مہاراجے کے دیندے ہائن اُتنا چاں کڈھیا ہے۔ اوٹھی تیار چاں کیتے۔ کوٹ بھائی خان دے دس پے گئی ہے مُبھارا بری ہو گیا ہے۔

        آئیاں ڈھولاں دے مونہہ واگھاں وجن ساگھرو،
        سُتیاں کلاں جگائیاں بیٹے لُطف دے

    اگوں آدم اکٹھا ہویا۔ مُبھارا آ گیا ہے۔ اگوں آدم، بسم اللہ تے میں قُربان جی۔ اوہ کِسے ال نہیں بھنویا بھئی میرے آل خط ای کِسے نہ لکھیا۔ مُلاقات وی کِسے نہیں کیتی۔ میں پَیر اوس دے کیوں نہ پکڑاں جیس دیاں محنتاں ہن۔ مُبھارا سِدھا حویلی وچ چلا گیا۔ وچ حویلی دے وڑ کے اوس حال حال چاں گھتی۔ روون کڈھ ڈڑھا۔ بھرِت آکھیا ہے، ''دیہاڑا خوشی دا ہے مُبھارے خان ایہہ کیہ؟''اوس آکھیا، ''خوشی دا دیہاڑا ہے تیرے کان، جیس نوں ساری دنیا رحمتاں پئی گھتدی ہے۔ اوس قبر آلے آلوں مینوں اِتنیاں لعنتاں پئیاں پوندیاں ہن جیس دا انت تے شمار کوئی نہیں۔ اوہ بے چارا سڑدا قبر وچ وڑ گیا تے بھر تے! تیری قیمت دا مینوں پتہ جیہل وچ لگا۔'' بھرِت نوں پُتر ڈِھیہون لگ پئے۔ ''ک، پ '' آلے اوسے دی اولاد ہن۔

    مُبھارے دے ہتھیں حکومت آ گئی تے بھ، خ کیاں میکناں تے ظلم کرنے شُروع کر دتے۔ جیہدی فطرت وچ ظلم ہے نا اوہ ہک لاہموں ٹلے تاں اوس دُوئی لاہمے کڈھنا ہوندا ہے۔ اوہناں دے نوکراں نوں مروائے۔ اِتنے ماملے چاں لوائے جیہڑے اوہ ادا نہ کر سکن۔ اخیر بُدھ سِنگھ تھانیدار اوس لہوروں چاڑھیا تے پنجھی سپاہی بندوقاں آلے اوس دے نال۔ دھرنا دے کے آ بہہ گئن بھ، خ کے بُوہے تے۔ بھ، خ دے دو پُتر ہوئن ش خ تے خ خ۔ اوہ اندر وڑے پین۔ رعایا دے کئیں بندے نس گئن۔ مُبھارے خان حُکم دتا ہے ایہہ جیہڑے مکان ہین ایہناں دی لکڑ دا اسانوں حصہ نہیں ڈھیہا ہویا۔ مکان ڈھاہیو میں لکڑیں ونڈنیَن۔ ظلم دی انتہا ہے۔ ونگارے چڑھ گئن۔ جیہڑا محل ڈھاہن لگدِن پردے دار اُٹھی کے دُوجے محل وچ وڑ جاندِن۔ اوہ مُڑ اوس تے چڑھ جاندِن۔ ہِکے واری ش، خ بولیا ہے۔ اکھے، ''خ خ۔'' اکھے، ''ش۔'' ''بھیڑیا! ایہہ زِندگی تاں کائی نہیں جیہڑی لئی بیٹھے ہاں۔'' اوس آکھیا، ''ہے تاں کائی نہ۔'' ''اُٹھی مُبھارا وی مار گھتیے تے تھانیدار وی جیہڑی رب کرے۔'' سڑے ہوئے شریک توں رب امان دیوے۔ نوکر وی نال ہن تے نِکل آئن۔ اگانہہ آئن تاں پلگھ اُتے تھانیدار بیٹھا ہے کرسی اُتے مُبھارے خان بیٹھا ہے۔ تھانیدار آکھیا ہے، ''میں کراں کارروائی، ماملا کیوں نہیں دیندے؟'' اوہناں آکھیا، ''جی دیون نِکلے ہاں۔ ایہناں سپاہیاں نوں گھل اساڈے نال دیاں سامیاں نپ لے آون۔ ادھ جٹاں بھرنا ہے تے ادھ اساں۔'' اوس آکھیا سپاہیاں نوں، ''دوڑو۔'' پنجھی سپاہیاں کنڈ کیتی ہے۔ ش، خ ماری تلوار تھانیدار دا سِر اودے دُور جا پیا۔ مُبھارا بھج پیا ہے مگروں ماچھی بھج کے پیر تے تلوار ماری ہے اوہ ڈھٹھا ہے۔ اکھے، ''دایا! سِر وڈھ۔'' اوس آکھیا، ''ڈھاہ دِتا ہے بھلکے رس جاؤ اساڈا وارث کاہیں بننا ہیں۔ سِر آپ وڈھو۔'' ہک ہک اوہناں ماری مُبھارا وی مر گیا۔ ایہہ کمزور ہائن اوس ویلے اودوں حکومت دا بندہ مری گیا۔ سنے ستریں سنے نوکراں نوکرِیں ایہہ نس گئے۔ جیس سجن دے بوہے اُتے جاون بھئی اسانوں رہائیوں۔ اوہ آکھن: واسطہ خُدا دا ہے نیں ایتھے کُھرے نہ لائیو:

اے راجا ہووی بخت زیادہ، نہ گیرد رب نوں بھاوے
اوہِ قدیم کریم دا مالک، چاں اُلٹے رنگ وکھاوے
اوہ بادشاہاں نوں تختوں سٹے، تخت تے جٹ بہاوے
احمد یار قہار توں ڈریے، ان سہندے بھار چواوے

    ستر نال ہن۔ اگانہہ رہن کوئی نہیں دیندا۔ ایس جگ وچ اوہ پھِرن لگ پئے۔ بندہ بہائے کوئی نہ۔ بڑانے بھٹیاں دے آگئن۔ ''راء زیادیا! اسانوں بہا۔'' زیادے، احمد دے بھٹی آکھیا، ''میکناں او! مصیبت تاں تُساتھے وڈی آگئی ہے پر نال عقل وی چھوڑ گیا نیں۔'' ''کیوں؟'' اوس آکھیا، ''جیہناں بندیاں دے کول تُسیں پھردے ودے ہو، مگروں ہین تُہاڈے انعام نکلے ہوئے پھدھاون کان، ایہناں بندیاں ہے تُسانوں پھدھاونا۔ تُسیں ہر بندے دا بُوہا ٹھوکری کھلے ہو۔ میں بہا نہیں سکدا جوں میں بسیویں تے بیٹھا ہاں۔ میں مرِیناں ہاں۔ ہک بندہ تُسانوں بہا سکدا ہے جے چاں تُہانوں بہائے۔ ترائے کوٹ ہیس۔ تریأاں دی اِٹ اُڈ جاسی تاں تُہانوں کوئی پھدھیسی۔'' اکھے، ''کیہڑا؟'' اکھے، ''صاحب کوٹاں آلا بھٹی۔'' اکھے، ''اسیں اوہنوں جاندے نہیں توں اسانوں بہا۔'' اوس آکھیا، ''میرا اوہ شریک ہے۔ اوس سمجھنا ہے مینوں اگ وچ پیا وگیندا ہے۔'' اوتھوں اوہ ٹُر پئے۔ ٹھٹے شاہ جمال دے آلے سید پیر ہن۔ میئیں چوہڑ شاہ، شاہ جمال دے نوں اکھیونیں، ''اسانوں تُوں بہا۔'' چُوہڑ شاہ لے کے کوٹ آگیا۔ مہر میر داد گرواہ نوں نال لیا نیں۔ آ گئے۔ ''راء صاحَب! ایہہ میکن ہن، ایہناں نوں بہا۔'' اوس آکھیا، ''اوہے میکن ہن جیہناں تھانیدار تے مُبھارا ماریا ہے۔ '' اکھے، ''ہا۔'' ''سیّدا! تیرے نال نہ ہوندے تاں میں نپ کے پیش کراں ہا۔ مہاراجے دے مفرور میں بہائیں۔ نکل جاؤ ایتھوں۔'' سید نوں وی بڑا شرم آیا۔ سید ٹھٹے ٹُر پیا۔ اوہ ویہت نوں ٹُر پئے۔ جتھے اُنتر چک ہے، ایتھے پئے ویندے ہان، مگر اسوار۔ اکھے، ''راء صاحب سدیندا ہے۔'' بَھیں آئے ہین۔ اکھے، ''بہو۔'' اکھے، ''اگے تاں جواب دتا ہئی۔'' اوس آکھیا، ''تہانوں جواب نہیں دتا۔''

ہووے ویری تے گھر آمِنت کرے، غصہ من تے وت لیاونا کیہ
گودھا رام مُلتان دی کار کرنی، چاونی پنڈ تے وت شرماونا کیہ

    ''گل ایہہ وے کہ جواب میں دتا ہے سیّد نوں۔ ایہہ نِمانا ہے پیر۔ راٹھا چاری دا ایہنوں پتہ کوئی نہیں۔ ایس سمجھیا ہے کہ مُرید آون تاں وت ٹُر پویندا ہے۔ ایس ہے ہُن پھدِھیونا۔ ایس میرے مونہہ تے آکھنا ہائی کہ میں کوٹ بہائن۔ میں مخبر کڈھیا ہے۔ بہو۔'' بہا لین۔

    پیِر بخش قُریشی رادھن آلا ایہہ مقتولاں دی دھڑ ہا۔ ایس جا کے رنجیت سنگھ نوں خبرایا ہے کہ ٹھٹے شاہ جمال دے دا سید چُوہڑ شاہ بہاون آلا تے کوٹ سُلطان دے بیٹھِن۔ سیّدنپی گیا۔ سیّد آکھے، ''جی آ میں بہائن۔'' سیّد ڈھکی گیا۔ راء صاحب آل بندہ آ گیا۔ رنجیت سنگھ آہدا ای اوہ مفرور میرے تے آپ وی آ جا۔ راء صاحب چڑھیا ہے۔ میئیں گُل محمد کلیار دے کول گیا ہے، جیہدے ناں تے گُل دا کوٹ ہے۔ ایہنوں نال لیا ہیس۔ ایہہ لہور جا اپڑن۔ راء صاحب سلام کیتا ہے۔ ایہہ لہور آلے سِکھ اوہنوں صاحبا سدیندے ہائن۔ رنجیت سنگھ آکھیا، ''صاحبا۔'' اکھے، ''جی۔'' ''مفرور میرے ہن تےرے کول۔'' اکھے، ''جی کوئی نہیں۔'' اکھے، ''تیرے اُتے مرکھت ہے سیّد۔'' اوس آکھیا، ''مونہہ تے لَے آؤ۔'' کڈھ لَے آندونیں۔ سید دا مونہہ ویکھ کے صاحب سمجھ گیا کہ ایہہ آہدا ہے تے چلیاں ہویاں آہدا ہے۔ راء صاحب آکھیا، ''آل نبی دی ہیں، اولاد علی دی ہیں کلمہ پڑھیں نا، لا اِلہٰ اِلا للّٰہ مُحمد الرسول اللّٰہ۔ بھئی کعبے ال مونہہ کر کے آکھ۔ توہیں مینوں کیہ آکھیا تے میں تینوں کیہ آکھیا۔ جیہڑے ویلے میکناں دے توں نال آیا ہیں۔'' سیّد نوں موقع ملیا۔ اوس آکھیا، ''میں تینوں آکھیا بہا میکناں نوں۔ توہیں آکھیا تیرے نال نہ ہوندے تاں میں پھدھ کے پیش کراں ہا۔ مہاراجے دے مفرور میں بہائیں۔'' تے رنجیت سنگھ ہسدا ہسدا اُتانا لگا گیا۔ ''او نجام سِنگھا!'' اکھے، ''جی۔'' ''میں نہیں کہندا سی کہ صاحبا میرے مفرور نہیں بٹھا سکدا۔'' صاحب نوں اجازت ڈِھی گئی۔ سیّد نوں وی چھوڑ دِتونیں۔ اُتوں پِیر بخش قُریشی آگیا۔ ''کیہ آکھیا ہیس؟'' اکھے، ''اوس دے کول کوئی نہیں۔'' اوس آکھیا، ''جی اوسے کول نیں۔'' اوس آکھیا، ''نہیں صاحبا میرے اگے کُوڑ نہیں مار سکدا۔ '' اوس آکھیا، ''کُوڑا بندہ وتدا ساری بادشاہی تیری وچ ایہو ہک ہے، جیہڑا اساں مارنا ہیں، اٹھویں پہرظاہرہو جاونا ہے، جیہڑا ایس مارنا ہے اوہ ساری حیاتی ظاہر ہوون نیہسوں دیونا۔'' رنجیت سِنگھ آکھیا، ''نہیں ایویں آکھنا ہیں تُوں۔''

    قُدرت اللہ تعالیٰ دی ایسی بنی ہے کہ ایہہ تھینہہ میکناں دا ایتھے بیٹھا ہے۔ بھیرے میانی دے پراچے شیخ ہوئن کھوجے۔ بہُت وڈے آدمی ہوئن۔ نظام دین تے صدر دین دو بھِرا ہوئن۔ صدر دِین، لہور مینجرہا خزانے رنجیت سنِگھ دے دا۔ نظام دین بھیرے کچہری لیندا ہا تے سرکاروں اوہنوں ہاتھی مِلیا ہویا ہا۔ بادشاہ خزانے دا حساب منگیا۔ صدر دین حساب دتا۔ ادھا خزانہ وچ نہیں۔ بادشاہ حکم دتا ایس لکایا ہے ڈھک چھڈو۔ ڈھکی گیا۔ نوکر نوں حکم دتا صدر دین، ''جا نظام دین بھرا نوں اکھ، ایہناں ہُن اساڈیاں نپنیاں ہن رناں، ایہہ خزانہ اسیں پُورا کر نہیں سکدے۔ دوویں بھیناں وی مار گھت۔ اپنی سوانی نوں وی مارگھت تے اپنے بال مار کے میرے وی مار گھت۔ جِدے نسیندا ہئی نس جا۔ اساڈے کان اج قیامت آگئی ہے۔ اسیں بچ سکدے نہیں۔'' نظام دین نوں پیغام ڈِھیہا ہے۔ نظام دین سوانیاں نوں آکھیا ہے، ''ایہہ مُصلے تے کروے پین۔ دو دو نفل نماز گُزار لوو۔ تُساڈی موت دا وقت ہے۔ '' تلوار لَے کے نِکلیا ہے تاں بالاں حال حال چاں گھتی ہے۔ اللہ پاک پناہ دیوے اپنے ہتھیں بچے مارنے۔ اگوں صدر دِین دی سوانی بولی ہے۔ اوس آکھیا، ''نظام دین اسانوں تاں مرینا ہیں اساڈی بے عِزتی نہ ہووے۔ جے ایہہ دودّھ پیونے بچے جوں مریسیں تاں قیامت دے روز خُدا اگے کیہ آکھسیں۔ اساں جوں اجے ایہناں دیاں منتاں وی ادا نہیں کیتیاں۔ اپنے ہتھیں کیوں مارُو ہیں؟'' اوس آکھیا، ''کیہ کراں؟'' اکھے، ''نس جاویے۔'' ''بہائے کون؟'' ''جیہڑے بھٹی میکن بہا لین اسانوں نہ بہیسن۔'' اوس ویلے کوٹ سلطان دے اُتے عروج ہویا ہے۔ ''اساں کوئی قتل وی کیتا ہویا ہے۔'' اوتھوں اوہناں اسواریاں لئیاں ہین تے اللہ تیری یاری۔ خضر آباد دے کول کھلا ہے خضر ے آلا۔ ایس دے کول ترائے راتیں اوہناں نوں ہو گئیَن۔ وناں دے وچ۔ ویکھو نا قدرت اللہ دی۔ اوہ پُچھن، ''میکن ایتھے ہن؟'' چھیڑو آکھن، ''میکن ایتھے ہین کوئی نہ۔'' ترئیے دیہاڑے میکناں نوں پتہ لگا کہ اِنج اِنج بندے ہن تے شہزادے دِلی دے لگدِن۔ بندہ گھل کے پتہ کروایا۔ ایہہ تاں پراچے بیٹھن۔ راء صاحب کول آ گئے میکن۔ اوہناں آکھیا، ''اسیں آکھن جوگے تاں کجھ نہیں پر ایہہ پراچے اسیں تاں ایہناں دے راہکاں جوگے وی نہیں۔'' ایڈے وڈے آدمی ہوئن۔ راء صاحب آکھیا، ''کیوں او میکناں او! اُٹھ جُھون کے چاں لدیوے تے لدے کھلے اُتے ہک پرون ہور چاں سٹیوے اوہ بہہ رہسی۔ ایہا موت جیہڑی اگے چائی کھلا ہاں پر لائے اِنج آؤ بھٹیٹیاں، میکنیں تے پراچِیاں رلاکے لَے آوو۔ ایہہ کوئی نہ آکھے کہ اوہ پراچِیاں پئیاں آوندیَن۔ دُوئی حویلی اوہناں نوں چاں دِتی۔

    اوس ویلے رعایا تے برادری چاں اکٹھی کیتی بھئی گل سنو: سد میں نہیں گھلے۔ پُتر میتھے کوئی نہیں۔ ایہہ بھتریے ہوئے۔ بھلکے کائی بلا کوٹ تے وجے تُساں آکھنا ہے، اپنا ہاسو کوئی نہ اساڈے مروا گھتے ہیس۔ ہُن دسو کیہ کرنا ہے؟ اوس زمانے بھٹیاں دے راہک سوبھی وڈڑ ہوئن۔ سوبھیاں آکھیا، ''راء صاحب تک جوں آئے نی گوشت، دودھ تے پٹھا اساڈے ذمے چاں کر۔ بندے تیرے آوندے رہن اسیں دیندے رہسائیں۔'' کمی کوٹ دے بولن، ''راء صاحب! جیہڑا ہتھ دا کم تیتھوں ٹُکر وی نہ لینا تے اسیں کریسائیں۔'' راء صاحب آکھیا، ''مُڑ لپ آٹے دی اسیں وی دیندے رہسائیں۔'' اٹھویں دیہاڑے آہدن: کھلوار پک ویندا ہا۔ اوس زمانے چکیاں تے پیسدا ہا آٹا۔ راء صاحب چارے بھتریے سدِن۔ ''راء لطف۔'' اکھے، ''جی۔'' ''ایہناں بندیاں دے کول ہین گھوڑے۔ نینہاں اُتے توبرے بھروا کے رکھ چھڈنے توبرا خالی نہیں ہوون دینا تے دوہاں حویلیاں دے وچ آٹا تیرے ذمے'' ''سردار بخش۔'' اکھے، ''جی۔'' ''اگلا پہارُو کُس جاوے حویلیاں دے اگے پہارُو بجھ جاوے، کِلا خالی نہیں ہوون دیونا۔'' ''راء مونیا۔'' اکھے، ''جی۔'' ''ڈلی ڈلائی لکڑ ایہہ تیرے ذِمے ہے دوواں حویلیاں وچ۔'' ''راء شہادت۔'' اکھے، ''جی۔'' ''بھائی تازہ دودھ تیرے ذِمے ہے۔'' ہر بندے دے کم ذِمے ہا۔ بندیاں دسیا ہُن پہارُواں دے گوشت کولوں نک وٹیندن۔ راء صاحب بندے چاڑھے۔ خان دے کوٹوں علیانیاں دے کولوں باز انوائے۔ پرندیاں دا گوشت شُروع ہو گیا۔

    راء صاحب کوٹ دی گلی وچ وگیا آوندا ہے تاں اگوں ہک پراچا چھوہُر اوس ڈلاکی جیہی چائی ہوئی۔ راء صاحب ڈلاکی کھس کے اودے وگائی تے چا کے اوہنوں چُمن لگ پیا۔ ''راء مونیا بھیڑیا! ایہناں دے تاں نوکراں کدی ناہن لکڑیں چائیاں۔ کیوں ایہنوں لکڑ چوائی ہا؟'' اکھے، ''میں تاں ہوڑیندا رہیا ہاں تے آکھیا ہیس، اگ پئی مردی ہے اساں دُھکھا رکھنی ہے۔''اکھے، ''ہِک گل میں تُسانوں دساں۔'' اکھے، ''ہا۔'' اکھے، ''ایس بچے دا ڈلاک چاونا عرش معلی تے منظور ہو گیا ہے۔ ایہناں دی کٹی گئی ہے۔ ایہناں دی مُصیبت ہُن کھچاں مارن لگ پئی ہے۔ جدوں ایتھے مُصیبت اپڑدی ہے تاں خُدا دا فضل شامل حال ہو جاندا ہے۔'' اوہا گل بنی ہے جیس دیہاڑے اوس ایتھے لکڑ چائی ہے، رنجیت سِنگھ حسابی ہور سدے ہوئے ہائن۔ اگلے حسابی گُھتھے ہائن۔ خزانہ پُورا نکلیا۔ پر اچے چھُٹ گئے۔ اجے میکن بیٹھن جوں پراچے ہٹ گئے۔

    سوتے دا وقت ہے جوں راء صاحب نوں دس پئی ہے کہ فلانی میکن نوں بٹھوآلڑ گیا ہے۔ راء صاحب آیا ہے۔ اوہ وِلساندی بیٹھی ہے چُپ کر کے۔ ''بھین جی سُنیا ہے بٹھوآ لڑیا ہے۔ ''اوس آکھیا، ''وے صاحبیا! کوٹا ہویا سُلطانے دا مینوں وکھا کوٹا بھائی خانے دا۔ مینوں لڑن دے بٹھوئیں تاں لوک کوئی سونا ہائی۔ مینوں پُچھن کوئی نہیں آیا۔ پردیسی جوں ہویاسے۔'' اودوں ڈاکر نِکل گئیوس۔ راء صاحب آکھیا، ''ش۔'' اکھے، ''جی۔'' اکھے، ''میں وی چوٹی کُھری دا زور لایا ہے۔ میتھوں تُہاڈا گھر پُورا نہیں ناپیا ہوندا۔ میں تینوں پیش کریندا ہاں۔'' اوس آکھیا، ''کر۔'' ش نوں نال چڑھا لیا ہیس تے توڑ لہور اپڑ گیا ہے۔ ''ایہہ جی ش، خ مُبھارے دا قاتل تے تھانیدار دا۔''

    رنجیت سنگھ بولیا ہے۔ اوس آکھیا ہے وزیراں نوں، ''میں تہانوں کہندا سی کہ صاحبا میرے مفرور نہیں بٹھا سکدا۔ اوہی گل بنی۔'' ''ش۔'' اکھے، ''جی۔'' ''تیرے نال میں اوہ کراں جیہڑی دنیا تے کدی کسے نال نہیں کیتی۔'' راء صاحب آکھیا، ''ایہہ نٹھا ہویا تاں کوئی نہ۔ ایہہ بے چارا بندیاں نوں لبھدا پھریا ہے کہ میں اوہدے ہتھوں پیش ہوواں جیہڑا مہاراجا دا بیلی ہووے۔ دُنیا ساری چاں آکھیا ہے صاحبا تے مہاراجا بیلی ہن۔ ایہہ نمانا میرے کول آیا ہے بھئی مینوں پیش کر۔ '' ''اچھا ایہہ بات ہے۔ سچ ش۔ بیلی تاں بیلی ای سہی۔ جیس طرح بیلی کہوے۔'' راء صاحب آکھیا، ''مہاراجا! ایہہ نمانے مُبھارے دے ظلماں توں اک کے گل پین۔ پھِٹ توں نیہنے ماریا۔ بندے چنگے ہے نی، جتھے لوڑ پیائی اوتھے کم آوسنی۔ تھکے ہوئے بندے ہن تے جیہڑی چٹی آہنا ہیں بھریسن تے چھڈ دے ایہناں نوں۔'' راء صاحب دے آکھن تے مہاراجے کجھ چٹی مار کے چھڈ دتے۔ ایہہ سدھے گھر وگ گئے۔ وسن کھٹن لگ پئے۔ ایڈا سیانا تے کجاک بندہ ہویا ہے بھٹی۔


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels