Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> دیس دیس دیاں کہانیاں >> نوری >> نوری: نوری

نوری: نوری

انور علی
May 2nd, 2008
5 / 5 (1 Votes)

نوری

پھتی جلا ہی دے ککڑ نے بانگ دتی تے نوری بی بی مشین توں سر چکیا۔ چھت دیاں کڑیاں ول تکیا جیہڑیاں نظر نہیں سن آوندیاں۔ لالٹین دی لو پاسیاں ول جاندی اے اتانہہ نہیں۔ اک ہوکا بھریا " ہائے نی میں کرماں ماری" کندھ دے پاروں جانا گھمیار کھنگیا " ہاں ہاں، میں جان گیاں، ہاں ہاں" بندہ کھنگ وچ کنیاں گلاں کر جاندا اے۔ یا ایہہ گلاں سنن والے دے اندر ہوندیاںْ؟نوری بی بی چھیتی نال اٹھ کے بوہا بند کر لیا۔ جیویں ا یہدے نال پھتے حرامدے دے گھراڑے ڈکے جان گے۔ باہر نہیں جان گے۔ اوہدا پیر ان سلے کپڑیاں توں تلکیا پر ڈول کے سنبھل گئی۔ ایس ڈولن سنبھلن نال نوری نوں مڑ سرت آگئی۔ ایہہ عنا ئتی دا سوٹ فجرے دینا اے۔ اوہنے کسے ویاہ تے پاکے جانا اے۔ ادھ کالے، ادھ مہندی رنگے، کھلرے وال ، دوواں ہتھاں نال اکٹھیاںکر کے سردے پچھے جوڑا جیہا بنا لیا۔ پھیر اپنی سجی ہتھیلی دے ڈو نگھ نوں کھبے ہتھ دے گو ٹھے نال ملن لگ پئی۔ ان سلے سوٹ نوں تکیا۔ سجے ہتھ نوں جھٹکیا۔ دو آنے قمیض دے اک آنا شلوار دا۔ انگلاں کھو لیاں بند کیتیاں۔ دو آنے عنا ئتی دی نکی دے سوٹ دے۔ کل ہوئے پنج آنے۔ اوہدا ہتھ پورا کھلن بند ہون لگ پیا۔ گھنٹا دو گھنٹے ۔ اوہنوں ویلے دی سرت نہیں سی رہی۔ اوہدا ہتھ مشین دی کلی اتے پیا رہیا سی۔ کلی اتے ہتھ، ہتھ اتے سردا بھار، ہتھ لوہے دا ہوندا، پتھر دا ہوندا اوہدے وچ موری ہو جاندی۔ ماس دا بندہ بڑا چیڑا ہوندا ہتھلیی وچ ڈونگھ پے گیا، پٹیر کوئی نہ، اندر لی پٹیر باہرلی نوں کھا جاندی اے۔ جانا گھمیار کھنگیا" ہاں ہاں ، میں جانداں تیریاں پٹیراں، ہاں ہاں" نوری بی بی کپڑیاں توں پیر پٹ کے پھتے حرامدے دا ننگ کجیا تے مڑ ان سلے کبڑے سدھے کرن لگ پئی۔ عنائتی نوں کبڑے دینے فجرے، فیویں کیویں وی۔ پرانی مشین دیاں پرانیاں گراریاں گڑ گڑ، گڑ گڑ کرن لگ پی
أاں ۔ پھتی جلاہی دے ککڑ پھیر با نگ دتی۔
" جا کتے ہور جا مر " نہ، نہ، نوری بی بی، توں بڑی دکھری ۔ تیرے تے بڑا ظلم ہویا۔ پر نہ، پھتی جلاہی دے ککڑ دا برا نہ منگ۔ پھتی جلاہی دیاں چھے ککڑیان دا اکو ککڑ۔ اوہدی ہر بانگ وچ پھتی نوں آنڈا نظر آندا۔ چھے ککڑیاں دن وچ چار آنڈے دیندیاں۔ دو ہمیش کڑک رہندیاں، باری باری۔ ڈیڈھ پیسے آنڈا۔ چار آنڈے دیندیاں۔ دو ہمیش کرک رہندیاں، باری باری۔ ڈیڈھ پیسے آنڈدا۔ چار آنڈے پھتی نوں چھ پیسے دے جاندے۔ پر کسے دن پھجا آنڈیاں والاا یہناں چار آنڈیاں وچوں اک نوں شک شبے دی نظر نال تکدا۔ اوہنوں مٹی وچ پھیر پھیر کے اوہدے وچون سورج نون تکدا اوہدا اندر۔ پھیر ایس آنڈے نوں گندا کہہ کے چھڈ جاندا۔ پھتی رولا پاندی رہ جاندی۔ اج دا آنڈا کیویں گندا ہو سکدا۔ پر پھجا بیو پاری، نکا سہی۔ ایہہ وی کا روباری گر۔ مال دین والے نوں ہمیش ہیٹھ رکھو۔ چنگے آنڈے نوں گندا بنا دیوو۔ اج دے آنڈے پھکڑیاں گھٹ نیں" دووین دھیاں دال نوں آنڈے سمجھ کے کھائی جاندیاں۔ مونہوں نہ بولدیاں۔ چھ ککڑیاں دے چار آنڈے ایہناں وچوں وی تیجے چوتھے پھجا اک آنڈا چھڈ جاندا۔ گندا کہہ کے۔ ایہناں چار آنڈیاںنال پھتی نے داج بنا نے اپنیاں دھیاں دے۔ اوکھا تے لما کم۔ اسو دے مہینے پھجا ڈیڈھ پیسے دا آنڈا لیندا۔ جیتھ ہارھ وچ اک پیسا کر دیندا۔ پوہ ماگھ آندے تے آنڈیاں والے ودھ جاندے۔ دو پیسے آنڈا۔ کوئی دوجی گل نہ کردا۔ آنڈا مٹھی وچ گھما گھما کے نہ ویکھدا۔ پھجا پھتی نوں " ماسی پھتی " کہندا۔ پوہ ماگھ ماسی پھتی نوں جنجاں نظر آندیاں۔ واجے سنائی دیندے۔ ککڑ دی ہر بانگ وچ اوہنوں دو پیسے نظر آندے۔ اوہدا بالکا ککڑ۔ بانگاں دیندا۔ بڑھکاں ماردا، پتے باز، رو ڑ نوں چنجاں ماردا جیویں اناج دا دانا ہووے۔ چوں چوں کردا لا گے پھردی ککڑی نوں صلح ماردا جیویں جھوٹی ککڑی ، سبھ کجھ جاندی۔ آکے روڑ نوں جنجاں مار دی۔ ککڑ اک کندھے دے پر کھلار کے ککڑی دے دوالے ادھا چکر لاندا۔ پھیر ککڑی تے ککڑ اپنے اپنے پر جھاڑ کے ایدھر اودھر ہو جاندے۔ پھتی جلاہی چرخا کتدی ، ککڑ ککڑیاں نوں کھیڈ دیاں و یکھدی۔ خش ہوندی۔
پھتی جلا ہی دیاں چھ ککڑیاں چار آندے دیندیاں۔ ست ہوندیاں تے پنج آنڈے ہوندے۔ پر ستویں ککڑی نوں بلا پے گیا۔ محلے دے بلے، کل دے بلو نگڑے، نک چوندے مونہہ وچ پنیدے، اج برچھے بن گئے۔ مائیاں غر یبڑیاں دیاں ککڑیاں نوں گھور دے۔ اوہناں دیاں دھیاں دا داج ٹکدے، آندیاں جاندیاں کڑیاں نوں گھور دے۔ کڑیاں والیاں گھراں دے نشا نے بنھی رکھدے ، مانواں گھر کلا نہ چھڈ دیاں، ایہناں حرامدیاں توں ڈردیاں۔ پھیر وی کدی کدی کسی کڑی دے ڈھڈھ وچ رسولی پے جاندی تے اوہدی ماں اوہنوں تے ماسی بخاور نوں لے کے مشن ہسپتال دے گیڑے لاندی۔ " موت پوے ایہناں بر چھیاں نوں"
اک برچھا، پھتا حرامدا، نوری بی بی دی منجی تے پیا گھراڑ ے ماردا سی۔ جانے گھمیار نے مشین دی گڑ گڑ چوں گھراڑے تے وکھ کر لئے پر بندہ پھڑائی نہیں سی دیندا۔ کتھے جاوے گا۔
پھتا پنج ورھیاں دا سی جد حافظ صفدر اوہنوں پھڑ کے اپنے سکول لے گیا۔ ایہہ حافظ صفدر دا طریقہ وا ردات سی۔ لوکاں دے بو ہے جا کھڑ کانے۔ کچی پکی جماعت لئی منڈے بھالنے۔ اوہناں دے ماں پیونوں تکھی اردو وچ ڈانٹنا " اس بچے کو اپنی طرح ان پڑھ رکھو گے کیا؟ اپنی چٹھی لکھنے پڑھنے سے بھی معزور" ماں پیو حافظ صفدر دے چٹے ماوا لگے کپڑیاں تے لشکدے کالے پمپاں ول ویکھدے رہ جاندے تے حافظ اوہناں دے نیا نیاں نوں انگل لا اپنے سکول لے آندا۔ مدرسہ شان اسلام کریم پورے دی اک مسیت دے اک لمے کمرے تے اونے کو لمے دوانڈے وچ لگدا سی۔ کھلے مو سمیں ویٹرھے وچ وی کھلر جاندا۔ سکول دے دو ماسڑ، ماسڑ محمد دین تے ماسٹر فضل الہی۔ ایہناں دے اصلی ناں کجھ ہور سن۔ پر سکول دے رجسٹراں وچ اوہناں دے ناں محمد دین تے فضل الہی سن۔ حافظ صفدر نوں ایہناں نواں دے ای مڈل دے دو سر ٹیفکیٹ لبھے سن۔ ایہہ دو ویں ماسٹر سولاں سولاں روپے تنخواہ لے کے تیہہ تیہہ دی رسید تے دستخط کر دیندے۔ کچی توں چوتھی تائیں ساریاں جماعتاں نوں پڑھاندے تے لوڑ پین تے اپنیاں ڈیوٹیاں وی بدل لیندے۔ تاپ تے ڈھڈھ پیڑ نال وی سکول آندے۔ جس دن کوئی چھٹی کر لیندا اوہدی اوس دن دی تنخواہ کٹی جاندی تے حافظ صفدر آپوں ای اوہدیاں جماعتاں نوں ٹاماٹول کر لیندا۔
حفظ صفدر نے پہلا سکول بیری والی مسیتے کھو لیا۔ مسیت دے مولوی نوں اٹھ روپے ہدیہ دے کے۔ مولوی نور محمد لئی اٹھ روپے رب دی نعمت سی تے حافظ صفدر رحمت دا فرشتہ۔ حافظ صفدر اک یتیم خانیوں دو پکی عمر دے طالب علم پھڑلیایا۔ ایہناں نوں کوئی مسیت نہیں سی ملی۔ ۔۔۔ تے ایہناں نوں ماسٹر محمد دین تے ماسٹر فضل الہی بنا دتا۔ شروع وچ حافظ صفدر ناں توں تھڑک گیا۔ کتے مولوی پانے ناں بہانے سکول ای نہ اپنے کھاتے پا لوے۔ ۔ ہویا اخیر ایہی۔ مولوی نوں جد سوہ لگی کہ کمیٹی ولوں سکول نوں کنی امداد ملدی اے ملدی اے تے حاٖفظ صفدر اتوں ہور کنا کجھ گول کر جاندا اے۔ اوہنے اک دن مسیت نوں جندرا مار دتا۔ چار مسٹنڈے مسیت دے باہر منجی تے بٹھا لئے تے سکولے پڑھن آن والیاں منڈیاں نوں گھریں بھیج دیندا، ایہہ کہہ کے کہ حافظ صفدر مفرور اے تے پولیس اوہنوں ڈھونڈدی پھردی اے۔ چور نوں جے چورپے جان تے پہلا چور تھانے نہیں جاندا۔ حافظ صفدر اپنے دو تانگے گھوڑے جیہڑے ایس سکول وچوں بنائے سن نال لے کے تیلیاں دے محلے چلا گیاتے کوئی ہور مسیت ڈھونڈن نکل پیا۔
جس سکولے حافظ صفدر پھتے نوں پھڑکے لیانداسی ایہہ حافظ دا دوجا سکول سی۔ کریم پورے دی ایس مسیت لئی حافظ صفدر مسیت دے مولوی نوں ملن دی تھاں سدھا مسیت کمیٹی نوں جا ٹکریا۔ مسیت کمیٹی دے بندے دی دوجے کریم پوریاں وانگوں سدھے لوکی سن۔ تے حافظ اپنے دھوبی دھلے کپڑیاں تے تکھی اردو نال اوہناں نوں لمیاں پالیا۔ اوہناں مسیت دے مولوی فرزند علی دیو بندی نوں بلا کے حافظ صاحب نال ملایا۔ مولوی صاحب نوں ہنے ہنے ایہہ مسیت ملی سی۔ اوہنے کمیٹی دی نیت جانچدیاں حافظ صفدر نوں تن واری سینے نال لایا تے الحمداللہ، ماشااللہ تے باعث فخر وغیرہ کہیا۔ بندے نوں نوکری پکی کرن لئی کیہ کجھ نہیں کرنا پیندا۔
سویرے سویرے سکول کھلن ویلے منڈے بستے کچھے ماری تختیاں ہلاردے مدرسہ شان اسلام ول نٹھے آندے۔ کجھناں دے پیو روندیاں ،بس بس کردیاں نوں کھچی لیاندے ۔ ادھی چھٹی ویلے سکولوں باہر میلا لگ جاندا۔
"چنے مسالیاں والے "چٹ پٹے آلو کچالو" پتل دی ٹلی وجاندا چورن والا "چورن میرا مزیدار"گاندا چورن وچوں اگ دی لاٹ کڈھدا، منڈیاں دیاں اکھاں وچ لاٹ دا لشکارا پاندا۔ پیسے والا منڈا اپنا چورن لے اک پاسے چلا جانداتے منڈے دوجے پیسے والے نوں اڈیکدے دوجی لاٹ ویکھن لئی ۔ پر مدرسہ شان اسلام دے منڈیاں وچوں گھٹ گھٹ کول پیسا ہوندا۔ پوری چھٹی ہویاں اوہ رولا پاندے مسیتوں نکلدے کہ کل کریم پورے نوں پتا لگ جاندا پئی سکولے چھٹی ہوگئی اے۔ محلے دیاں گلیاں منڈیاں دیاں اوازاں نال بھر جاندیاں۔

"اک دونی ، دونی
دو دونی چار اے "
گاندے ، پھٹیاں لڑاندے منڈے اپنے گھریں نٹھے جاندے۔ مانواں بوہیاں تے آ کھلوندیاں کپڑیاں تے پئیاں سیاہی دیاں چھٹاں اوہناں نوں وکھاندیاں ، جھڑکاں پاندیاں ۔ اتے پھٹیاں تے پائے کیڑے مکوڑے ویکھ کے خوش ہوندیاں، اوہناں دے والاں وچ انگلاں دی کنگھی پھیردیاں ۔ ہٹیاں والے راہ جاندے لوکی کہندے "واہ بئی، حافظ صفدر کریم پورے وچ رونق لا دتی اے"پر ایس رونق نوں ویکھ کے مولوی فرزند علی خوش نہ ہوندا۔ سوچیں پے جاندا۔
سکول دے رجسٹر وچ پھتے دا ناں فتح محمد تاج دین درج ہویا کیوں جو ایہی اوہدا ناں سی۔ کریم پرویئے غر لیبڑے ہر گل وچ صرفا کرن والے فتخ محمد نوں پھتا تے تاج دین نوں تاجا کہندے۔ سکول وچ منڈے اوہنوں پھتا حرامد گہن لگ پئے۔ اوہ کسے دی دوات روڑھددیندا۔ کسے دے قلم دی چنج توڑ دیندا۔ تے ہور اجیہے کم کردا جیہناں نوں ماسٹر فضل الہی حرمزدگیاں کہندا۔ منڈیاں "حرمزدگیاں "نوں نکا کر کے حرامدا بنا لیاتے فتح محمد ولد تاج دین "پھتا حرامدا"بن گیا۔
پھتے چوتھی پاس کرلئی ۔ پہلے د ن کم تے گیاتے مستری ناظر پچھیا:
"کاکا، تیراناں کیہ اے ؟"
ـ"پھتا حرامدا"
پھتے اکھ نہ جھپکی تے مستری ناظر اک گاہک ول ہتھ کردیاں کہیا:
"بابو ہوراں دا سائیکل پھڑتے اگلے پہیے وچ ہوا بھردے۔
میاں تاجے توں ہن گھر جا۔ منڈا ساڈے کول اپڑگیا۔ ہن حلال دا بن کے ای نکلے گا " سکولے کچی پکی توں چوتھی تائیں اپڑدیاں سارے منڈے قد کاٹھ کڈھ گئے سن پر پھتا چار چھے انچاں توں ودھ اچانہ ہویا۔ قدولوں پمپ تے پھتا ہانی لگدے۔ پھتا ہتھی نوں دوواں ہتھاں نال اچا کرکے پمپ نوں آڑا کرلیندا۔ پھیر ہتھی اتے اپنا ڈھڈھ رکھ کے پمپ نوں سدھا کرلینداتے آپوں پمپ اتے چڑھیا رہندا۔ پمپ اتے اپنے ڈھڈ دا بھار پاکے لتاں نال ہوا وچ سائیکل چلاندا۔ ہتھی نیویں ہوندی جاندی تے پہیے وچ اک رگ ہوا بھری جاندی۔ پھتا پمپ توں اترا آنداتے مڑپمپ اتے چڑھن اترن دا عمل جاری رکھدا۔ راہی اوہنوں ایہہ کرتب کردیاں ویکھ کے رک جاندے تے ہسدے۔ پھتا اوہناں نوں ویکھ کے ہسدا۔ "لگدا تسیں کدی کسے نوں ہوا بھردیاں نہیں ویکھیا"پتا نہیں لوکی اوہدے ہاسے نوں سمجھدے یا نہ پر مستری ناظر دی ہٹی اتے ودھ لوکی ہوا بھران تے پنچر لوان ؤن لگ پئے۔ تے پھتے پمپ اتے چڑھن اترن وچ کجھ ہور ول پھیرپالئے۔ کدی گاہک کالھی وچ ہونداتے پھتے دے ایہناں کرتباں توں اوہنوں دیر ہو جاندی۔ مستری ناظر ایہہ کم اک دوجے چھوٹو نوں دے دتا تے پھتے دی ترقی کرکے اوہنوں پنچراں تے لادتا۔ ہوندیاں ہوندیاں اوہ سائیکل اوور ہال کرن لگ پیا۔ پھیر پہیے سدھے کرن تے آگیا۔ پہئے وچ ہوا بھرن توں پہیا سدھا کرن تائیں ورھے لگ جاندے نیں تے پہیا سدھا کرن والا پورا مستری بن جاندا اے۔
مستری پھتے اپنی ہٹی پالئی۔ اوہدے مدرسہ شان اسلام دے دوجماعتے ہن گیارھویں ، بارھویں وچ پڑھدے سن تے پھتے اپنی ہٹی دا ناں کالج سائکل ورکس رکھ لیا۔ پھتے دے ایہہ جماعتےتے اوہناں دے ہور کالجئے دوست ہن استاد ناظر دی ہٹی چھڈ کے کالج سائیکل ورکس آن لگ پئے تے استاد ناظر راہ جاندیاں نوں کھڑیاں کرکے سمجھاندا کہ حرامدا کدی حلال دا نہیں بن سکدا۔ "اج کل استاداں نوں شاگردادں توں ایہی فیض ملدا اے۔ "
استاد ناظر پھتے نوں مرمتاں دا کم تے سکھا دتا سی پر گاہکاں کولوں پیسے تے پچھلا پنچر اکا ای بھل گئے ہوندے تے ایس مرمت دا وعدہ کرجاندے۔ ہن پھتا اک پنچر دے دوبنا دینداتے گاہک کولوں پیسے منگداتے دو چار ہور گاہکاں نوں سنا کے ۔ دکان دے کرائے دیاں جھوٹھیاں قسماں کھانداتے روز دہاڑے اپنی ماں نوں تاپ چڑھا دیندا۔ "جے جھوٹھ نہ بولاں تے بھکھا مراں ۔ ویکھو کم کردیاں کیہ حال ہو جاندا اے۔ "پھتا اپنے جانواں نوں اپنے کالے ہتھ تے کپڑے دکھاندا۔
مرمتاں وچ ہتھ مونہہ ودھ کالے ہوندے تے وٹی گھٹ، نذیر قصریئے دی قصور وچ مرمتاں دی ہٹی سی۔ اوہنے وی ایسے روگوں ہٹی چھڈ دتی تے سائیکل خریدن ویچن دا کاروبار کرن لگ پیا۔ کسے نوں پیسیاں دی ودھ لوڑ ہوندی اے کسے نوں سائیکل دی۔ پیسیاں دی لوڑ والا سائیکل سستا ویچ دیندا اے تے سائیکل دی لوڑ والا ودھ پیسے دے جاندا اے۔ تہاڈا منافع کھرا۔ نذیر قصوریئے پھتے نال بھائی والی کرلئی۔ نذیرقصوریا کتوں سائیکل خرید لیاندا، پھتا ایہہ سائیکل اپنے کالج سائیکل ورکس تے تے رکھ کے ویچ دیندا۔ منافع دوویں ادھو ادھ کر لیندے نہ ہتھ کالے نہ کپڑے ۔ لوکی ایہو سمجھدے۔ وچلی گل ایہہ کہ نذیر قصوریاسائیکل چرا کے لیانداتے پھتا اوہنوں ویچ دیندا۔ ایس بھائی والی وچ کدی کدی پھتا وی نذیر قصوریئے دی واری دے آندا۔ استاد ناظر ہن پھتے حرامدے نوں گالھاں توں وکھ چور ڈاکو وی آکھن لگ پیا۔ "ایہدی خیر بڑی بھیڑی ہونی اے۔ میری گل پلے بنھ رکھو"۔
استاد دے ٹوٹیاں توں شروع ہویا پھتا لیمپ دے سگرٹاں توں ہوندا ہن اپنی ململ دی جیب وچ قینچی دی ڈبی رکھدا۔ سائکلاں دی کھٹی وچوں اک موٹر سائکل خرید لیا۔ اپنی گلی وڑداتے اوہدی ماں کہندی ایہہ تے میرے پھتے دی پھٹ پھٹی آئی اے "شہر وچ پھٹ پھٹیاں سی کنیاں کوتے کریم پورے دی تے ایہہ کلم کلی پھٹ پھٹی سی۔ اک شامیں پھتے دی ماں چرکا اڈیکدی رہی پر پھٹ پھٹی نہ آئی۔ راتیں گیاراں وجے بوٹے بلشٹر تاجے دا بوہا آکھڑکایا تے اوہنوں اپنے نال لے گیا۔ باراں کووجے دو سپاہی تے اک حوالدار پھتے نوں سنگل پائی کریم پورے لیائے۔ اوہناں تاجے دے گھروں تن سائیکل کڈھ کے گلی وچ لیا کھڑے کیتے تے سائیکلاں دے ناں نمبر لکھن لگ پئے ۔ تاجے دا پچھیاتے پھتے دی ماں روندیاں کہیا اوہ وانڈھے گیا ہویا اے۔ بوٹا بلشٹر اوہنوں ایہی سمجھا کے گیاسی۔ پھتے دی ماں رشتیوں بوٹے بلشٹر دی بھین لگددی سی۔ اگلے دن بوٹا بلشڑتاجے دی ضمانت کراکے اوہنوں گھر چھڈ گیا۔ بوٹا بلشڑ کوئی کہندا پولیس دا مخبرا ے ، کوئی وکیلاں دا ٹاؤٹ دسدا۔ پر بندہ کم داسی۔ کسے نوں گواہ نہ ملے لیادیوے گا۔ آپوں نال ٹرپوے گا۔ جداں دی چاہو گواہی دوا لوو۔ ہسدے کھیڈدے بندیاں نوں بھڑا دیوے گا۔ کچہری چڑھا دیوے گا۔ تے دوویں دھراں اوہنوں اپنا سمجھن "اپنا بوٹا بلشٹر"۔
جس راتیں پھتے دی پھٹ پھٹی نہ آئی اوس دن سویرے سویرے پھتا نذیر قصوریئے دی واری دین جالندھر دی ضلع کچہری وچ پھردا پیاسی۔ دو سائیکل تاڑے اک اتے چڑھیا تے دو چار گلیاں دے ول پاکے ہوا ہوگیا۔ سائیکلاں والے دو بندے پھتے دے آن توں اک منٹ پہلوں کچہری دے اندر گئے سن تے اوہدے جان دے دو منٹ مگروں باہر نکلے تے اک سائیکل غائب سی۔ ایدھر اودھر ویکھیا، رولا پیا ساہمنے اک ددھ دہی والے اشاریاں نال چور دا قد کاٹھ دسیاتے نالے گیا کس پاسے۔ سائیکل چور دا سن کے چار پنج ہور سائیکل والیاں دی لنگوٹ کس لئے تےپھتے دا پچھا شروع ہوگیا۔ پھتا گلیاں دے ول پھیرپاکے جرنیلی سڑک تے نکل گیاسی۔ اوہدے پچھے لگی فوج اک چوک تے آکے رک گئی تے بحث شروع ہوگئی۔ ہر کوئی دوجا رستا دسدا تے پھتے تے فوج وچ کجھ فاصلہ ودھ گیا۔ پھتے دے قد دا بندہ جد سائیکل چلاندا ہووے تے لگدا مسخریاں کردا اے۔ راہی رک جاندے تے کماں والے اپنے کم چھڈک ے اوہنوں تکن لگ پنیدے تے ہسدے نیں تے نال ای اللہ میاں دی تعریف وی کردے نیں جیہنے اینے چھوٹے قد دے بندے بنائے تے اوہناں نوں سائیکل چلانےوی سکھائے۔ پھتے ورگا بندہ جد سجا پیڈل ماردا اے تے اوہدا کھبا پیر ہوا وچ ہوندا اے کھبا مارے تے سجا۔ تے لک اوہدا گدی اتے انج مٹکدا اے جیویں بھیڑے چال چلن والی تیویں ۔ اجیہے بندے نوں سائیکل چلاندیاں ویکھ کے کوئی گھٹ ای بھل سکدا ۔ پہلے بانہاں کرکے اوہناں نوں پھتے والی راہ پادتا۔ فوج جرنیلی سڑک تے اپڑگئی۔ سائیکل دوڑ ہور تیز ہوگئی۔ رولا ودھا گیا۔ پھتے دا قد اوہنوں ماردے گیا۔ اوہ دوڑ ہار گیا۔
راتیں پھتے دی ماں اوہدی پھٹ پھٹی اڈیکدیاںسوں گئی۔ پولیس دا کہنا سی کہ پھتا تے اوہدا بھائی وال نذیر جالندھر ، لدھیانہ ، انبالہ تے ہور لاگے دے شہراں توں سائیکل چکدے تے دوجیاں تھانواں ویچ دیندے ۔ جیویں جالندھر دا سائیکل لدھیانے آویچیا تے کدھیانے دا انبالے جاکڈھیا ۔ انجے ای ہور تھانواں دے سائیکل ہور تھاں ۔ تاجے دی ضمانت تے دوجے دن ہو گئی پر پھتا چوداں دن تے چوداں راتاں حوالات بند رہیا۔ راتیں جد پولیس والے اوہدے کولوں ہوراں تھانیاں تے ہوراں بندیاں دے ناں پچھدے تے اوہ نیانیاں وانگوں اچی اچی چانگاں مارداتے اللہ رسول دے واسطے پاندا۔ مستری ناظر لوکاںنوں کہندا "چور نوں پیندیاں ویکھو، کھاندیاں نہ دیکھو"پر نذیر قصوریا پولیس دے ہتھ نہ لگیا،پتا نہیں اوہدا ناں نذیر سی یا کجھ ہورتے اوہ قصور دا ہے سی یا کسے ہور تھاں دا۔ جد تائیں اوہدی تے پھتے حرامدے دی بھائی والی رہی نذیر قصوریا کالج سائیکل ورکس تے ای سوں رہندا۔ راتیں سنترے یا مالٹا مٹھے دے گھٹ لاکے۔ پھیر پھتا اوہدا ہم پیالا بھائی وی بن گیا۔ گانا سنن وی اکٹھے جاندے ۔کسے رات گانا وجانا ہٹی دے ادنر ای ہو جاندا اوس راتیں پھتا وی ہٹی تے سوں رہندا جس راتیں پھٹے دی پھٹ پھٹی نہ آئی اوہدی ماں ایہو سمجھی کہ اجے پھتا ہٹی تے ای رہے گا تے بے فکر ہوکے سوں گئی تاں جو بوٹے بلشڑ اوہناں دا بوہا آکھڑ کایا۔
کریم پورے دے لوکی ایس گل نوں بہت بھیڑا جاندے کہ کوئی اپنا کوٹھا ویچے، ادھایا سارا، پر تاجے اپنے ویڑھے وچوں اک مرلہ فوجے قصائی نوں ویچ دتا تے سال مگروں پھتا باعزت بری ہوگیا۔ تاجا اوہنوں تے بوٹے پلشڑ نوں پھلاں دے ہار پاکے گھر لیایا۔ مہینا کو پھتا گھروں نہ نکلیا۔ پھیر دوجے چوتھے ودھ دہی لین گھروں نکلدا تے آندے جاندے نال سلام دعالے لیندا۔ کوئی ٹچکری کر جانداتے خوش ہوندا۔ پھیر آپ ٹچکریاں تے اتر آیا۔ دو تن مہینے مگروں انج ٹرن پھرن لگ پیا جویں کجھ ہویا ای نہیں سی پرکسے سائیکلاں والے اوہنوں کاریگر نہ رکھیا۔ "اینا اے پھتیا، اپنی دال روٹی نہیں چلدی بندہ کاریگر کیہ رکھے"کوئی ہور پج لادیندا۔ ماسٹر محمد دین سچ آکھدا سی پھتیا حرمزدگیاںچھڈ کجھ پڑھ لکھ لے۔ زندگی وچ کم آوے گا۔ مدرسہ شان اسلام دا پڑھیا پھتے دے کم آگیا۔ اوہنے اک پھٹے اتے اک پرانی داتن نال لکھیا "تن پیسے پنچر"تے گلی دے سڑک والی نکر دی نم ہیٹھ بیٹھ گیا۔ ۔۔۔۔۔۔ ہٹیاں والے آنے دا پنچر لاندے سن۔۔۔۔۔ دال روٹی چل پئی پردارو نہ نکلدا۔ جد کدی ٹوٹ لگدی تے نذیر قصوریا یاد آندا ۔ جس راتیں نوں دے مگروں ماسٹر عنایت، دادو گالھڑتے دیوی لال دی شراب گھٹ پے جانداسی۔ اوہدے مگروں چھوٹی تاکی وچوں دارو اوہنوں ای ملدا جیہنوں ٹھیکدار دا گورکھا چنگی طرح جاندا ہوندا۔ نذیر قصوریئے دی بھائی والی وچ جد پہلی وار پھتا نوں دے مگروں دارو لین آیاتے گورکھے کہیا "بھج جام آں۔ ایویں غلط تھاں جم پئے سی "گورکھے تاکی کھول کے جھاکیاتے اپنے توں وی چھوٹے قد دے بندے نوں ویکھ کے بڑا خوش ہویا۔ اوہدے مگروں پھتے نوں دارو ولوں کدی نانہہ نہ ہوئی۔ اوہدا سائیکلاں داکاروبار ٹھپ ہوگیا پر ٹھیکے اوہدا ناں حالے وی چلداسی۔ ماسٹر عنایت، دادو گالھڑ تے دیوی لال پیسے پاندے۔ ماسٹر عنایت دیاں مشیناں تے گاہکاں دے کپڑے ایدھر اودھر کرکے ہٹی پین پلان لئی ورتدے ۔ جس رات شراب گھٹ پے جاندی پھتے حرامدے نوں بھیج کے ہور منگا لیندے۔ پھتے حرامدے نوں اوہدی کمشن مل جاندی ۔ پر پھتا حرامدا کنی وی پی جاوے راتیں ساڈھے گیاراں توں پہلوں گھر مڑ آندا۔ ایہدے مگروں پولیس گشت تے نکل آنید تے پولیس نوں ویکھ کے پھتے دا دارو اتر جانداسی۔ اک راتیں پھتا ماسٹر عنایت دی ہیٹوں مڑیا تے گلی وڑدیاں ای اوہنوں کوئی چمکدی شے نظر آئی۔ پہلے سمجھیا ایویں دارو دا جھولا اے پر دارو نال تے اک دے دو نظر آندے نیں ۔ ایہہ تے اکو شے سی اک تھاں کھڑی۔ ایدہے پچھے ٹاٹ ، ٹاٹ دے پچھے بوہا۔ بوہے دیاں جھیتھاں وچوں لوٹاٹ تے پیندی ۔ ایہہ نوری بی بی دے گھر دا ٹاٹ سی۔ جانیا پچھانیا، پھتے دا اپنا گھر ایسے گلی وچ۔ اوہنے اگے ودھ کے ایہہ چمکدی شے چک لئی ۔ پکا گلاس نوں ملن لگ پئیاں۔ نواں قلعی ہویا ملائم گلاس ۔ اوہنے گلاس دا پیندا دو واری بوہے تے ماریا۔ لکڑ دا بوہا، اتے ٹاٹ ، اواز نمھی جیہی دھمک بن کے رہ گئی۔ پر چلدی سلائی دی مشین رک گئی۔ اندرلا بوہا کھیا۔ پھتے حرامدے دارو کھروی اواز نال کہیا"نوری بی بی ، ایہہ تیرا گلا س باہر پیا اے "
تانبے داایہہ نواں قلعی ہویا گلاس اوس سویرے نوری بی بی صغراں نوں دتاسی۔ دو پیسے دا ددھ لیان لئی۔ مرجاوے جانی دی بلی جیہڑی پہلے ددھ وچ مونہہ پاگئی۔ صغرا ںسپارے وچمور دا پر نشانی رکھیاتے ددھ لین ٹرپئی۔ اٹھ ورھیاں دی صغراں دوجا سپارہ پڑھدی سی۔ باراں کو ورھیاں دی ہون تائیں قرآن شریف ختم کر لوے گی۔ نوری بی بی دے گھر پڑھن والیاں کڑیاں ، دس ورھیاں دی کڑی قمیض نوں کاج کرلیندی ، مشین گیڑن لگ پیندی پھیر ہولی ہولی مشین نال سدھیاں سیناں پالیندی۔ ایس سکول دی کوئی فیس نہیں سی۔ کڑیاں دیاں مانواں جھولیاں بھر بھر نوری بی بی نوں دعاواں دیندیاں ۔ آمین ہون تے کڑی دے ماں پیو گڑدے چاول، رس دی کھیریا کوئی ہور مٹھی شے پکا کے محلے دے نیانیاں نوں ونڈدے تے تھال بھر نوری بی بی نوں بھیجدے ۔ کسے گھروں دوپٹا وی آجاندا۔
اج بلی ددھ وچ مونہہ پاگئی تے نوری بی بی صغراں نوں دو پیسے دا ددھ لین گھلیا۔ اج ای کتوں دو سنڈھے کریم پورے آگئے ۔ سنڈھا جس تھاں وی ہووے اپنے آپ نوں اوس علاقے دا بدمعاش سمجھدا اے۔ جے دو سنڈھے آہمو ساہمنے ہو جان تے دوواں سنگ پھسانے ای پھسانے۔ اک دوجے نوں دھکدے ، ٹکراں ماردے ایہہ گامو ددھ والے دی ہٹی ول ٹر پئے ۔ سنڈھے حالے دور سن پر لڑائی ویکھن والیاں دی بھیڑ وچ گامو دی ہٹی گواچ گئی۔لڑائی شروع ہون ویلے کل چار منڈےگلی وچ سن ۔ اوہناں وچوں اک نے پنجویں نوں واج دتی "اوئے سنڈھیاں دی لڑائی"تے کریم پورے دے لوکیں اپنے کم چھڈ کے نٹھے آئے، جولاہے کھڈیاں وچوں نکل آئے تے گھمیاراں اپنے چک روک لئے ۔ چاروں پاسیوں آکے ایہناں سنڈھیاں دے دوالے پڑ بنالیا۔
کریم پورے دے لوکی تھیڑ نہ ویکھدے ، منڈوے نہ جاندے، نہ کسی ایسی تھاں جتھے پیسے دینے پین ۔ اوہناں کول پیسے کیہڑے ہوندے ۔ پر میلے تماشاں دے اوہ اونے ای شونقی جنے باقی دنیا دے لوکی ۔ کشتی اوہناں کوئی نہیں چھڈنی تے ویکھنی بن ٹکٹوں ۔ دنگل والے دن اوہ سری رام دی سراں دے باہر اکٹھے ہو جاندے آواگون پھردے۔ ٹکڑیاں وچ ایدھر اودھر کھڑے رہندے جس ویلے وڈے پہلوان اپنی دف نال آندے ایہہ یاعلی دے نعرے لاندے اوس جلوس وچ جارلدے پھیر اک لما "یا علی مدد " دا ریلا لگداتے بندیاں دا ایہہ ہڑھ گیٹ وچوں پانی وانگر لنگھ جاندا۔ راس دھارئیے آندے، سارے کریم پورے اپنے ٹبراں نوں اللہ دے آسرے چھڈ کے ساری رات راس ویکھدے ، کوئی کوئی دوانی چوانی دی ویل وی دے دیندا۔ پر ویل دین والیاں وچوں ودھ راس دھاریاں دے اپنے بندے ہوندے ، کریم پوریاں نوں شرم دوان لئی، اوہناں کولوں دوانیاں چوانیاں کڈھان لئی ، شہر دا سبھ توں وڈا میلا ، وڈے پیر دا میلا مفت ہوندا۔ تھیڑ سرکس، دوسراں والا آدمی ، موت دا کھوہ ۔، پھرہ ٹرو، سیر کرو باہروں ویکھو کوئی ٹکٹ نہیں منگدا۔ طرح طرح دیاں ہٹیاں ، رنگ رنگ دیاں شئیاں ، ویکھن دا کوئی مل مہین ۔ مسخرے مچاناں تے کھڑے مسخریاں کردے ۔ دو پنڈاں توں سکھاں دیاں ٹولیاں آندیاں ۔ بولیاں بھنگڑے پاندیاں ، بھوتے سکھ اک دوجے دے سر پھاڑدے ، سبھ مفت ، سنہری بازار دیاں سفیدی ہوئیاں رنڈیاں موڈھیاں اتے بیٹھیاں ، کوٹھیاں والیاں اتوں تکدیاں بڑے پیر دا میلا کمان لئی ، تماش بین لنگھدے ، ٹچکریاں کردے، ناراض نہ ہوندیاں ، مسکاندیاں ، اکھاں مٹکاندیاں ، کیہ پتا ہوندا بندے دے دل دا، بھاویں کریم پوریا ای ہووے، پہلے ایہہ میلا نہیں سی ہوندا۔ ایہہ چھوٹا شہر، چھوٹے پیراں دا، چھوٹے چھوٹے عرس ، پھیر اک سیانے پیر لوکاں دی لوڑ ویکھی تے وڈے پیر صاحب نوں سفنے وچ ویکھیا۔ اوہناں پہلے داتن کیتی، وضو کیتا پھیر نماز ادا فرمائی، سیانے پیر دی اکھ کھلی جتھے داتن گڈی اوتھے نم دا ردرخت سی، لوٹے دی تھاں کھوہ تے نماز دی تھاں درگاہ شریف ، ہن چھوٹے شہر وچ وڈے پیر دا میلا لگدا۔ چڑھاوے چڑھدے ، نذر نیازاں، دور دوراڈوں لوکی، پانی لین آندے، بماریاں لئی ، بھوتے سکھ اک دوجے دے سر پھاڑدے ، کریم پوریاں لئی مفت دا میلا۔
اک سنڈھا ہولاسی۔ گھٹ عمر دا ، دوجا بز رگ تے بھارے جثے دا، بزرگ سنڈھا اپنے بھار نال ہولے نوں دھکدا کسے کندھ وچ واڑ دیندا۔ ہولا پھرتی دکھاندا نکل کے بزرگ دیاں پسلیاں وچ اک دو ٹکراں ٹھوک کے ساہمنے آجاندا۔ پھیر دوویں سنگ پھساکے دھکا دھکی کرن لگ پیندے ۔ لوکی اپنے اپنے سنڈھے نوں ہلاشیری کردے۔ نیانے سیانیاں دیاں ٹنگاں وچوں دی گھول ویکھدے ۔ جد اک سنڈھا دوجے نوں دور تائیں دھکدا جانداتے تماش بین وی اونا کوپچھے ہٹدے جاندے تے پیراں وچ آندے نیانیاں نوں گالھاں کڈھدے جے کوئی نیانا ڈگ پینداتے اوہدے جمن والے نوں وی برا بھلا کہندے۔ اک ہلے وچ صغراںڈگ پئی۔ اٹھ کے نٹھی ۔ گلاس والا ہتھ نک تے پھیریا۔ پٹھا ہتھ لہو نال بھر گیا۔ گلاس تے دو پیسے اوہدے ہتھوں ڈگ پئے تے روندی اپنے گھر ول نٹھی "ہائے میں مرگئی "صغراں دی ماں اوہنوں کھرے تے لے گئی۔ اہودے سر وچ گھڑے دا پانی پان لگ پئی۔ کریم پورے دے لوکاں نوں لہو بن کرن دے دو طریقے آندے سن۔ سر وچ پانی پاندے جاؤ یا کپڑا ساڑ کے اوہدی سوا نال لپھٹ بھر دویو۔ " نی توں تے قرآن شریف پڑھن گئی سی"ہن صغراں نوں دوپیسے تے گلاس یاد آیا۔
جد صغراں دے ہتھوں گلاس ڈگیاتے اوہ رڑھدا گامو دے تخت پوش دے ہیٹھوں لنگھدا رام چند تماکھو والے دی ہٹی اگے وگدی نالی وچ جا ڈگیا۔ لڑدے سنڈھے اک دوجے نوں دھکدیاں گاموتے رام چند دیاں ہٹیاں اگے اپڑدے تے ایہہ دوویں اپنے تخت پوشاں اتے کھڑے ہوکے ڈانگاں کھڑکان لگ پئے۔ سنڈھے تے تماش بین لنگھ گئے تے دوواں اپنیاں ہٹیاں مڑ سجا لئیاں۔ پر گامو نوں ایہہ پتا نہیں سی کہ اوہدا اک دو پیسے دی گاہک ددھ لیاں بنا ای مڑ گئی سی تے ہن منجی اتے پئی ہائے ہائے کردی سی۔ سنڈھیاں دا میلا لنگھ گیا۔ لوکی اپنے اپنے گھریں ٹرگئے۔ شام پے گئی چپ چپیتی شام ۔ میلے دی شام ورگی، پھیر لوکی اپنی کمیں ددھ دہی تماکھو لین گھروں نکلے۔ رام چند ہٹی اندر ای اپنیاں دو ٹکیاں لاہیاں تے دوپہر دی مونگی دی دال نال کھاکے اتوں دی ادھا گلاس پانی پی لیا۔ بچیاادھا گلاس پانی دوروں نالی وچ سٹ دتاتے اپنیاں کولیاں ، کجیاں سانبھن لگ پیا۔ نالی داپانی گنداسی سلیٹی رنگا۔ نالی دی گار گوڑھی سلیٹی ۔ تانبے دا نواںقلعی ہویا گلاس جد ایس نالی وچ ڈگیاتے دو کوپیسے نالی وچ وی کھا گیاتے نالی دی گوڑھی گار اوہدے اتے ولھیٹی گئی تے اوہ وی سلیٹی رنگا ہوگیا۔ ہٹی وچ بیٹھے رام چند نوں تخت پوش ہیٹھوں نالی تے نظر آندی سی پر گلاس نہیں ۔ اپنی دال روٹی چھکن مگروں جد اوہنے بچیا پانی نالی وچ سٹیاتے ایس پانی گلاس دے اتلے پاسے دی گار دھو دتی تے گلاس دی نویں قلعی چمکن لگ پئی ۔ رام چند اپنا حقہ سلگایا تے دواک گھٹاؤں مگروں اوہنوں نالی وچ کوئی چمکدی شے نظر آئی۔ چمک تے ٹھیک سی پرشے سمجھ نہیں سی آندی۔ چمٹے نال اوہنوں ہلایاتے اوہ گلاس بن گیا۔ مشکل ایہہ سی کہ مسلماناں دے محلے وچ ایہہ مسلماناں دا ای گلاس ہو سکداتے مسلماناں دی کھان پین دی شے تے اک پاسے اوہناں دے بھانڈے نوں وی ہتھ لاکے رام چند دا دھرم بھرشٹ ہو جاندا۔ مسلمان رام چند دا تماکھو لے جاندے تے مزے نال پیندے ۔ اوہناں کدی ایہہ سوچیا وی نہ کہ رام چند دے ہندو تماکھو نال اوہناں دا دین ایمان خراب ہوسکدا۔ رام چند ایس گلاس نوں ہتھ نہ لایا ۔چمٹے نال کڈھ کے نالی دے کنڈھے رکھ دتا۔ ہور ادھے گھنٹے تائیں غفورا پہلوان آوے گا۔
غفورا پہلوان نہیں سی، اوہدا ابا، شیدا ابا، ضرور کھاڑے جاندا رہیاسی، اپنے ویلیاں ، نالے شیدا ابا غفورے دا داوجا اباسی، اوہدا اصلی پیو مریاتے غفورا تن ورھیاں داسی۔ اوہنوں اپنے اصلی ابے دا ناں نہیں پتا ۔ نہ ای اوہدی ماں نے کدی دسیا، اوہدے دوجے ابے توں ڈردیاں۔ اوہدی ماں دے چھے بھراسن، جد غفور تیتم ہویاتے بھائیاں بھین نوں کہیا "اسیں ساری عمر تینوں روٹی کپڑا دیواں گے، توں دوجا ویاہ نہ کریں ۔ ساڈی نک وڈھی جاوے گی" پر غفورے دی ماں دوجا ویاہ کرلیاتے بھائیاں بھانے بھین مرگئی۔ نویں گلی دے منڈے غفورے نوں پچھلگ کہندے ۔ اوہ سمجھدا ایہہ اوہدا نواں ناں اے۔ پر ایہہ نواں اوہنوں چنگا نہ لگدا۔
دیوالی دے دناں کریما گھمیار اپنے چک تے دیوے بناندا پیاسی۔ کول غفورا بیٹھا بڑے گوہ نال تکدا۔ گلی مٹی وچ کریما گوٹھے نال گوٹھے نال اک ڈونگھ پاندا پھیر دوواں ہتھاں دیاں انگلاں نال اوس ڈونگھ نوں کھلیاں کردا۔ اک نکی جیہی کولی بن جاندی ۔ ایس کولی نوں دھاگے نال کٹ کے کریما چکوں لاہ لینداتے انج بھنجے رکھدا جیویں ماں اپنی ستے بلور نوں گودیوں لاہ کے منجی اتے پاندی اے۔ پھیر گوٹھے تے اک انگل نال کولی دے مونہہ نوں پولے جیہے دبا دیندا تے کولی دیوابن جاندا۔ کریما کنا کاریگر اے۔ اوہدے ہتھ انگلاں گلی مٹی وانگوں مڑدیاں ، گلی مٹی نوں موڑدیاں سوہنیاں کولیاں ، سوہنے دیوے بناندیاں ، جے میں گھمیار ہوندا میں ایداں دے دیوے بناندا۔
"بابا کریما، میں وی ایداں دے دیوے بن سکداں ؟"
ـ"ہاں پت توں بڑا ہوویں گاتے میں تینوں دیوے بنانے سکھا دویاں گا"
بابے کریمے دا اک پنج مہیناں دا دوہتاسی اوہ وی اک دن بڑا ہوووے گا ۔ غفورے ورگا نانے نوں دیوے بناندے ویکھے گا۔ خوش ہووے گا ۔ کریما ایہہ نیانیاں ورگیاں سوچاں سوچدیاں چار پنج ورھے اگے لنگھ گیا۔ غفورا اوہنوں اپنا دوہتا جاپیا۔ تے اوہ آپوں غفورے دا نانا۔ ایتھے تائیں تے گل ٹھیک سی پر ایتھوں اگے کریمے دی سوچ گڈ مڈ ہوگئی۔ بندے نوں ایداں نہیں سوچنا چاہیدا پر کدی کدی سوچ اپنی روڑھے پے جاندی اے ۔
غفورے دا پیو مرگیاسی۔
بابے کریمے دا جوائی مرگیاا
بابے دی دھی رنڈی ہوگئی۔
اوہنے ہور ویاہ کرلیا۔
اوہدا پتر۔
بابے کریمے دا دوہتا۔
پچھلگ بن گیا۔
بابے کریمے دا ہتھ کنیبا، کولی ونگی ہوگئی۔ غفورے نوں کیہ پتا کولی ونگی ہوئی۔ اوہ تے ایس گل تے بڑا خوش سی کہ بابے کریمے اوہنوں پت کہیا۔ اینے پیار نال تے اوہنوں پت کدی کسے نہیں سی آکھیا۔ شیدا ابا اوہنوں بلاندا "غفورے چلم دھریں "ـ"غفوریا میری جتی پھڑائیں "اوہدی ماں وی اوہنوں غفورا کہندی ۔ کدی پت کہندی تے پہلے ایدھر اودھر ویکھ کے۔
"پر باباب کریما، پچھلگ وی دیوے بنا سکدا؟"
بابے کریمے اک ہور کولی ونگی کردتی۔
"پترا پچھلگ ہون وچ کیہ برائی اے۔ ایہہ تے رب دی مرضی اے۔ "
"پر بابا پچھلگ کون ہوندے؟"
بابا کریما کھنگیا۔ اپنا گل صاف کیتا تے جواب بناندیاں اوہنوں چار دیوے لگ گئے۔
"پتر غفورا، تیرا پیو تیرے چھوٹے ہوندیاں مرگیاسی ۔ رب دی مرضی سی۔ تیرا ابا تیرا شیدا ابا وی تینوں تیرے پہلے ابے وانگوں پیار کردا اے۔ پترا پچھلگ ہون وچ کوئی برائی نہیں ۔"
کریمے دی گل غفورے دی سمجھ نہ آئی ۔ اوہدے چت نہ لگی۔ اوہنوں لگیا جیویں پچھلگ کوئی گالھ ہووے۔ اوہ اٹھ کے گھر ول ٹرپیا۔ اوہدا جی رونداسی تے ہنجو اوہدیاں اکھاں وچ کٹھے ہوگئے ، کجھ ڈلھ وی پئے۔ رہا وچ ستار اوہنوں روندیاں ویکھ کے پچھیا "پچھلگ تینوں کیہنے ماریا؟"غفور نے دوجی گل نہ کیتی ۔ پورے زور نال ستار نوں مکا کڈھ ماریا۔ اوہ سر دے بھار ڈگیاتے اوہدے نک وچوں لہو وگن لگ پیا۔ غفورے نوں لگیا جیویں اوہنے شیدے ابے نوں مکا ماریا ہووے تے شیدے ابے دے نک وچوں لہو وگدا اوہنوں بڑا چنگا لگیا۔ اوہ وی تے میرے ماں نوں ماردا اے۔ نالے اوہنے میری نکسیر توڑے گا، ستار نوں مکا مارن توں۔ نکسیر ٹٹن مگروں غفورے سوچیا جے ستار مینوں پھیر پچھلگ کہیا تے میں پھیر اوہدا نک بھن دیاں گا۔ کسے ہور دا وی ، جیہڑا وی مینوں پچھلگ کہے گا۔ منڈیاں دی سمجھ نہیں سی آندا پچھلگ ستار نوں مکا کیوں ماریا۔ اوہنوں دوروں آندیاں ویکھ جیرے کہیا "میں پچھداں ایس سکڑو، کالے ماتا مونہہ دا گاں نوں تسیں پچھے رہنا۔ میں آپوں ایہدے نال نبڑ لواں گا"
"پچھلگ ، توں ایہہ ستار نوں کیوں ماریا سی ؟ "
ـ"مینوں پھیر پچھلگ نہ کہیں نہیں تے تیرا وی نک بھن دیاں گا "
جیرے دے سر وچ جیویں ہتھوڑا وجای ہووے تے اوہ "میں تے ایویں ای پچھیاسی"کہہ کے اک پاسے ہوگیا۔ غفورا لنگھ گیا۔ منڈیاں جیرے وی تونی لا دتی
"جیرا ڈر گیا اوئے ۔ اوئے اوئے اوئے
اوئے اوئے اوئے جیرا اوئے "
اگلے دن جیرا غفورے دا راہ روک کے کھڑا ہوگیا۔
"پچھلگ ، توں کل کہیا سی مینوں پچھلگ نہ کہیں ۔ پچھلگ ، توں پچھلگ نہیں تاں ہور کیہ ایں پچھلگ؟
غفورے جو کرناسی جیرے نوں پتاسی۔ اوہنے غفورے دا مکا پھڑلیا۔ پھیر مکے والی بانہہ نوں مروڑا دے کے غفورے نوں ہیٹھ سٹ لیاتے آپوں اتے بیٹھ گیا۔ چنگی کٹ چاڑھ کے چھڈیا تے غفورا وی اٹھ کھڑا ہویا۔ دوویں مکیاں گھماندا جیرے ول ودھیا۔ جیرے مکیاں توں بچدیاں اک وار پھیر غفورے نوں تھلے سٹ لیاتے اتیکی اوہ لٹ پائی کہ مڑکے نہ اٹھ سکے۔ پر غفورا پھیر کھڑا ہوگیا۔ پہلے گوڈیاں کہنیاں بھار پھیر اپنے پیراں تے ڈولدا، دوویں بانہاں اگے کرکے حافظاں وانگوں ٹوہندا جیرے ول ودھیا۔ پیر نوں ٹھوکر لگی تے ڈگ پیا ۔ جس اٹ دے ٹوٹے نال ٹھوکر لگی سی اوہ چکیاتے جیرے نوں کڈھ ماریا اٹ دا ٹوٹا جیرے توں کئی گزپرے دی لنگھ گیاتے دور جا ڈگیا۔ غفورا شئیاں وانگ اٹ دے پچھے گیا ایہنوں چک کے ہتھ وچ انج گھٹیا جیویں ایہدا رس کڈھنا ہووے۔ رس تے نہ نکلیا پر اٹ دے ٹوٹے غفورے دیاں بانہاں ، لتاں تے کل سریر وچ جان بھردتی۔ اوہدا کٹ کھاکے خالی ہویا سر مڑسوچن لگ پیا۔ اوہنے سوچیا ایتکی نشانا خالی نہیں جان دیاں گا۔ تے ہولی ہولی جیرے ول ودھیا۔ نیڑے ہون لئی ، نشانا بنھن لئی ، جیرا بس کجھ سمجھدا، اوہدی ہر چال پچھاندا پچھے ہٹدا گیا۔ سجے کھبے ہوندا، اوہدی اٹ توں بچن لئی پر جد اوہنے غفورے دیاں اکھاں وچ خون دیکھیاتے جیرانٹھ اٹھیا۔ غفورا دو کو گلیاں جیرے دے پچھے گیا پھیر تھک کے مڑ آیا۔ جیرے دے حما ئیتاں ول اوہناں نوں پچھن لئی ۔ پر اوہ پہلے ای کدھرے چلے گئے سن۔ اوہدے مگروں کسے گلی وچ اوہنوں پچھلگ نہیں کہیا۔ غفورا پچھلگ توں غفورا پہلوان بن گیا۔ پر گھریں شیدا ابا حالے وی کدی کدی نکسیر توڑ دیندا۔ شیدے ابے نے غفورے نوں ساکے ترکھان دی ہٹی پادتا۔ کجھ چر غفورا اک لوہار ہتھوڑا چلاندا رہیا۔ جد پمپاں والے مستری نال لگیاتے شیدے ابے نوں پنج روپے مہینا ملن لگ پئے ۔ غفورا باریک ہوندا گیا پر اوہدیاں لتاں بانہاں لوہے ورگیاں ہوگئیاں۔ اوہدی پھڑی بینی کریم پورے دا کوئی منڈا نہ چھڈا سکدا۔ جد آرن وچ کھڑا ہون جوگا ہویاتے استادگر عبداللہ دیاں دریاں بنن لگ پیا۔ چھے آنے ماں نوں دینداتے دو آنیاں نال اپنا ودھ پانی کردا۔ گامو دی ہٹی تے ددھ پین بیٹھداتے دوجیاں نال حقہ پیندا۔ چپ چپیتا غفورا ہن ، ہاں جی، آہو جی ، کر لیندا۔ تے کسے کسے گل تے ہولا جیہا ہس وی پیندا۔ پر جے کوئی اوہنوں گوہ نال تکداتے اوہدیاں اکھاں وچ حالے وی اوہ غصہ سی جیہڑا ستادنے ویکھیاسی تے جیہنوں ویکھ کے جیرا نٹھ اٹھیا سی۔ سانگاں دے میلے لکڑ بازار دے بدمعاش کریم پورے دے منڈیاں نوں پھنڈ رہے سن غفورے لنگھدیاں ویکھیا، ویکھیا نہ گیا۔ اک منڈے توں ڈانگ پھڑکے اوہ چلائی کہ وڈے بدمعاش نٹھ کے بھیڑ وچ جاوڑے۔ شامیں گامو دی ہٹی ددھ حقہ پین والیاں کہیا۔ "اج غفورے نے کریم پورے دی لاج رکھ لئی "اوس ورھے غفورا محلے دی ٹولی نال صابر دے میلے کلیر شریف گیا۔ خوش خوش مڑیاتے شیدا ابا اچی اچی گالھاں نہیں کھاندے۔ غفورا اٹھ کے باہر چلا گیاتے شیدے ابے اوہدی ماں نوں کٹ چاڑھ دتی۔
اوس راتیں غفورا استاگر عبداللہ دے دالان جا ستا پھیر اوتھے ای سوندا رہیا۔ تے خوشئے تندور الے دا اک گاہک ہور لگ گیا۔ غفورا خودشئے دے تندور، رام چندر تماکھو والے دی ہٹی تے بیٹھدا۔ لنگھدیاں گڑیاں ، زنانیاں نوں ویکھداتے اوہدے دل نوں کجھ ہوندا پر سمجھ نہ آندا کیہ۔ جد نوری بی بی دا رحیما اوہنوں چھڈکے چلا گیاتے غفورا رسولے نائی دی ہٹی تے چرکا ویلا لان لگ پیا، اپنے والاں تے مچھاں نوں کنگھی کردیاں ، ایتھوں نوری بی بی دا تپڑ ٹنگیا بوہا نظر آونداسی ۔ اوہنے کدی کدی بوری بی بی نوں اپنے ول تکدیاں نہیں ویکھیا پر رسولا نائی غفورے نوں نوری دے بوہے ول مونہہ کرکے کنگھی پٹی کردیاں ویکھداتے ول کھاندا۔ رسولے نائی دا نوری تے ودھ حق شفع بدناسی۔ اوہ محلے وچ پہلوں دا آیاسی ، اچے پنڈوں ۔ گلی وچ کھجور دی چٹائی ڈاہ کے کم شروع کیتا پھیر چاچے دین دی ہٹی کرائے لئی۔ ہن دو کرسیاں تے دو شیشے ۔ یا اللہ ، یا محمد دے دو فریم باقی کندھاں تے فلمی تصویراں رسولے دے سوچیں اوہدا نوری تے ودھ حق بنداسی۔ ہولا سی تے ذات ولوں ۔
پر ذاتاں وچ کیہ رکھیا اے۔ رب کریم نے سبھ بندے بنائے اکو جیہے کیہ بادشاہ، کیہ غلام ، قرآن شریف وچ ایہو آیا اے۔ مولوی وی ہر جمعے ایہی کہندا اے۔ پر لوکی کہندے کجھ تے کردے کجھ ہور نیں ۔ رسولا نالئی کمی دا کمی ۔ اوہنوں دھی دیوے تے کوئی کمی دیوے ۔اوہدے پنڈ دا نائی ۔ پر شہروں آئے نائیاں نوں چودھری چنگا نہ جاندے۔ کہندے شہر کمیاں دا دماغ خراب کردیندا اے ۔ پنڈ آکے ایہہ چنگے بھلے کمیاں نوں بگاڑ دیندے نیں۔
پنڈ دی کڑی ویاہ لے جان تے چودھریاں دی اک کمن گھٹ جاندی اے۔
چودھریاں نوں ناراض کون کرے "رسولے اسیں تے ایس پنڈ رہنا"اچے پنڈ دے نائی رسولے نوں کہندے ۔ دھی نہ دیندے ۔ نہ کریم پورے والیاں کدی سوچیا کہ رسولے نوں ٹبر دی لوڑ اے۔ ایہہ اک بے خصمی نوری بیٹھی اے، غریبڑی۔ اینے چر دا نٹھیا خاوند تے مویاں برابر۔ ایہناں نوں رب مت دتی ہووے۔ رسولے نال ایہدے کلمے پڑھا دین ۔ ویہہ ورہے ہو گئے ایہناں دی خدمت کردیاں ۔ ایہہ رسولے دا حق بندا۔ رسولاانصاف منگدا۔
پر کسے رسولے نوں انصاف نہ دتا۔ اوہنے منگیا ہوندا تاں ۔ اوہ تے ایہہ گلاں اپنے آپ نال ای کردا کسے ہور نال نہ ۔ کیویں کردا۔ اوہ جگ جگ دا کمی ۔ بندہ اوہدے اندر ڈریا بیٹھا۔ گل اوہدے بلھاں تے نہ آندی اوہ وچو وچ بلدا۔
بے خصمی نوری دا خصم ہتھ تے ہتھ مار کے چودھری حق دے اٹھائی روپے لے کے شہر چھڈ گیا۔ بیوی بچے وی۔ چودھری حق سیانا بیانا۔ کریم پورے دا نیانا سیانا ، ہر کوئی سیانا، ہر کوئی جاندا ، رحیمے کول اٹھائی پیسے ہون تے اوہناں دا منگ پتا کھیڈ آوے گا۔ چودھری دیاں چار شہتیریاں لین گیا۔ اٹھائی دے اٹھائی سو بناون نکے پہلوان دے اڈے چلا گیاتے کل رقم ہار کے شہر چھڈ گیا۔ بیوی تے پتر وی ۔ دوپہر یوسف تے یعقوب دس تے باراں ورھیاں دے، منجیاں پیڑھیاں ٹھوکدے۔ ماں محلے والیاں دے کپڑے سیندی ۔ ماں آندا چوراں وانگ تے فجرے فجرے چلا جاوندا اگلی وار چودھری دے پیسے لیان دا وعدہ کرکے ۔ اک رات جو آیاتے اگلے دن پتر وی گھروں نکلے تے مڑ نہ آئے نہ ای پھیر کدی رحیما آیا ۔ پتراں دے مگروں نوری بی بی چار دن منجی تے لمی پئی رہی۔ بھکھی بھانی کیہ سوچدی رہی ۔ اوہی جاندی یا رب جاندا۔ پر پنجویں دن صغراں دی ماں چاہ کلچا لیائی تے ویکھیا نوری بی بی اپنی مشین دے پرزے پرزے کری بیٹھی اک اک پرزے نوں مٹی دے تیل نال انج دھوندی پئی اے جیویں ماں اپنے بالاں نوں نہاندی اے۔ صغراں دی ماں نوں بٹھا کے نوری کھرے تے گئی تے اپنے ہتھ صابن نلا دھوئے ۔ سنگھے، پھیر دھوئے تے کلچے دے ٹکڑے کرکے چاہ وچ بھیون لئی رکھ دتے ۔
"ہائے نی بھینا ، میرے تے کنے ای کپڑے سین توں پئے نیں "
کریم پورے دیاں مائیاں کپڑیاں بارے بہتا نہ سوچدیاں ۔ کھیچل نہ کردیاں ، چرخے کتدیاں مٹی گنھدیاں، گھردے کماں وچ رجھیاں ، اوہ جیہڑا وی کپڑا پاندیاں اوہناں دے گھر والیاں دے پیشے وچ رلیا جاندا۔ سلیٹی، گھسمیلا، مٹی رنگا، کدی ویاہ براتیں نواں کپڑا سواندیاں تے لاہ کے اگلی عید برات لئی سانبھ رکھدیاں ۔ جس محلے دیاں تیویاں نوں کپڑیاں دی اینی گھٹ لوڑ ہووے اوتھے کپڑے سین والی دا رب والی ۔ نوری بی بی رکھی سکھی کھا کے سوں رہندی۔ کسے تے ظاہر نہ ہون دیندی۔
اوہناں دنیں ، پتا نہیں ایہہ کیویں ہویا، پر ریشمی کپڑے دا رواج چل پیا۔ اصلی ریشم جیویں چینا سلک ، دو گھوڑے دی بوسکی ایہناں بارے کریم پورئیے کدی سوچ وی نہ سکدے پر جھوٹھا ریشمی کپڑا عام وکن لگ پیا۔ کسے کریم پورے وچ ریشمی کپڑے دی ہٹی تے نہ کھولی پر پھیریاں والے ودھ گئے۔ ایتھے ہمیش توں ای پھیریاں والے کپڑا ویچن آندے ۔ کھدر ، گاڑھے ، سوسی، چھینٹاں ، کورے لٹھے دے ٹوٹے مونڈھے ماری ، اک ہتھ وچ لوہے دا گز۔ وڈا بیوپاری مونڈھی وچ گٹھری لٹکائی ماشکیاں وانگوں ڈنگا ہوکے چلدا، اپنے مال دے بھار نال ۔ جد جھوٹھا ریشمی کپڑا آن لگاتے پھیریاں والے دی قمیضاں شلواراں دے ٹوٹے مونڈھے ماری "ساٹن ، آنکھ کانشا، دل کی پیاس، تیری میری مرضی ، دیاں واجاں لاندے تے اپنے گز بازی گراں وانگوں گھماندے۔ ایہہ واجاں جے روز کنیں پین تے مٹی دے باوے وی سوچن لگ لین۔ مٹی رنگیاں، گسمیلیاں مانواں اپنیاں دھیاں دے داجاں بہانے ایہناں کپڑیاں نوں ہتھ لالاکے ویکھدیاں ۔ پھیرایہناں مانواں ہانڈی روٹی وچوں پیسے ٹکنے شروع کردتے۔ جد نوری بی بی کسی گوانڈھن دا ریشمی کپڑا سیندی تے ہور گوانڈھناں وی اکٹھیاں ہو جاندیاں ۔ نوری بی بی کدی سوچدی کہ ریشمی کپڑے دی سوائی دونی ہونی چاہیدی ۔ ریشمی کپڑا ہتھوں نکلیا جانداتے وقت وی ودھ کھاندا۔ پھیر ریشمی کپڑے دے کارخانیاں نوں دعاواں دے کے چپ ہو رہندی جیہناں اوہدا کم ودھا دتاسی۔ ہن ہر کریم پورنی ایہو سوچدی کہ گھر اوہ بھاویں تپڑپاکے بیٹھی رہی پر دوجے گھر جاوے یا کسی ایسی تھاں جتھے ہور تیویاں ہون تے اوہنے وی ریشمی سوٹ پایا ہووے۔ ریشمی کپڑے پان والیاں ودھ گی
أاں تے پھیریاں والے وی۔ کئی گٹھریاں والیاں گٹھری چکن لئی مزدور رکھ لئے۔اک دن کریم پورے گلیاں وچ اک نویں واج آئی۔ "ململ چاہیے، کیرون چاہیے ، آنکھ کانشا چاہیے ، دل کی پیاس چاہیے، ساٹن چاہیے، ٹاسا چاہیے"۔ ایہہ اک نواںپھیری والاسی دوجیاں توں وکھرا۔ ایہدے تھان اک تن پہیاں والی ریڑھی وچ سجے۔ ریڑھی نوں مزدور دھکداتے "چاہیا"ریڑھی دے اگے تردا اپنا گز انج زمین تے ٹیکدا جیویں ایہہ رئیساں دی سیر کرن والی سوٹی ہووے۔ اوہدی واج توں جے کریم پورے دے نیانے ، سیانے ، مرد، زنانیاں اوہنوں "چاہیا"کہندے تے اوہناں دا کیہ قصور تے نہ ای "چاہیے " ایس ناں توں برا منایا۔ چاہیا اردو بولداسی پر پنجابی چنگی طرحاں سمجھداسی۔ ایس لئی اوہدی تے کریم پورے دیاں مائیاں دی سودے بازی چنگی سوادلی رہندی۔ کوئی تیویں اوہنوں ٹچکر کر جاندی تے کل نیانیاں سیانیاں کھڑ کھڑ ہسدیاں ۔ چاہیا اپنا الوں ورگا مونہہ بنائی رکھدا اوہدا ایہہ ڈام ہاسے نوں ہور وی کھلار دیندا۔ بہتیاں گھراں والیاں تے چاہئے نوں ہاسے مذاق لئی ای روک لیندیاں ۔ اوہناں لئی چاہیا مچان تے چڑھیا سرکس دا مسخراسی، جیہڑا اوہناں کدی نہیں سی دیکھیا۔ پر ایس ہاسے مذاق وچ چاہیے دا وی کجھ مال وک جاندا۔ اوہنوں ہور کیہ چاہیداسی۔ کدی مولوی فرزند علی دیوبندی چاہئے دی ریڑھی کولوں لنگھداتے لاحول پڑھدا ، لعنت بھیجدا ایہناں بے حیاواں تے جیہڑیاں اک بے محرم نال اہو وی ہندو نال ٹھٹھا مذاق کردیاں ۔ مسلمان مستورات جیہناں دی اواز اوہناں دے مالک دے سوا کسے ہو ر دے کن وچ نہیں پینی چاہیدی۔ ایہہ قیامت دیاں نشانیاں نیں۔
"آنکھ کانشا""دل کی پیاس "چاہیا تے قیامت دیاں نشانیاں اک پاسے نوری بی بی دا خرچا پھیروی ہتھ کھچ کے چلدا۔ جد عائشاں پچھیا"نوری بی بی توں مردانہ قمیض دی سیں لیٹی ایں ؟"تے نوری بی بی ایس گل دا برا منایا"کیوں ، مردانہ قیمض لئی کوئی مند پڑھنے ہوندے۔ توں مینوں پرانی قمیض لیا دے اوہدے توں اچھی سیں کے دیاں گی۔ میرے پتراں دا ابا اپنی قمیض ماسٹر عنایت توں تھوڑا سوانداسی"۔
کریم پورے وچ ماسٹر عنایت مردانہ قمیض دے چار آنے لینداسی۔ محلے دے سفید پوش تے جوان اوہدے توں قمیض سوانا اپنی وڈیائی سمجھدے پر غریب غربا نوں چار آنے دکھدے۔ دوجا خان صاحب فضل حسین خان سی اوہ تن آنے لیندا پر نال ادھی دہاڑی وی۔ کیوں جو اوہدے توں قیمض سوان لئی اوہدے کول بیٹھناپینداسی۔ خان صاحب بزرگاں دے کارنامے سنن لئی تے دھاگا ٹٹن تے سوئی وچ دھاگا پان لئی ۔ عائشاں دے کاکے دے ابے دی قیمض دو آنے وچ سین نال نوری بی بی نوں مردانہ کم وی آن لگ پیا۔
اک دن عائشاں دے بھائی دی قیمض سیندی سی کہ اپنا بھائی یاد آگیا۔
بھائی زمان خان پٹیالے وچ رہنداسی ۔ ہن پتا نہیں کتھے ہووے۔ پر چاچے بجوڑ خان گڑھی عبداللہ چھڈکے کتھے جانا۔ چاچے نوں نوری بی بی دا خط ملیاتے اوہ ٹکٹ کٹا سدھا نوری بی بی کول اپڑ گیا۔ گڑھی چھڈکے لوکی شہر جاندے، دولتاں بناندے ، گھڑیاں دے گھڑے ۔ اپنیاں نوں بھل جاندے۔ چاچے بجوڑ خاں نوں نوری دی چٹھی روپیاں دا گھڑا لگی۔ پر جدا اوہنے نوری بی بی دے گھر دے باہر ٹاکیاں لگا تپڑ تے اندر کچا گھڑا ویکھیاتے مڑدے پیریں پر ت چلا۔ پھیر رک گیا، چار دن نور گل کول رہیا۔ اللہ بخشے نور گل دی ماں دیاں گلاں کردا رہیا۔ کیویں لالہ شناور خاں اک جوئے خانے وچ کٹھیا گیا۔ اوہدیاں آندراں اتلی پوڑی توں ہٹھیلی تیک وچھیاں ۔ تے ہورا اجیہاں گلاں نال نور گل نوں روا روا کے اوہدے کولوں پیسے کڈھان دا آہر کردا رہیا۔ پر اوتھے کجھ ہوندا تاں۔ اخیر آن جان دا کرایا تے اک روپیا سفر خرچ لے کے گڑھی عبداللہ چلا گیا۔
زمان خان نوں اوہدا پیو پہلے دھوکھا دے گیاسی۔ اوہ تے نور گل نوں ویکھ کے بہت ای اودریا۔ اوہنوں تے تیراں ورھیاں دی نور گل ای یادسی۔ لال گوری ، انار دی کلی، ہن رنگ سواہ ورگا۔ عمروں پنجاہ دی لگدی، ہتھاں دیاں ناڑاں جیویں درختاں دیاں جڑاں ، کوئی پتر نہ جو بوٹ پالش کرسکے کسے چاہ خانے کم کرسکے۔ نہ کوئی دھی جو بڑے ہوئیاں چار پیسے دے جاوے ۔ نور گل نوں ایہناں حالیں ویکھ کے بھائی زمان خان نوں بڑا دکھ ہویاتے اوہ وہ چھیتی پٹیالے پرت گیا۔
نوری بی بی بھائی زمان خان دی ، چاچے بجوڑ خان دی جو سریا ، خدمت کیتی پر جو آساں اوہ لے کے آئے سن پوریاں نہ ہوئیاں ۔ نوری بی بی سوچن لگ پئی ، نوری توں لکھاں توں چنگی ، کسے دی محتاج نہیں ۔ مشقت دی روٹی کھاندی ایں ۔ آخرت لئی کڑیاں نوں قرآن شریف پڑھاندی ایں ۔ کڑیاں دے ماں پیو تینوں دعاواں دیندے نیں تینوں ہور کیہ چاہیدا ۔ رب دا شکر کر آن والا وقت؟ اوہ کس ویکھیا۔
نوری بی بی دے بخت شروع توں وکھرے ۔ ویاہ ہویا اوہ نویکلا نوری بی بی اودوں نور گل سی، تیراں ورہیاں دی ، اک انھے حافظ نکاح پڑھایا، چار بندیاں وچ ، چاروں جوارئے، رحیما ، جس نور گل جوئے وچ جتی سی۔ شناور خان ، جس جوئے وچ اپنی دھی ہاری سی تے استاد کبے دی اڈے دے دو ہور جوارئے۔ اوس دن رات پین توں پہلوں رحیما نور گل نوں نال لے کے پٹیالا چھڈ آیا۔ اوہدا بھائی زمان خان قاچو لئی اپنے پیو شناور خان تے رحیمے نوں لوڑدا پیاسی۔ نور گل دا شریفاں وانگ دیاہ ہونداتے تن چار ہزار دے جاندی۔ زمان خان دا وی کجھ حصا بندا۔ پیو دا کوئی حق نہ جو پتر دا حصہ وی ہار جاوے۔ ایس گل نوں ویہہ ورھے بیت گئے ۔ کل دی گل لگدی۔
اج بلی ددھ وچ مونہہ پاگئی تے نوری بی بی صغراں نوں دو پیسے دے کے ددھ لیان لئی گھلیا۔ شامیں غفورا پہلوان، رام چند تماکھو والے دی ہٹی تے آکے بیٹھیاتے رام چند اوہنوں نالی دے کنڈھے پیا گلاس وکھایا۔ غفورا رام چند دے چمٹے نال پھڑی ایہہ گلاس کمیٹی دے نلکے تے لے گیا۔ چنگی طرح دھوکے ایہدے تے لکھیا کوئی ناں پتا ڈھونڈن لگ پیا۔ اک راہ جاندے توں پڑھوایا۔ پیندے تے کھرچیاسی "رحیم داد"رحیما کہہ نہ۔ غفورے رام چند نوں کہیا "میں ایہہ گلاس آپوں نوری بی بی نواں اپڑادیاں گا"بڑی شریف بی بی اے "رام چند کہیا۔ رام چند ایس مسلمان محلے دے کل لوکاں نوں جانداسی۔ سبھ دا چنگا مندا۔ حساب لکھدا لنڈیاں وچ پائی پائی دا کھرا۔ تماکھو بنا ندا طرح طرح دا۔ دیسی ، پشاوری ، ملیا جلیا، گھٹ پشاوری ودھ دیسی۔ ودھ پشاوری گھٹ دیسی ۔ ہر اک دی پسند دا، اوہنوں ہر اک دی پسند پتا سی۔ اوہنوں پتا سی کیہڑا منڈا کس گلی دے کیوں گیڑے لاندا اے۔ کیہڑی تیویں برخا پاکے کتھے جاندی اے۔ غفورا اوہدی ہٹی تے کیوں بیٹھدا اے۔ پر اوہدے بلھ سیتے سی۔ اج وی رام چند ویلے سر اپنی ہٹی بند کرکے چلا گیا۔ نوری بی بی دے گھر اندر بلدی لالٹین دی لو بوہے دیاں جھیتھاں راہیں باہر آندی سی، تپڑ اتے پیلیاں لیکاں پاندی۔ غفورا کئی وار بوہے دے اگے دی لنگھ گیا۔ جدوں اوہنے بوہا کھڑکان دا سوچیا، اوہدا دل دھڑکن لگ پیا "نہ نہ نہ کیہ کہے گی، کیہ کہے گی، کیہ کہے گی"۔ اوہ اگے لنگھ جاندا۔ رات گوڑھی ہوندی گئی اوہنے گامو دی ہٹی توں اپنا پا ددھ وی پیناسی۔ ایہہ گلاس اوہ نال کیویں کھڑدا، اوہنے گلاس نوری بی بی دے بوہے اگے رکھ دتا۔ نوری بی بی سون توں پہلوں اپنا ٹاٹ دا پڑدا بوہے توں لاہ لیندی تے سویرے فجرے فجرے پھیر ٹنگ دیندی۔ جے اوہدے ددھ پیندیاں نوری نے اپنا تپڑ لاہیا تے اپنا گلاس ضرور چک لوے گی۔ جی نہ لاہیا تاں ؟ ددھ پیندیاں غفورے دا دل پھیر دھڑکن لگ پیا۔
اوس راتیں نوں کو وجے ماسٹر عنایت دادو گالھڑ نوں بھیج کے پھتے حرامدے نوں بلایا، دارو وی ٹوٹ پوری کرن لئی۔ دادو گالھڑ، ماسٹر عنایت دا کاریگرسی۔ نکے ، سدھے کپڑے سین تے رکھیا۔ دادو گالھڑ دا بیلی دیوی لال سنیارا۔ اوہ وی کاریگر سی۔ دوویں کاریگر روز شامیں پلیٹ فارم لے کے ریلوے سٹیشن تے گڈیاں ویکھن جاندے ، زنانیاں والے ڈبے ۔ ایہناں نوں امید سی کوئی کڑی کسی دن پھس جاوے گی۔ ہندو دیوی لال دے سونے دے مندراں توں ۔ مسلمان ، عیسائی وغیرہ دادو گالھڑدیاں گلاں توں ۔ پرورھیاں توں اوہناں دی ایہہ اچھیا پوری نہ ہوئی تے دادو گالھڑ اک نواں رستا پھڑلیا۔ کولیاں والیاں دا۔
شہر دے باہر جھگیاں وچ کولیاں والیاں رہندیاں ۔ فجرے فجرے نکل کھڑیاں ہوندیاں ، جھولے مونڈھے لٹکائی، ریلوے دی پٹری دے وچکار چلدیاں، کیباں ہوئی ، انجن وچوںڈگے کولے چگدیاں۔ ادھ جے سواہ رنگے پتھر دے کولے ۔ پٹری دے پتھراں وچ ڈگے ایہہ کولے ایہناں دیاں اکھاں ای ویکھ سکدیاں ۔ پتھراں اتے ننگے پیریں کئی میل دا پنیڈا کردیاں دن وچ کنستر، ڈیڑھ کنستر کولے اکٹھے کر لیندیاں ۔ پھیر اپنی اپنی جھگی اگے رڑے تے جھولا الٹا کے اوہدے وچوں کولے وکھ کردیاں ۔ سواہ تے نکے کولے کنستر دے ہیٹھ جاندے، بڑے کولے اتے کھلار لیندیاں تے کنستر سرتے چکی شہر دیاں گلیاں وچ جاوڑدیاں ۔
"پتھر دے کولے۔۔۔۔۔ کولے پتھر دے "
لکڑاں سونے دے بھا، پاتھیاں وچ دھواں ودھ تے سیک گھٹ ایہہ اک پتھراں دے کولے سن جیہڑے کریم پورے دیاں تیویاں نوں وار کھاندے۔ کولیاں والی ساری دیہاڑی گھٹا مٹی کھاندی ، کولے چگدی کئی میل دا پینڈا کر کے اپنی جھگی مڑدی تے پلا گلا کرکے مونہہ تے پھیر لیندی ، والاں وچ لکڑ دی کنگی تے اوہدے چکڑ ورگے وال ہور وی اوہدی کھوپڑی نال چمبڑ جاندے۔ کسی شامیں دادو گالھڑ کسی کولیاں والی دا کنستر لواہ کے اوہدے کولے ویکھدا۔ پھیر بن کولیوں کنستر دا سودا کردا۔ دادو گالھڑ کدی چار آنے توں ودھ نہیں دتے۔ شامیں ہنیرے ہوئیاں اوہ کولیاں والی ماسٹر عنایت دی ہٹی آجاندی۔ اوس راتیں ماسٹر عنایت ، دادو گالھڑ تے دیوی لال دا دارو ضرور گھٹ پے جاندا۔ تے اوہ پھتے حرامدے کولوں ہور منگوا لیندا۔ اج کوئی کولیاں والی نہیں سی آئی۔ ایویں دارو گھٹ گیاسی۔ دو گھٹاں مگروں پھتے حرامدے رپھڑپالیا کہ تسیں کولیاں والی نوں میتھوں پہلے بھیج دتا اے۔ میرا حق ماریا اے۔ پچھلی کولیاں والی اوہدی اکھاں اگے پھرن لگ پئی۔ ماسٹر عنایت ، دادو تے دیوی لال باری باری اوہنوں پچھلی کولیاں والی لگدے ۔ اوس راتیں جد پھتا حرامدا اپنی گلی مڑیا تے اوہنوں نوری بی بی دے بوہے اگے گلاس نظرآیا۔
نوری بی بی بوہاکھولیا تے پھتے حرامدے تپڑ سرکاکے اوہنوں گلاس پھڑا دتا۔ "نوری بی بی ، ویکھ لے تیرا ای گلاس اے؟"
گلاس تے اوہدا ای سی پھیر وی نوری بی بی لالٹین دی لووچ گلاس دے پیندے تے کھرچیا ناں ڈھونڈن لگ پئی ۔ لالٹین دی لو اک لیک بناندی نوری بی بی دے متھے توں چلدی نک ، بلھاں ، ٹھوڈی توں ہوندی اوہدی لمی گردن دی جڑھ وچ جا مکدی۔ ایہہ لو دی لیک نال بنی تصویر بالکل پچھلی کولیاں والی دی تصویر سی۔ ایہہ تصویر کولیاں والی بن گئی۔ جد نوری بی بی مڑ کے ویکھیا تے پھتا حرامدا اوہدے گھر دے اندرسی تے اوہنے بوہے دی کنڈی اندروں مار دتی سی۔ گلاس نوری بی بی دے ہتھوں ڈگ پیا ۔ اوہدے مونہوں چیک نکل چلی سی۔ کندھ دے پارون جانا گھمیار کھنگیا۔ نوری بی بی دی چیک سنگھ وچ پھس کے رہ گئی، باہر نہ نکلی پھتے حرامدے اوہدی بانہہ پھڑ لئی تے نوری بی بی بکری وانگوں اوہدے نال کوٹھری دے اندر چلی گئی۔
چراغ دین تے جو گندار سنگھ راتیں باراں کو وجے گشت نوں نکلدے کریم پورے دے چڑھدے پاسیوں چل کے بازار وچ دی سدھے لنگھ جادنے۔ بازار وچ لون تیل دیاں ہٹیاں تے بند ہوندیاں ۔ ددھ دہی والیاں ، تے تن تن ، چار چار بندے بیٹھے حقہ پیندے ایدھرلیاں ماردے یا ایویں چپ بیٹھے ہوندے جیویں اوہناں دا گھر جان نوں جی نہ کردا۔ سنتری بادشاہ کولوں دی لنگھدے تے اوہناں نوں ددھ ، لسی دی صلح مار دے تے اوہ "رب ہور دیوے"کہہ کے اگے لنگھ جاندے ۔ جرنیلی سڑک اپڑکے اوہ مڑدے تے کریم پورے دا گشت شروع کردے۔ اک گلی جاندے دوجی گلی آندے۔ بن گلیاں دے سرے تے کھڑے ہوکے دو واری ڈانگاں کھڑکاندے تے مڑ اگلی گلی جا وڑدے۔ ہرروز اکٹھیاں گشت کردیاں اوہناں دیاں گلاں مک گئیاں سن۔ بندہکنا کوچر اپنے پنڈ دیاں ، ٹبردیاں گلاں کر سکدا اے۔ ہن اوہ ہوں ، ہاں ، نال ای ویلا ٹپا لیندے ۔ روز والے کتے نوں ہس کے دو ڈانگاں ودھ کھڑکا دیندے۔ گلیاں دے ایہہ آوارہ کتے سنتریاں دا ادھا کم کر دیندے۔ ہر انجانے ، بے وقتے بندے نوں اوہدا ناں پتا پچھدے تے جوان کڑیاں دے ماں پیو دی عزت دی راکھی کردے ۔ بوہڑ والی گلی مالھے سائیں دے چرس خانے انھیراسی۔ شہریں لنگھدے مانگے مراثی ایتھے سوٹا لاون لئی رکدے تے سرور وچ آکے تاناں مار دے۔ ہیر ، مرزا صاحبان ، مالکونس جے جے ونتی ،کریم پورئے کٹھے ہو جاندے کوئی گانے والا ایہہ نہ کہے ایس شہر دے لوکاں نوں گانےدی پچھان نہیں ۔ چراغ تے جو گندر وی لتاں سدھیاں کرن گھڑی دو گھڑی کھڑے ہو جاندے پر آلے دوالے گھراں والے مالھے سائیں تے اوہدے مراثیاں کنجراں نوں گالھاں کڈھدے ، جیہڑے راتیں سون نہ دیندے ۔ اج چرس خانے انھیراسی۔ جو گندرتے چراغ اپنیاں ڈانگاں کھڑکاندے لنگھ گئے۔ جد اوہ نوری بی بی دی گلی دے ہیٹھلے سرے تے اپڑے اوس ویلے کوئی ساڈھے تن دا عمل سی۔ پھتی جولاہی دے ککڑ نال ہن ہور ککڑ وی بانگاں دین لگ پئے سن۔ ایہناں بانگاں وچ دور کھڑکدیاں دو ڈانگاں وی رل گئیاں۔ پھتے حرامدے دا گھراڑیاں دا کارخانا پورے زور نال چلدا پیا سی۔ دوروں کھڑکدیاں ڈانگادں نال کارخانا ہولا پے گیا۔ اوہنے پاسا لیا۔ ڈانگاں نیڑے آندیاں گئیاں ۔ گھراڑے بند ہو گئے۔ پلیسٹے ودھ گئے ۔ جد کھڑکے بہت نیڑے آگئے تے پھتا حرامدا چھال مار کے اٹھیا تے منجی ہیٹھ جا وڑیا۔
"بچاؤ بچاؤ مینوں بچاؤ ایہناں قصائیاں توں میری توبہ اے میری توبہ مینوں مارو نہ میں سارے سائیکل دس دیاں گا۔ ایہہ سپاہی مینوں پھڑن آئے نیں نا ء نہ سنی ۔
جو گندرسنگھ کہیا "چراگیا، اج بی بی بوہے توں تپڑ لاہنا بھل گئی اے "
"شکر کرے رب دا ۔ کسے بال کے ہانڈی روٹی نہیں کرلئی"
منجی ہیٹھ پھتے حرامدے دوواں ہتھاں نال اپنا مونہہ تے بند کر چھڈیا سی پر اوہدا ہوکیا ںدا دوارا نہیں سی مدکا۔ ڈانگاں دے کھڑکے دور ہوندے گئے۔ ہور دور اخیر بند ہوگئے ۔ پھتا حرامدا پنی دھوتی سنبھالدا منجی ہیٹھوں نکلیا۔ بانہاں نال اکھاں پونجھدا باہرلے بوہے کول جاکے کھڑا ہوگیا۔ پھیر پولے جیہے بوہا کوھل کے باہر نکل گیا۔ نوری بی بی سر چکیاتے دو اوپریاں چپلیاں نظر آئیاں ۔ چمٹے نال اوہناں نوں اکٹھا کیتا تے باہر گلی وچ سٹ دتا۔ مڑ آکے عنائتی دے کپڑے سین لگ پئی سوچن لگ پئی۔
جے مینوں کجھ ہوگیا؟
پھتے حرامدے توں اگلے دن نوری بی بی صغران دی ماں توں صغراں دا حال پچھن مگروں دسیا کہ گلاس لبھ پیا اے۔
کیویں ؟
کل راتیں یوسف دا ابا آیا سی۔ ایہہ گلاس بوہے اگے پیاسی۔ کوئی رب دا بندہ ناں پڑھ کے چھڈ گیا ہونا "
ـ"پر نوری بی بی تینوں ایداں بے آسرا چھڈکے ، تیرے پتر لے جاکے ہن اوہ کیہڑے مونہہ نال آیاسی۔ "
"صغراں دی ماں ، تیویں آدمی دی جتی ہوندی اے۔ میں تے اوہدے نال ایہی بحث کردی رہی کہ میرے پت مینوں موڑ دے۔ مینوں وکھا ای دے۔ اوہ کہندا اے جے پتراں دی شکل ویکھنی اے تے میرے نال سیالکوٹ چلی چل تے نال ایہہ مشین وی لے چل ۔ اوتھے کپڑیاں دا بڑا کم اے ـ"
ایہہ سلائی دی مشین کسے ویلے رحیمے نے جوئے وچ جتی سی گھر لیایا تے نوری بی بی اپنیاں اکھاں تے یقین نہیں سی آندا۔ اوہدی ماں اوہنوں ہتھ نال سینا پرونا سکھا گئی سی تے مشین دے اوہ سفنے ای ویکھدی رہی ۔ اوس دن اوہدا سفنا پورا ہوگیا۔ اوہدے مگروں رحیمے کنی وار مشین تے ہتھ مارن دی کوشش کیتی ۔ پر ہر واری نوری بی بی مشین اتے لمی پے گئی، رو روبرا حال کر لیا۔ اچی اچی پشتو بولن لگ پئی تے ہر وار رحیما بڑ بڑ کردا گھروں باہر چلا جاندا۔
"نوری بی بی ، برانہ منیں پر اپنی مشین دا وساہ نہ کھاویں "
نوری اک لما ساہ لیا۔ اوہنوں دھراس ہویا پئی یوسف دے ابے دی لگ چل پئی اے۔ صغراں دی ماں ، میں تے ایس مشین نوں سینے نال لاکے رکھیا اے۔ ایہہ نہ ہوندی تے اج میں لوکاں دے گھریں بھانڈے مانجدی ۔ میری اولاد میرے کولوں کھوہ کے لے گیا (نوری بی بی پلے نال اپنے ہنجو پونجھے) مینوں نال لے جاکے میر مشین ویچ آوے، جوئے وچ ہار آوے، میں تے کتے دی نہ رہی ، ایہہ میرا شہر اے ۔ ایتھے دے لوکی میرے بھین بھرا۔ میتھوں قرآن شریف پڑھیاں میریاں دھیاں ۔ کندھ دے اوس پار جد بابا جانا کھنگدا اے تے مینوں لگدا اے جیویں میرا پیو کھنگدا اے۔ میری راکھی کردا اے "
جانا گھمیار جاگداسی اپنی دھی فاطماں لئی جیہڑی چھے ورھیاں پہلے اک دن گھروں گئی تے مڑنہ آئی۔ فاطماں دے بھرا خموشی نال محلہ چھڈ گئے تے ماں روندیاں روندیاں مرگئی۔ ہن جانا اپنیاں اکھاں دا نور گاوکے فاطماں دے پیراں دی اواز اڈیکدا اے۔ اوہنوں سبھ اوازں حفظ ہوگئیاں نیں۔ کل کریم پورے دیاں ۔ ایہناں اوازاں نوں گنڈھ جوڑکے اوہ کہانیاں بنا لیندا اے کجھ سچیاں کجھ جوٹھیاں ۔ لوکی اوہدیاں گلاں تے ہسدے نیں تے کجھناں دلاں وچ اوہ گنجھلاں پا جاندیاں ۔ جس ویلے نوری بی بی صغراں دی ماں اگے جانے نوں اپنا پیو دسدی پئی سی اوس ویلے جاناگھمیار اپنے گلی وچ بیٹھا آندیاں جاندیاں نوں کہندا پیاسی کہ نوری پھتے حرامدے نال رلی ہوئی اے۔
اک ہور گل نوری بی بی صغراں دی ماں نوں کہی سی کہ یوسف دے ابے دے آن دی گل کسے ہور نال نہ کریں ۔ تے شام تائیں پورے کریم پورے نوں پتا لگ گیا کہ راتیں رحیما آیاسی۔رات نوں چودھری حق دا اک بندہ وی رحیمے دا پچھن آیا۔ اوس راتیں نوری بی بی پچھلی رات دی انیندی رج کے ستی۔
اگلی سویرے اٹھی تے نوری بی بی نوں اک ہور طرحاں دی فکر پے گئی:
جے اوہ پھیر آیا !
کوئی ہور آیا !
سوچیں پے گئی!
تیویں دا راکھا اوہدا خصم ، خصم نہ ہووے تے کوئی ہور ۔ پر ہووے ضرور لولا ہووے ، لنگڑا ہووے، کالا ہووے، ماتا مونہہ دا گاں ہووے ۔ کالے ماتا مونہہ دا گاں تے آکے اوہ رک گئی۔ کالا ماتا مونہہ دا گاں غفورا پہلوان روز رسولے ناء دی ہٹی تے والاں مچھاں نوں کنگھی کردا اے مونہہ پرے ول کرکے غفورا پہلوان۔ شیدے دا پتر ، شیدے دے بھائی سبھ ڈانگ مار۔ ایتھوں اگے نوری بی بی نوں ہور سوچن دی لوڑنہ رہی۔ اوس دن غفور نے شیشے دے اتوں دی ویکھیاتے نوری بی بی تپڑ دی اک موری وچوں اوہنوں تکدی پئی سی۔ غفورے نے ویکھیا تے نوری اکھاں نیویاں پالئیاں ۔ پچھے پتھری تے استرا لاندیاں رسولے دوواں نوں ویکھیا ۔ اک دوجے نوں تکدیاں ۔ رسولے کھبے گوٹھے دے پوٹے نال استرے دی دھار ویکھی۔
استاد عبداللہ دے دو کاریگراں وچوں اک تے :
تینڈی سواری یا بنی عرش بریں اتے گئی اے
گاندا رہنداتے دوجا:
وہ شوخ جس گھر مہمان ہوگا
دیاں تاناں نال دلاں دی چھت پھاڑدا۔ غفورا دووان مراثیاں نوں چپ کراندا رہندا پر اوہ کد مندے ۔ اج اوہ آپوں گن من کرن لگ پیا۔ پلے ہولی
پھیرا اُچی ُاُچی:
ٹٹ جاندے مان حسیناں دے جس راہ تھیں سوہنا لنگھ جاندا
دوویں کاریگر تے استاگر عبداللہ اپنے کم چھڈ کے غفورے نوں تکن لگ پئے پر اوہ سرنیواں پائی حسیناں دے مان توڑدا رہیا۔ شامیں استاگر اوہدا جوڑا ویکھدیاں کہیا ! کیہ گل اے غفوریا"اج توں لال تے نیلیاں پھٹیاں چھوٹیاں بڑیاں کرگیاں ۔ "اگلے دن غفورا رسولے نائی دی ہٹ تے گیاتے اوہنوں لگیا کہ اوہدی قمیض تے بڑی پرانی اے۔
کریم پورے دے لوکاں کول بہاتا ماریاں دو قمیضاں ہوندیاں ۔ اک ٹاکیاں لگی جیہڑی اوہ سیالاں نوں کم ویلے پاندے دوجی قمیض اوہ گھروں باہر جان لئی یا بازار جان لئی ورتدے ۔ جد ٹاکیاں والی قمیض وچ ہور ٹاکیاں لئی تھاں نہ رہندی تے اوہ دوجی قمیض نوں کم والی قمیض بن لیندے تے اک نویں قیمض سوا لیندے۔ بہتیاں ٹاکیاں لگی قمیض نوں اوہناں دیاں گھر والیاں دوجی قمیض نوں ٹاکیاں لان لئی سانبھ رکھدیاں ۔ دھوتی نوں سین دی لوڑ نہیں ہوندی ۔ جد دوھتی گھس کے چھاننی ہو جاندی تے اوہنوں پچھیوں کٹ اگلے پلیاں نوں سین پوا لیندے ۔ انج پچھلا پاسا اگلا ہو جانداتے اگلا پچھلا تے دھوتی چار دن ہور کڈھ جاندی۔
غفورے اک نویں قمیض ماسی بختاور راہیں نوری بی بی کولوں سوالئی۔ اپنی دوجی قمیض نوں کم دی قمیض بنا لیاتے نوری بی بی دی سلی نویں قمیض پا کے رسولے ناء دا شیشاتے اپنی کنگھی ورتدا۔ ہن اوہ جیب وچ اپنی کنگھی رکھداتے دس ، باراں ورھیاں دے منڈیاں والیاں ہور وی گلاں کردا۔ پھتے حرامدے والی گل نوں پندراں کو دن بیت گئے نوری بی بی نوں لگدا جویں کئی مہینے ہوگئے۔ اک دن اوہ ڈھڈپیڑ دے بہانے ماسی بختاور نوں لے کے مشن ہسپتال گئی۔ اک میم ڈاکٹرنی تے اک کالی نرس نے اوہنوں اک چٹے نویں نکور بسترے تے پاکے اوہدے ڈھدنوں ٹوہیا۔ اوہدی چھاتی، کنڈ نوں ٹوٹی لاکے ویکھیا۔ ماسی بختاور باہر بیٹھی رہی ۔ کالی نرس نے نوری بی بی نوں گلیں باتیں ٹوہیا، کنے نیانے ؟ میاں کیہ کردا؟ مٹھیاں مٹھیاں گلاں نال کالی نرس نوری بی بی توں وچلی گل کہا لئی۔ فکر والی کوئی گل نہیں بھین کسے طرحاں دی وی تکلیف ہووے ایتھے آجاویں ساڈیاں سبھ ڈاکٹرنیاں ولائت پاس نیں۔ تے ایہہ پرچی سنبھال رکھیں "ایہدے نال دی اک پرچی اوہنے ماسی بختاور دی فائل وچ لادتی۔
مشن ہسپتال وچ سینکڑا دو سینکڑے ہور دائیاں دیاں وی فائلاں سن۔ ایس زنانے مشن ہسپتال و چ ایہہ ماسیاں اپنے اپنے محلے توں مریضاں لیاوندیاں مفت علاج، مفت دا دارو، ودھ بمار تے اپریشن والیاں لئی روٹی پانی وی مفت۔ ہسپتال دا کم بماریاں دا علاج کرناتے مشن دا کم لوکاں دی آخرت سنوارنا اوہناں نوں عیسائی بناکے ۔ ایس لئی اوہ رسولی والیاں مریضاں دا اچیچا خیال رکھدے۔ رسولی بہتیاں کرکے اوہناں کڑیاں نوں پیندی جیہناں دے حالے ویاہ نہیں سی ہوئے ہوندے تے ایہنادں کڑیاں دیاں مانواں بدنامی توں ڈردیاں رسولی کڈھوا کے ہسپتال وچ ای چھڈ جاندیاں۔ مشن والے پادری نوں بلاکے ایس رسولی نوں عیسائی بنا لیندے تے ایہدا کوئی عیسائی ناں وی رکھ دیندے۔ جیویں مائکل ڈین، جان را بسن یا مرگریٹ فارمر، جین ہاروے یا کوئی ہور اجیہا ناں۔ دنیا وچ یسوع مسیح دے منن والیاں وچ اک وہر دا وداھا ہو جاندا۔ گھریں گھریں رسولی والیاں کڑیاں دیاں مانواں مشن ہسپتال نوں دعاواں دیندیاں تے اپنیاں دھیاں نوں گالھاں کڈھدیاں ۔ کسے نہ کسے جمعے شہر دی کسی مسیت و چ کوئی مولوی ممبر اتے چڑھ کے مشن ہسپتال نوں عیسائیاں تے انگریزاں نوں برا بھال کہنداتے اوہناں دے غارت ہون دیاں دعاواں منگدا۔ پر رسولی مریض نوں لیان والی ماسی نوں مشن ولوں دس روپے ملدے۔ تے شہردیاں ایہہ سینکڑا دو سینکڑے ماسیاں اپنے اپنے محلے رسولی والیاں کڑیاں دی ٹوہ وچ رہندیاں ۔
ماسی بختاور دی فائل وچ اک ہور پرجی فاطمہ ولد جانا گھمیار دی لگی ہوئی سی۔ چھ کو ورھیاں پہلے فاطماں دے ڈھڈھ وچ رسولی پے گئی ۔ ماسی بختاور اوہنوں مشن ہسپتال لے آئی۔ میم ڈاکٹرنی تے اک نرس نے فاطماں نوں ویکھیا، ٹوہیا تے ہسپتال وچ داخل کرلیا۔ رسولی بہت ودھ گئی سی ماسی راتیں فاطماں دے نال ہسپتال وچ رہی۔ اگلے دن فاطماں دے ڈھڈ وچوں اک تن سیر دی رسولی نکلی ۔ تن دن مگروں فاطماں ماسی بختاور نال تانگے وچ بیٹھ کے گھر آگئی ۔ تانگے دا کرایا وی ہسپتال والیاں دتا۔
فاطماں جد اپنی رسولی کڈھا کے گھر اپڑی تے اوہدی ماں نے سو سو شکر کیتا، نفل پڑھے تے بڑے پیر دی درگاہے چڑھاوا چڑھایا۔ پر فاطماں نوں راتیں نیند نہ پیندی ۔ اوہدے ڈھڈ و ہول اٹھداتے اوہدیاں چھاتیاں وچ پیڑ ہوندی۔ جد پیڑ بہتی ودھ گئی تے ماسی بختاور اوہنوں مڑ ہسپتال لے گئی میم ڈاکٹرنی نے اوہنوں ویکھیا بھالیا۔ دو پڑیاں دوائی دیاں دیتاں ۔ اک ہن پھکن لئی اک رات نوں سون ویلے تے اگلے دن آن دی تاکید کیتی ۔ دوجے دن ماسی بختاور اک گوانڈھن نال بازار گئی ہوئی سی تے فاطماں کلی ہسپتال چلی آئی۔راتیں آرام رہیا سی پر اج کل توں ودھ پیڑسی۔ میم ڈاکٹرنی دے کمرے وچ اک ہور میم بیٹھی سی، لما چوغا پائی ۔ا وہنے دھی فاطماں نوں گل لایا تے سچی پنجابی وچ اوہدا حال پچھیاتے کرسی تے بیٹھن لئی کہیا۔ چوغے والی میم فاطماں نوں اک دوجے کمرے وچ لے گئی۔ ایس کمرے دیاں چاروں کندھاں اتے نکے نکے نیانیاں دیاں تصویراں لگیاں سن۔ ہسدے مسکاندے ، گوٹھے چنگھدے ، کھیڈد ے نیانے۔ فاطماں نوں لگیا جیویں ایہناں نیانیاں و اک نیانا اوہدا وی اے۔ اس کمرے دی میم نے فاطماں دا ناں پچھیا پھیر اک رجسٹر پھرول کے اک چٹ کھی تے چوغے والی میم نوں پھڑادتی۔ چوغے والی میم فاطماں نوں مشن دے سکول لے گئی۔ ایتھے نکے نکے نیانے نکیاں نکیاں پینگھاں جھوٹدے سن۔ کجھ نیانے پینگھاں چھڈ کے مدر مدر کہندے چوغے والی میم دے دوالے ہوگئے ۔ میم اوہناں وچوں اک نوں چکیا، اوہدا مونہہ چمیاتے فاطماں نوں پھڑادتا۔ فاطماں دیاں لتاں کمبن لگ پئیاں ۔ اوہ بھنجے بیٹھ گئی۔ نکا نیانا اوہدی جھولی وچ پیاسی۔ فاطماں اوہنوں دوواں ہتھاں نال اپنے نال لالیا۔ ایس نکے نیانے دی کھبی گلھ فاطماں دی سجی چھاتی نال لگی ہوئی سی تے چھاتی وچوں ددھ وگدا پیاسی۔ اوس راتیں فاطماں دولمے چوغے والیاں دیسی میماں نال ڈیرہ دون جان والی گڈی وچ بیٹھی سی۔ اپنے پتر نوں ملن لئی اوہدے نال رہن لئی۔
جانا گھمیار اپنے بوہی اگے بیٹھا فاطماں نوں اڈیکدا تے پٹھیاں سدھیاں ماردا۔ چوبی ورہیاں دا غفورا دس باراں ورھیاں دے منڈیاں والیاں گلاں کردا۔ پر ایہہ کوئی حیران ہون والی گل نہیں سی۔ اوہنوں پتا ای نہیں سی کہ تیویں کیہ ہوندی اے۔ اک اوہدی ماں سی ۔ اوہ وی نکے ہوندیاں اوہنوں شیدے توں لکو کے روٹی دیندی سی۔ اجیہے بندے نوں جے تیہہ پینتی ورھیاں دی تیویں وی رگ بھر کے ویکھ لوے تے اوہنے تے آپوں نیانا ہو جانا۔ پر ایس توں اگے کیہ ؟ اوہنوں سمجھ نہیں سی آندا۔ پھیر اک دن اوہنے اپنی نویں قمض سواکے دتی اے۔ ایہدا تے اک بٹن ای لہہ گیا"ماسی توں ایہہ کیہ قمیض بھیج دیون میں بٹن لا دیاں گی"باقی دا دن غفورا چپ چپیاتا اپنی دری بندا رہیا۔ نہ اوہنے حسیناں دے مان توڑے نہ ای کسے نال گل کیتی۔
"قمیض بھیج دیویں میں بٹن لادیاں گی نوری دی ایس گل نوں الٹا پلٹا کے ایہدے وچوں لکیا مطلب ڈھونڈدا رہیا۔ راتیں نوری بی بی دے گھر اگے گیڑے ماردا رہیا۔ اک وار تپڑاتے اک پر چھاواں آکے رک گیا۔ غفورے ہمت کرکے کہیا "میرا بٹن ٹٹ گیا"تے اپنی بانہہ تپڑدے اندرکردتی۔ نوری لٹکداکف پھڑیا تے اوہدیاں انگلاں دے نونہہ غفورے دی بانہہ اتے پھر گئے ۔"میں ایتھے انھیرے وچ کیویں بٹن لاواں ؟"غفورا بوہے دے اندر آ گیاتے نوری اوہدے اگے کوٹھری ول ٹرپئی۔
نوری بی بی دے گھر دی اک کوٹھری گلی وچ کھلدی سی۔ جیہدے وچ رحیما اپنا ترکھانا کرداسی۔ ہن اوہدے تے پتراں مگروں ایہہ کوٹھڑی نوری دے کس کم غفورے نے مولے پہاڑئے نوں کہہ کے ایہہ کوٹھری خالی کروا لئی۔ نوری بی بی دا اٹھ آنے کرایا گھٹ گیاتے مولے نوں اٹھ آنے ودھ ملن لگ پئے۔ کھڈی لان لئی غفورے کول پیسے نہیں سن۔ نوری نے آنے دوانیاں کرکے جیہڑے پیسے جوڑے سن غفورے نوں قرض دے دتے۔ غفورا دو ؤنے فی جوڑا اوہدا قرضہ لاہندا رہے گا۔ نوری دے ویڑھے وچ کھلرے بوہے نوں دنے دوویں پاسیوں جندرے لگے رہندے ۔ نوری ولوں وی تے غفورے ولوں وی۔ پھیر وی صغراں دی ماں تے دوجیاں گوانڈھناں نوں تماکھو دی بو ندی۔ کریم پورے دے کل گھمیار، ترکھان جولاہے بابو سبھے حقہ پیندے تے سارے گھراں وچ تماکھو دی بو ہوندی ، پر نوری بی بی دے گھر پہلے ایہ بو نہیں سی ہوندی ۔ ہن بند بوہیوں وی غفورے دے حقے دیاں لپٹاں آندیاں تے گوانڈھناں ایس بو وچوں وکھ وکھ مطلب کڈھدیاں ۔ غفورے خوشئے تندور والے نال حساب بن کرکے نوری بی بی دا گھر پکیا کھانا لالیا۔ دوپہرتے رات د ی روٹی سویر دی چاہ وی۔ سویرے اوہ دو کلچے لے آندا۔ اک اپنا اک نوری لئی۔ کدی اوہ اپنا کلچا دوجے دی چاہ وچ ڈوب کے کھاندے ۔ روٹی سانجھی کرن نال دوجے کم وی ونڈے گئے۔ غفورا آٹا دیندا۔ دال سبزی وی۔ اٹھویں دسویں ادھ پاگوشت تے کسے دن کھیر والے چاول۔ کھڈی دا قرضہ لاہن لئی غفورا سرنیواں پائی اپنیاں دریاں بندا رہندا۔
حسیناں دے مان توڑن والے گاؤن بھل گیا۔ ہن اوہ آپو ں استاگر سی۔ اوہدی کوٹھری دے نال اک شریف تیویں دا گھرسی۔ شریفاں وچ شریفاں وانگ رہنا چاہیدا محلے داری لئی اوہ ہر آندے جاندے نال سلام دعا لیندا۔
اوہناں دی نیانیاں دی خیر خیریت پچھداتے حقے دی صلح ماردا۔ لوکاں نوں کہندا "مینوں پہلوان نہ آکھیا کرو۔ میں وی محنت مزدوری کرداں ، تہاڈے وانگوں ۔ اپنی دال روٹی لئی"شامیں بابو احمد دین کمیٹی بابو اپنی اک کرسی اک وادھو منجی گلی وچ ڈاہ کے بیٹھدا۔ غفورا اچیچا اوتھوں دی لنگھداتے کھڑیاں کھڑیاں اک دو گھٹ بابو دے حقے دے مار لیندا۔ جس دن بابو بیٹھن لئی کہنداتے منجی تے بیٹھ کے بابو دیاں گلاں تے "ہاں جی "آہو جی ""ٹھیک اے جی "کہندا ۔ اوہدے جان مگروں بابو احمددین کمیٹی بابو دوجیاں نوں کہندا "غفورا سمجھدار اے ۔چنگا بندا اے "اک دن دیہاڑی توڑکے اوہ بابو کرم دین نال مچھیاں پکان لئی گوہے بالن اکٹھا کردا رہیا۔ راتیں نوری کہیا ایہہ کم دی ضروری نیں ۔
چار جوڑے ہو جاندے تے غفورا اوہناں نوں برش مار ، تہہ لاکے بازار ویچن لئی لے جاندا۔ ہن بانیا اوہنوں میاں جی کہندا۔ جوڑے ویچ گرھ آندیاں نوری لئی کوئی مٹھی شے ضرور لیاندا۔ اک دن سوچدا پیاسی پئی نوہریے دی ہیٹوں برفی لے چلاں ۔ اینے وچ اگوں کسے بڑھک ماری "اوہ آیا کریم پورے دا بدماش ۔ اج بچ کے نہ جاوے "لکڑ بازار دے چار بدماش اوہدا راہ ڈکی کھڑے سن ایہناں نوں اک سانگاں دے میلے غفورے نے بکریاں وانگوں اگے لایاسی۔ غفورا کھڑا ہوگیا۔ دھوتی اچی کرکے لنگوٹ بنا لیا۔ پیسیاں ولی ڈب گھٹ کے بنھ لئی بانہاں اچیاں کیتیاں ۔ جتیاں پیروں لاہیاں تے پچھے مڑکے شوٹ لادتی۔ چار پنج گلیاں نٹھدا نم والے چوک نکل آیا۔ لنگوٹ کھولیا، جتیاں پیریں پاکے کریم پورے آگیا۔ گھر آکے ڈب دے پیسے مڑکے گنے تے باہر چلا گیا، نوری لئی مٹھائی لین۔
مولوی فرزند علی دیو بندی حافظ صفدر نوں ملداتے بڑا مٹھا ہوکے پر وچوں کوڑ کھاندا۔ مسیت دا مولوی اوہ جماعت وی اوہی کراندا، اوہدی مسیت وچ سکول لگدا۔ پر کمیٹی دی امداد حافظ صفدر کھاجاندا اے ۔ ہر روز ماوانال کڑ کردے کپڑے پاکے مسیت وچ آوڑدا اے جیویں اوہدے پیو دی ریاست ہووے۔
ایتکی سکول دا انسپکٹر سکھ سی۔ مسیت وڑن توں پہلوں حافظ صفدر اوہدے کن وچ کہیا "سردار صاحب ! اپنے بوٹ مینوں پھڑا دیو۔ ایہہ ساڈا گوردوارا اے"سردار بوٹ لاہندیاں کہیا "چنگا کیتا مینوں یاد کرادتا، میں تے بھل ای چلیاسی ۔ پر اپنے بوٹ میں آپ پھڑاں گا"سردار حافظ توں بڑا خوش ہایا مسیت نوں گوردوار کہن توں ۔ تے مدرسہ شان اسلام دی بڑی ودھیا رپورٹ لکھ گیا۔ حافظ صفدر شامیں ایہہ رپورٹ مسیت کمیٹی دے سارے ممبراں نوں دکھائی اوہناں دے گھریں جاکے تے بڑی شاباش لتی۔
مولوی فرزند علی دیو بند وچ خطبہ سکھدیاں سکھیا سی کہ پہلے اک فقرہ بنا لوو، اوہدے نال دو جا جوڑو پہلے نال جور کھا ندا، پھیر تیجا، چو تھا، پنجویں تے ضرور کوئی نہ کوئی سبحان اللہ کہہ دیو ے گا۔ جے تہاڈی خطابت وچ زور اے تے اداز دا اتار چڑھا وی ٹھیک تے اٹھویں فقرے تے تکبیر دا نعرہ لگ جاوے گا۔ جیویں ایہہ فقرےوا=
ایہہ گل سچی اے
ایہہ گل حتی کے
ایس وچ شک دی کوئی گنجائش نہیں
مولوی صاحب دا استاد کہندا=
فرزند علی، گل نوں ایسی طرح اگے ودھا ندے جاوو۔ کتے تاں جا کے وجے گی" ۔
مولوی فرزند علی فقرے بنا نے شروع کیتے
" انسپکٹر سکھ سی"
" سکھ جٹ بوٹ ہوندے نیں"
" سکھ جٹ انسپکٹر نے بوٹ پائے سن"
" اوہ سکول دے معا ئنے لئی آیا بوٹ پاکے"
" سکول مسیت وچ لگدا اے"
ـ" سکھ سکول انسپکٹربو ٹاں سنے مسیت وچ آوڑیاـ"
ایہہ آخری فقرہ سکھ سکول انسپکٹر بو ٹاں سنے مسیت وچ آوڑیا " ٹیپ دا فقر بن گیا" مولوی فرزند علی دے مونہوں آپون نکلیا " سبحان اللہ " ایہہ فقرہ تکبیر دے ست نعریاں برابر سی۔
راتیں عشا دے مگروں مولوی فرزند علی ماسٹر غلام نبی دے گھر ساری مسیت کمیٹی نوں اکٹھیاں کر لیا تے مسیت دی حرمت بارے اک حدیثاں بھری تقریر کیتی۔ فقرے نال فقرے جو ڑدیاں اخیر وچ اپنا شیپ دا فقرہ کڈھ ماریا۔ ــ" سکھ سکول انسپکٹر بوٹاں سنے مسیت وچ آوڑیا" مسیت کمیٹی نے نعرے تے نہیں مارے پر بار بار لا حول ولا تے بعوذباللہ کہندے رہے۔ اگلے دن فجرے فجرے مسیت دا غسل شروع ہو گیا۔ کریم پورے دے کل ویہلے منڈے کھوہ دے دوالے ہو گئے تے استاوا بھرن لگ پئے۔ غفورا ہتھ وچ جھاڑو پھڑی ماسٹراں وانگوں منڈیاں تے حکم چلاندا تے اک دوجے نوں گا لھاں کڈھن توں منع کردا۔ " پا گلو ڈرو، ایہہ رب دا گھر اے" غسل دی شامیں حافظ صفدر قرآن کریم اتے ہتھ رکھ کے کہیا کہ اجیہی کوئی گل نہیں ہوئی۔ سگوں سکھ انسپکٹر تے مسیت چ انج تعظیم نال و ڑیا سی جیویں گور دوارے وچ۔ پر مسیت کمیٹی اپنا فیصلہ کری بیٹھی سی۔ احترام مسجد لئی ہن سکول مسیت وچ نہیں لگے گا تے حافظ صفدر اک وار پھیر اپنے سکول لئی کوئی ہور تھاں ڈھونڈن لگ پیا۔ اگلے جمعے مولوی فرزند علی دیو بندی اپنے خطبے وچ اللہ تعالی دا لکھ لکھ شکر ادا کیتا کہ حالے وی فر زندان توحید احترام مسجد لئی اپنیاں جاناں قربان کرن لئی تیار نیں، جیہناں پہلے کدی مسجد وچ پیر نہیں س پایا اوہناں وی مسجد دے غسل وچ بھر پور حصہ لتا۔ غفورا پہلوان فدا یاں اسلام دی زندہ مثال اے۔ ایہناں فدایاں اسلام دے ہوندیاں اسلام تے کدی آنچ نہیں آسکدی ۔
غفورا پر نا دلھیٹی فجرے فجرے مسیتے جاندا۔ مولوی تے دوجے نمازیاں نوں ویکھ ویکھ کے فرض پڑھ لیندا۔ سنتاں دی تھاں اوہ اک پاسے بیٹھ کے دند کریددا رہندا تے سارے نمازیاں دے مگروں مسیتوں جاندا۔
حافظ صفدر اپنے سکول لئی کوئی ہور تھاں ڈھونڈدا رہیا تے منڈیاں نوں چھٹیاں ہو گئیاں اوہ گلیاں وچ آوارہ پھرن لگ پئے۔ ایہناں بچیاں نوں، قوم دے نو نہالاں نوں آوارہ پھردیاں ویکھ کے مولوی فرزند علی دیو بندی دا دل اکھدا۔ ایہناں نو نہالاں دا مستقبل روشن بنان لئی مولوی صاحب آپوں سکول کھو لن دا ارادہ کر لیا۔ مسیت کمیٹی نے وی مولوی صاحب دے ایس نیک ارادے نوں سلاہیا تے ہر طرح دی امداد دا وعدہ کیتا۔ میاں بد ر دین دا مکان کرائے تے لے کے مولوی صاحب اگلے جمعے مدرسہ گلستان اسلام دا اعلان کر دتا تے کریم پورے دے لوکاں نوں ایس کار خیر وچ حصہ لین دی دعوت دتی۔ کریم پور ے دے لوکاں کول کا ر خیر لئی پیسے بہت گھٹ ہوندے۔ جمعہ پڑھن آندیاں تے اوہ انج وی اپنیاں جبیاں خالی کر کے آندے۔ رکوع سجدے جاندیاں جے اوہناں دے آنے دوانیاں جیبوں ڈگ کے رڑھ جاندے تے اوہ نماز پڑھدے یا اپنی رزم پچھے نٹھدے۔ مولوی فرزند علی ایہناں نوں چنگی طرح نانن لگ پیا سی تے توفیق والیاں نوں وی اوہنے چندے دا اک بکسا مسیت دے بوہے نال بنھ دتا۔ عشا مگروں ایہدا جندرا کھول کے دوانیاں چوانیاں کٹھیاں کر کے گھر لے جاندا تے گن کے اک کاپی وچ لکھ لیندا تے اپنی بمار بیوی لئی اک پا ددھ وی لوا لیا۔
غفورا چندے لئی دوانیاں چوانیاں دین توں تے رہیا۔ اوہ ہتھیں ایس کار خیر وچ حصہ لین لگ پیا اوہ نویں سکول وی سفیدی رات ویلے کردا اپنی کھڈی توں ویہلیاں ہو کے۔ ادھی راتیں لوکی گا مو دی ہٹی توں گھر جاندیاں گھڑی لئی غفرو ے کول رک جاندے ، گلاں کرن لئی:
" ـ غفور یا، ایہہ کونا تے توں بالکل ای چھڈ گیا ایں"
" غفوریا، ایہہ کونا تے توں بالکل ای چھڈ گیا ایں "
" غفوریا، تیری سفیدی وچ سفید گھٹ اے"
فجرے فجرے غفورا مسیتے ضرور جاندا مولوی تے دوجے نمازیاں نوں اپنی شکل دکھان لئی تے اپنی رات دی کار گزاری دسن لئی۔
رسولا نائی ہر دا ڑھی، ہر خشخی والے نوں لیندا، جیویں کھلم کھلا غفورا نوری نال بے نکا حا رہندا پیا۔ ایہنوں مسیت وچ ورڑن نہیں دینا چا ہیدا " ۔ رسولا یہہ سوچدا ای رہیا کہ محلے والے غفورے نوں شہروں کڈھ دین تے رسولے دا نوری نال نکاح پڑھا دین۔ پر محلے داراں رسولے دی سوچ نوں غوریا ای نہ۔ غفورا بے نکا حا نوری نال رہندا رہیا تے رسولے نے اپنی سوچ دا کانٹا بدل لیا: جے رسولا نہیں تے غفورا وی کیوں ؟
مدرسہ گلستان اسلام کھلن توں کجھ دن پہلے مسیت کمیٹی دے چودھری ماسٹر غلام نبی، مولوی فرزند علی دیو بندی ، کریم پورے دے ہور آکو تے غفورا سکول لئی چندہ کرن گھر گھر گئی۔ ماسٹر غلام نبی کسے سکول دا ماسٹر نہیں سی۔ اوہ ہر گو پال ہوزری فیکٹری دا ماسٹر سی۔ لالہ ہر گوپال دی فیکٹری وچ کم کرن والے سارے مسلمان سن تے اوہناں توں کم وی کوئی مسلمان ای لے سکدا سی۔ ایہہ کم سی ماسٹر غلام نبی دا۔ اوہ گا لھ مندے، دھو نس ، چھٹی کران دیاں دھمکیاں نال اوہناں نوں کمیں لائی رکھدا۔ تے لالہ ہر گوپال مٹھے بولاں نال تے عید تے شبراتے انعام تے دیوالی تے مٹھائی نال۔ لالاجی نے مولوی فرزند علی دے سکول لئی چار روپے چندا دتا۔ ایہہ چار چاندی دے روپئے تے اپنیاں اٹھ دھیلیاں اک تھاں وچ رکھ کے ماسٹر جی تے دوجے کارخیرا والیاں کریم پورے دے لوکاں دے جا بوہے کھڑکائے۔ ماسٹر غلام نبی ہر گھر والے دے ناں نال صاحب یا میاں یا بابو لاکے اوہنوں دسدا کہ مسلمان دے نیانیاں نوں تعلیم دی کنی لوڑ اے تے مولوی فرزند علی ایہہ دسدا کہ تعلیم لئی اک دورہم دین والے نوں آخرت وچ ستر دینار ملن گے۔ چند اکٹھا کرن والی ایس ٹولی دے دوسرے بندے وی جزاک اللہ ، سبحان اللہ کہندے۔ سبھ توں پچھے غفورا کھڑا، کھڑا، سرتے پرنا ولھیٹی ۔ مسکینی تے عاجزی اوہدیاں اکھاں وچوں ڈلھ ڈلھ پیندی۔
مولوی فرزند علی دیو بند دامدرسہ گلستان اسلام کھل گیا۔ منڈے ودھدے گئے۔ غفورے تے نوری دی فکر مندی دی ۔ نوری ہن آس نال سی۔ ماسی بختاور کہیا "فکر دی کوئی گل نہیں ۔ ایویں اک رسولی بندی پئی ۔ یک جاوے گی تے مشن ہسپتالوں کڈھوا لویں۔ میں نال چلی چلاں گی۔ غفورا کہندا"نوری "میں فتوالے آواں گا۔ ایہہ بچہ ساڈا اے۔اسیں ایہنوں پالاں گے پڑھاواں گے ساڈا وی کوئی ناں لین والا ہووے گا۔ نوری دا تے غفورے دا "نوری نوں اپنے پترویکھیاں دو ڈھائی ورھے ہوگئے سن۔ راتیں اپنے ڈھڈ اتے ہتھ پھیر دی تے اوہدیاں اکھاں وچ ہنجو آجاندے ، خوشی تے ہرک دے ہنجو۔
نوری بی بی پچھلے چھے ورھے مہینیاں توں گوانڈھناں نال رحیمے دے آن جان دی گل کر چھڈ دی۔ کجھ یقین کرلیندیاں ۔ کجھ چپ ہو رہندیاں ۔ غفورے مولوی فرزند علی توں مسئلہ پچھن دی کنی وار کوشش کیتی ۔ پر مولوی دا سکول چل پیاسی۔ ہن اوہ وی ماوا والے کپڑے پانداسی۔ غفورے نے اوہدے سکول لئی اینا کم کیتا۔ خطبے چ فدایاں اسلام وی بنیا ، پر ہن مولوی اوہنوں ویکھ کے دوجے پاسے کجھ ویکھن لگ پیندا۔ اوہدا اپنا مولوی نہیں تے ہور کون اوہنوں مسئلہ دسے گا ؟ فتوا دیوے گا؟
جد توں غفورے نوری دے گھر دی روٹ لائی سی اوہ ہر کسے نال اچیچا سلام دعا لیندا، گل کردا نیویاں ہوکے۔ ہر کسے دیاں اکھاں وچ بھائی چارا، ہمدردی لوڑدا پر کے نظر نہ آئی۔ اک رحمت پینجے اک واری کہیاسی۔
"غفوریا، نوری دیاں چوپڑیاں کھائی جا موٹائی ہوئی جا"
"قسمے رحمتا، میں تے کدی ایداں سوچیا وی نہیں "
"یارں نال وی جھوٹھے بولداں "
ہن غفورے نوں رحمت پینجا یاد آیا۔ رحمت پینجا کلا بنداسی جیہنے غفورے نوں یار کہیاسی۔
"یار رحمتا ، بھلا دس تاں ، کسے تیویں دا خصم دو سال توں نٹھیا ہووے اوہ طلاق نہیں لے سکدی ؟ دوجا ویاہ نہیں کرا سکدی؟
ایدہے چوتھے پنجویں رحمت غفورے نوں رائیاںوالی مسیتے لے گیا۔ غفورے پنج پیسے داتیل پایا تے رحمت مولوی بدر دین نوں کہیا؟
"میاںجی ، دعا کرنا غفورے لئی، رب ایہدیاں مشکلاں اسان کرے"
"بیشک ، اللہ قادر اے، رحمان تے رحیم وی"
اگلی جمعرات غفورے مولوی نوں سوا پنج آنے دتے مسیت دے تیل لئی تے رحمت مسئلہ پچھیا:
"میاں جی ، ایہہ اک تیویں کدیں طلاق لے سکدی اے ؟"
مولوی صاحب فرمایا:
"طلاق دین دا حق صرف مرد نوں ہوندا۔اوہ تن واری طلاق کہہ دیوے تے عورت نوں طلاق ہوجاندی اے۔
"یاں ، وعورت خلع منگ سکدی ای تے خلع دینا خاوند دی رضا تےہے۔ پر جے عورت دے خلع منگن دی وجہ توں قاضی قائل ہو جاوے تے اوہ نکاح تنسیخ کر سکدا ہے۔
"مبارک، تنسیخ نکاحدی تیجی صورت ہے۔ مبارک اوس طریقہ تنسیخ نکاح نوں کہیا جانداے جد دو ویں فریق یعنی میاں تے بیوی باہمی رضا مندی نال اپنے ازدواجی رشتے نوں ختم کرنا چاہن ۔مبارک لئی ایہہ ضروری ہے کہ اک ملاقات وچ،بیک وقت ای فریقین اپنی رضا مندی دسن تے ایسی رضا مندی دے نال ای یعنی اوسی وقت توں نکاح تنسیخ قرار پاوے گا۔
"البتہ طلاق ، خلع ، مبارک تناں حالتاں وچ۔ طلاق ، خلع یا مبارک دے قرار پانے توں چھے مہینے بعد ای عورت دا دو سرا نکاح کرسکدی اے۔ ایس تون پہلوں نہیں "
رحمت پچھیا:
"میاں جی جے خاوند کتے چلا گیا ہووے۔ کسے نوں پتا ای نہ ہووےاوہ گیا کتھے؟"
"بے شک ، ایہہ اک الگ مسئلہ ہے۔ ایہدے لئی سانوں فریقین دے عقیدے نوں ساہمنے رکھ کے اقدام لینا ہووے گا۔
یعنی خاوند دا لاپتا ہونا۔ اوہ جنگ تےگیا ہوے ،بحرییا بری سفر تے گیا ہووے، یا تجارت لئی کسی ہور ملک گیا ہووے تے اوہدے متعلق کسے نوں کوئی خبرنہووے کہ اوہ زندہ ہے یا نہیں ۔ ایس حالت وچ :
۔۔۔۔۔۔ فقہ حنفیہ دے مطابق بیوی نوں نوے سال انتظار کرنا ہووے گا، چار ویہاں تے دس سال۔
۔۔۔۔۔۔۔ امام مالک دے مطابق بیوی صرف ست سال انتظار کرن توں بعد ویکھنا ایہہ ہے کہ فریقین فقہ حنفیہ نوں مندے ہن یا امام مالک دے پیرو کار ہن"
رائیاں دی مسیتی جاندیاں رحمت رستے وچ غفورے نوں ٹچکریاں کردا رہیا۔ پر ہن مڑدیاں لگدا جیویں دوواں نوں سپ سنگھ گئے ہون۔ ہن تائیں اوہ دوویں اپنے آپ نوں پکے مسلمان سمجھدسن اج اوہناں نوں پتا لگا کہااوہناں نوں اپنے فقے دا وی پتا نہیں ۔ کریم پورے تائیں اپڑدیاں اوہناں نوں اپنی مسلمانی تے وی شک پین لگ پیا تے اوہ سچے مسلماناں وانگ اپنے دل وچ کمبن تے رب توں اپنے گناہاں دی بخشش منگن لگ پئے۔
غفورے مولوی والی گل نوری نال نہ کیتی۔ نہ ای غفورے شیدے ابے نال ۔ اوہنے کدی، کسے نال وی نوری دی گل نہیں سی کیتی۔ بس اک ایہہ رحمت پینجے نوں دل دا بھیت دسیاسی۔ جدوں توں غفورے نے اپنی کھڈیلائیسی شیدا اباتے شیدےدے بھرا روز گھڑی دو گھڑی لئی غفورے کول آبیٹھدے۔ حقے دی گھٹ تے ایدھرلیاں اودھرلیاں مار کے چلے جاندے۔ گامودی ہٹی تے کسے نے کجھ گل کیتی تے شیدے نے کہیا "غفورا میرا پتر اے، متریا سہی، پرہے تے ساڈا منڈا۔ ساڈی کوئی دھی بھین نہیں ادھلی۔ غفورے نے زنانی گھر پالئی تے کیہ ہوگیا۔ ایہہ مرداں دے کم نیں "
رسولے نائی اچے پنڈوں اپنے چھوٹے بھائی نوں بلا لیا، اچا، لما، سنڈھے ورگا، پلیا گلو۔ سرکتھے مکدا۔ دھون کتھوں شروع ہوندی پتا نہ لگدا۔ رسولے ہوا بنھی کہ ہنے تن سال دی کٹ کے آیا اے۔ دوجے چودھریاں دا بندا وڈھ دتاسی۔ ساڈے چودھریاں کہیا "گلو حالے ایدھر اودھر ہوجا"حاجی بگے پچھیا:
"رسولیا ، توں کہنداسی ایہنوں ست خون ماف نیں۔ پنڈوں کیوں نٹھ آیا؟"
"ایس لئی کہ جے اک خون کردیوے تے باقی رہ گئے پنج۔ بندے نوں اپنے خون بچا کے رکھنے چاہیدے نیں کیہ پتا اوہنوں ایس شہر وچای اک ادھا خون ہورکرنا پے جاوے"
شیدے خشخشی کراندیاں کہیاں گلو، شکلوں تے نہیں لگدا توں قتل کر سکداں"
"سچ آکھےد او چودھری جی، میں اوس بندے نوں نہیں وڈھیا، اوہدی آپوں آئی ہوئی سی۔میں تہاڈا چاکر، چودھری جی کوئی کم دسو، گلو حاضر اے "
شیدا کوئی کم دسیاں بناں ای چلا آیا۔ گلو ہیٹوں باہر بنچ اتے بیٹھا رہندا۔
رسولے اوہنوں سکھایا سی ، توں لوکاں دیاں گلاں تے ہاں، ہوں ، ای کرنا اے۔
نہ ، نکر، نہیں پونی بنچ تےپسریا گلو او گھدارہنداتے منڈے گلو نائی نوں گلو پہلوان کہن لگ پئے۔
نوری دی رسولی ودھدی گئی۔ اخیر اوہنے اپنا فیصلہ کرلیاـ:
آون والا پروہنا رحیمے دا تیجا نیانا اے۔کجھ گوانڈھیاں چپ رہندیاں، کجھ گھریں جاکے رب نوں پچھدیاں " لوکی اینا جھوٹ کیویں بول لیندے نیں ـ؟"تے اپنیاں دھیاں قرآن شریف پڑھن توں اٹھا لئیاں۔
مشن ہسپتال ماسی بختاور دی فائل وچ اک ہور کاغذ لگاسی۔ نوری دا۔ ایس کاغذ اتے تاریخاں لکھیاں سن۔ تے آخری تاریخ دی اڈیک سی۔
دن نیڑے آندے گئے، ماسی بختاور بڑا زور ماریا پر نوری مشن ہسپتال نہ گئی۔ نوری دا بھائی زمان خاں تے بھرجائی دو نیانیاں سنے پٹیالیوں آگئے۔ رحیما نہ آیا۔ اوہنے حالے تائیں چودھری حق دے اٹھائی روپے نہیں سن موڑے۔ کیس گھریں ہویا۔ ماسی بختاور ہسپتالوں اک چھوٹی ڈاکٹرنی بلا لیائی۔ غفورا اپنیاں دریاں بندا رہیا، سر نیواں پائی پر دل اوہدا نوری دی کوٹھی وچ دھک دھک ردا، دس توں ڈھائی وجے تائیں ۔ ماسی بختاور چھوٹی ڈاکٹرنی دا کالا بکسا چکی نوری دے گھروں نکلی۔ کسے نے کسے ہور نوں پچھیا"کاکے دا پیو "اوہ کوٹھری وچ دریاں کون پیا بندا؟"
ڈھائی توں مغرب ، اوہدے مگروں غفورا اپنی کوٹھری بند کرکے گلیاں وچ آواگون پھردا رہیا۔ پھیر بابے ٹاہلی والے دی قبر تے جاکے سون گیا۔
اگلے کئی دن اوہ اپنے پتر دیاں شکلاں بناندا رہیا۔ مریے ورگا؟ نوری ورگا؟ جھولے جیہنے پیندے شکل کوئی نہ بندی۔ نوری دے دسواں نہان مگروں زمان خان اپے ٹبر نوں لے کے پٹیالے چلاگیا۔ ٖغفورے نے کہیا "بندیا گھر چل، اپنے اڈے توں کنا چر پرے رہیں گا "
میم ڈاکٹرنی دے کمرے وچ ڈاکٹرنی،کالی نرس تے مدرولیم بیٹھیاں ہن۔ اوہناں اگے ماسی بختاوردی فائل پئی اے۔ یسوع مسیح دے منن والیاں وچوں اک دا گھاٹا ہوگیا اے ۔ اوہناں دی سوچے نوری دی رسولی نال جیہڑا اک مسیح دا وادھا ہوناسی اوہ نہ ہویا۔ تے وادھے دا نہ ہوان گھاٹا اے۔ اوہ اسی مسئلے تے وچار کردیاں ہن۔
ماسی بختاور کہیا "نوری ایہہ تیر ےکاریگرک نے کیہ گناہ کیتا، تندوراں توں روٹیاں کھاندا پھردا۔ "تے ویٹرھے دا جندرا کھول کے غفورے نوں روٹیاں دا چھابا ٹینڈیاں دی کولی پھڑا دتی۔ نال پولے جیہا کہیا "مبارک ہووے"غفورے دیاں کالیاں گلھاں سج کے اودے بینگن ورگیاں ہوگئیاں ۔ گھر مڑدیا ں ماسی نوں رسولے نائی اکھیں اکھیں پچھیاتے ماسی اوہدے کن وچ کہیا۔ "مونہہ ماتا دا ح نہیں باقی بالکل غفورے تے گیا اے "رسولے نائی ہر داڑھی ہر خشخشی والے نوں کہیا"مونہہ ماتا داح نہیں باقی بالکل غفورے تے گیا اے " کریم پورے دے لوکی بہتیاں کرکے اٹھوارے دے اٹھوارے داڑھی مندندے تے اک خشخشی نال تن چار مہینے کڈھ لیندے۔ تے رسولا نائی اپنا حقہ لے کے باہر بنچاتے آے بیٹھ گیا۔ ہر لنگھن والے نوں بلاکے اپنے کول بٹھاندا۔ حقے دی نڑی اوہدے ول کرداتے کہندا "مونہہ ماتا داغ نہیں باقی بالکل غفورے تے گیا اے"چونہاں دناں وچ کریم پورے دے نیانیاں سیانیاں دے مونہہ تے اکو گل سی "مونہہ ماتا داح نہیں باقی بالکل غفورے تے گیا اے"۔
غفورا آٹا دال لین نکلدا تے منظور نوں مونڈھے لا کے نال لے جاندا )منظور دیاں نیلیاں اکھاں سن اپنی ماں ور گیاں رنگ چٹا تے نین نقش اپنے نانے شناور خاں دے ۔ پر رسولے نائی لوکاں نوں اینی وار " غفورے تے گیا اے" کہیا سی کہ اوہ لوکاں نوں سچی مچی نکا غفورا لگدا۔ غفورا اوہنوں مونڈھے لائی باہر پھردا رہندا۔ ہولی ہولی لوکاں نوں منظور حسین دا اصلی مونہہ مہاندرا سمجھ آن لگیا تے اوہناں ویکھیا منظور حسین وچ تے رسولے نائی دی دسی کوئی گل وی نہیں ۔
ایہہ گل رسولے نائی نوں چنگی نہ لگی۔ تے مشن والیاں دی ماسی بختاور نوں بلا گھلیا۔
اگلے دن ماسی بختاور بابو کرم دین دے گھر گئی۔ پھوڑے پھنسیاں دی ملہم دین۔ تے کہن لگی " بی بی مینوں تے کسے دی گھر جاندیاں شرم آندی اے۔ پر بی بی ایہدے وچ میرا کیہ قصور، میرا کم تے کیس کرنا۔ ایہہ نہیں پچھنا کیہدا اے۔ رحیمے تے ورھیوں ایس گھر پیر نہیں پایا۔ غفورا کیویں اوہنوں مونڈھے لائی محلے وچ لگا پھردا اے! شریفاں دا محلا گھر گھر جوان کڑیاں بیٹھیاں۔
۔۔۔۔بابو! احمد دین دے گھر:ایہی ساریاں گلاں تے کجھ ہور اکھیں ویکھیاں " ایس توں اگے بی بی میں کیہ دساں "
۔۔۔۔چودھری حق دے گھر کڑیاں نوں اندر گھل کے چودھرانی دے کن وچ گلاں۔ چودھرانی تھوڑے تھوڑے چر مگروں " ہائے میں مر گئی" " چلہے پینی " وغیرہ کہندی جاندی۔ بابواں، چودھریاں دے گھروں ایہہ گلاں دوجے گھریں اپڑیاں کریم پورے دے کل گھریں اپر گئیاں۔ گلی وچ جانا گھمیار منجی تے بیٹھا کہی جاندا۔ " نوری غفورے نال رلی ہوئی اے۔ حرامدے دے نیانے جمدی اے " ہن لنگھن والے ہسدے نہ، سوچیں پے جاندے۔ گھر گھر دھیاں، جوان کواریاں۔ نوری غفورے دیاں گلاں اوہناں دے کنیں وی پنیدیاں ہونیاں۔ پتا نہیں کیہ کیہ سوچدیاں، کیہ کیہ تصویراں بنا ندیاں۔ کل نوں کیہ کر بیٹھن سبھ ماں پیو فکر مند۔
رسولا نائی سبھ نوں ودھ فکر مند۔ بابو احمد دین کمیٹی بابو دی داڑھی مندیاں کہن لگا۔ " بابو جی ، پورا محلا غفورے، نوری توں تنگ اے۔ گھریں گھریں جوان دھیاں ان ویا ہیاں سبھ لوکی اپنے اپنے گھریں سوچدے نیں۔ گا مو دی ہتی تے گلاں کر دے نیں۔ مینوں کہندے نیں پر بابو جی اسیں لوک غریب غربا۔ کیہ کر سکدے آں ؟ ایہہ تے تہاڈے کرن دا کم اے۔ بڑے لوکاں دا۔ کریم پورے تے تہاڈا بڑا احسان ہووے گا۔ "
ایڈی لمی تقریر مگروں جد رسولے نائی دی زبان تے استرے نے ساہ لیا تے بابو احمد دین کہیا۔
" رسولیا میں کیہہ کر سکداں ـ؟ اسیں کیہ کر سکدے آں ؟"
"سبھ کجھ بابو جی، ایہناں بے حیا واں نوں محلے چوں کڈھا دیو"
" اوہ کیویں ؟"
"بابو جی میں بوٹے بلشٹر نال گل کر بیٹھاں ۔ اوہ کہندا تسیں محلے والے اکٹھے ہو جاوو۔ عدالتی کا ر روائی میں کرا دیاں گا۔ مجسٹریٹ نوں کریم پورے لیانا میرا کم" اک دن قربا ن علی ٹھیکیدار نے محلے دے کل آگواں دی روٹی کیتی۔
رسولے نائی اوہدے بھائی گلوتے بو ٹے بلشٹرنوں وی بلایا۔ اوس دے اگلے پنج ست دن ایہہ لوکی اک دوجے دے گھر آندے جاندے رہے پر شیدا ابا تے اوہدے بھائی ہن غفورے ول گھٹ ای گیڑا ای گیٹرا مار دے۔
بوٹا بلشٹر اک عدالتی کاغذ اتے کسے عرضی نویس توں لکھا کے اک "درخواست بحضور صاحب بہادر جناب ڈپٹی کمشنر ـ ـــ" لے کے آیا ۔ بابواں، چودھریاں دے دستخط کروا کے ایہہ درخواست رسولے نائی کول چھڈ گیا کہ اپنے تے ہوراں دے انگوٹھے لگوا رکھیں۔ ست دستخطاں تے پندراں ویہہ انگوٹھیاں نال سجی سجائی ایہہ درخواسے بوٹا بلشٹر عدالت جمع کروا آیا۔ ایس درخواست وچ بڑی اوکھی اردو فارسی وچ لکھیا سی کہ ایہہ عور ت مسمات نوری فاحشہ ہے۔ بد کردار ہے اک شخص مسمی غفورا نال غیر منکوحہ رہ رہی ہے۔ ایہدے نال کریم پورے دے شریف لوکاں دی شرافت خراب ہوندی ہے۔ ایس لئی ایس عورے نوں محلے وچوں کڈھ دتا جاوے وغیرہ وغیرہ۔
ایس درخواست دے ست دستخطاں وچوں اخیرلا دستخط فتح محمد ولد تاج دین دا سی۔ پھتا حرامدا اک دن بے سمجھا تے پھڑیا گیا۔ اوہ رسولے توں داڑھی مناندا پیا سی کہ رسولے کہیا " پھتیا" جان لگیاں ایہہ اک درخواست تے دستخط کردا جاویںـ"رسولے دا استرا اوس ویلے پھتے دی شاہ رگ اتے سی۔ کھبا گوٹھا اوہدی ساہ دی نالی اتے تے دو انگلاں اوہدے ٹھوڈی اتانہہ کیتی ہوئی سی۔ پھتا نہ تے سر ہلا کے ہاں، نہ کر سکدا نہ ای مونہوں بول سکدا سی۔ رسولے اوہدی ایس چپ نوں ہاں بنا لیا تے دسیا کہ غفورے تے نوری محلے وچ بڑا گند پایا اے تے محلے داراں اوہناں نوں ایتھوں کڈھن لئی ایہہ درخواسے لکھی اے۔ پھیر رسولا دستخط کرن والیاں دے ناں گنان لگ پیا۔ جد پھتا حرامدا دستخط کر کے رسولے دی ہیٹوں نکلدا پیا سی تے رسولے واج دتی " پھتیا، توں گواہی وی دینی اے۔ ویکھیں اوس دن گھچی نہ مار جاویں " پھتے جواب دتا" ایہہ کیویں ہو سکدا رسوہیا۔ توں تے شاہ رگ توں وی نیڑے" پر وچوں پھتا برا گھا بریا ہویا سی۔ نوری دے گلاس والی گل تے اوہ اکا ای بھل گیا سی۔ پر ک؛د غفورا نوری دے گھر دے سودے لیان لگ پیا تے پھتے نوں فکر پے گئی۔ جے نوری غفور نوں دس دتا؟ غفورا تے بڑا زہری بندہ اے۔ اوہدے متھے لگن توں بچن لئی پھتا اپنا ، تن پیسے پنچر، والا سائن بورڈ چار گلیاں پرے لے گیا۔ چار گلیاں پرے تے ورھے ڈیڈھ ورھے مگروں رسولے نائی ہن ایہہ نواں فضیتا کھڑا کر چھڈیا۔ جے نوری دے وکیل زرع کردیاں گلاس دا پچھیا؟ میں انکاری ہو جاواں گا بے شک عدالت تے میری گل من لوے گی پر غفورا پہلوان تے مینوں کدی نہیں بخشے گا۔
پادری مسیح داس دے کمرے وچ میم ڈاکٹرنی ، کالی مس تے ماسی بختاور بیتھے ہن۔ ماسی بختاور پادری مسیح داس نوں بوٹے بلشٹر دا حلیہ تے اوہدے گھر دا پتا دسدی اے۔
پندراں ویہہ دناں مگروں اک اتواریں اک افسر جیہا افسر تے اک منشی جیہا منشی رسولے نائی دی ہٹی آئے۔ بابو کرم دین، احمد دین وغیرہ دا پچھدے۔ رسولے نائی اوہناں ونوں گلی چ کرسیاں ڈاہ دتیاں تے اک میز وی۔ جیہناں لوکاں نوں پتا سی اوہناں پہلے ای رسولے دی ہٹی وچ بھیڑ کر چھڈی سی تے باہر کندھاں نکراں نال لگے کھڑے سن۔ ہوراں نوں بلان لئی رسولے منڈے نٹھا دتے۔ منشی نے اپنے کا لے بکسے نوں چابی لا کے کھو لیا۔ اوہدے وچوں اک پھٹی کڈھ کے میز تے سجادتی " پنڈت رام ناتھ شرما ۔ مجسٹریٹ در جا اول" پھیر کجھ کاغذ مجسٹریٹ صاحب دے اگے رکھ دتے تے بہت سارے کاغذ تے اک قلم دوات اپنے اگے۔
نیانے سیانے مجسٹریٹ صاحب دے دوالے انج اکٹھے ہوگئے جیویں سنڈھیاں دی لڑائی والے دن۔ گلو پہلوان اوہناں نوں پچھے پچھے کردا۔ منشی حاضری لئی تے پہلا ای بابو کرم دین غیر حاضر نکلیا۔ کسے نے کہیا اوہ مچھیاں پھڑن گیا اے۔ پیشی توں چار دن پہلوں بوٹا بلشٹر پھتے دی ماں نوں دسدا پیا سی کہ ایس اتوار عدالت لگے گی۔ پھتے ایہہ گل سن لئی تے گھچی مارن دی فکریں۔ پے گیا۔ درخواست تے اوہنے نظر نہیں سی ماری پر رسولے دی گنائے نانواں وچوں اوہنوں بابع کرم دین کم دا بندہ لگیا۔ بابو نوں کوئی دس دیوے کسے نے کسے تھاں مچھی ویکھی اے اوہ دینا جہان دے کم چھڈ کے اوتھے ٹر جاوے گا۔ پھتا اوہدے گھر اک رقعہ چھڈآیا کہ جمال پور دی ڈھن وچوں پچھلے اتوار کسے شکاری اک بندے جیڈی مچھی پھڑی اے۔ بابو کرم دین اگلے دن پھتے نوں آ پھڑیا۔ پھتے بڑا زور ماریا "اوس دن مینوں بڑے کم نیں تے بابو جی اوس دن میری گواہی وی اے "پر بابو کرم دین کہیا گواہی تے میری وی اے۔ پر خصماں نوں کھاوے عدالت۔ اسیں مونہہ انھیرے چل پواں گے ۔ پنڈت رام ناتھ شرما مجسٹریٹ در جا اول دی عدالتے پہلا بابو کرم دین غیر حاضر سی تے ستواں فتح محمد ولد تاج دین وی۔ ہوراں دستخطاں انگوٹھیاں والیاں وچوں کجھ حاضر سن کجھ غیر حاضر۔ مسمات نوری زوجہ رحیما دی حاضری منشی اوہدے بوہے اگے جاکے لائی ۔ کاکے منظور حسین دی وی۔ مسمی غفورا غیر حاضری۔
پنڈت رام ناتھ شرما مجسٹریٹ درجا اول دی عدالت وچ بابواں ، چودھریاں، جولاہیاں ، گھمیاراں جنے بیان دتے لگداسی جیویں کسے وکیل اوہناں نوں پڑھائے ہون۔ بابواں ، چودھریاں گلاں تے اوہی کیتیاں پر اپنی عقل ، اپنی زبان ورتدیاں ، بوٹے بلشٹر دی نہیں انگوٹھیاں والے گلاں اگے پچھے کرگئے۔ ان پڑھ جو ہوئے ۔ وچ وچ اپنی روز ورتوں دی بولی بول جاندے تے منشی دے پلے نہ پیندی تے بوٹا بلشٹر اوہدا سوکھی پنجابی و ترجمہ کر دیندا۔ کل بیاناں دی فرد سیر ڈیڑھ سیر وہوگئی۔ ایہناں سیر ڈیڑھ سیر بیاناں دا نچوڑ ایہہ سی کہ نوری تے غفورا بے نکاحے رہندے پئے نیں اویہناں دا اک حرام دا نیانا وی اے۔ ایہناں توں محلے دے شریف لوکی بڑے تنگ نیں تے ایہناں نوں کریم پورے وچوں کڈھ دتا جاوے۔
غفورا حاضری ویلے غیر حاضری سی ہن کسے اوہنوں ویکھیاتے کہیا "اوہ کھڑا غفورا"
منشی نے غفورے نوں بلاکے حاضری لائی :
"ناں ؟"
"غفورا"
" باپ دا ناں ؟"
کسے بھیڑ وچوں کہیا ایہہ ایہدے مترئے پیو دا ناں اے ۔ تے منشی پچھیا:
"اصلی باپ دا ناں ؟"
غفورے نوں لگیا جیوں منشی اوہنوں پچھلگ کہیا ہووے ۔ اوہنوں گالھ کڈھی ہووے۔ منشی اوہنوں ویہہ ورہیاں پہلے دا جیرا لگیاتے اوہدے کول پئی سیاہی دی دوات اٹ دا ٹوٹا غفورے اٹ چکی تے جیرے نوں کڈھ ماری ۔ دوات تے پچھے کھڑے اک بندے نوں
جا لگی پر منشی دا مونہہ نیلو نیل ہوگیا۔ چوکھے چھٹے مجسٹریٹ تے پے گئے تے غفورے دی اپنی قمیض وی رنگی گئی۔ منشی نے میزتے ڈلھی سیاہی وچ ہولڈر دا ڈوبالاکے فرد وچ لکھیا:
"مسمی غفورا ولدیت نا معلوم دا دماغ درست نہیں "
مسمات نوری بی بی زوجہ رحیما نے کہیا ایہہ سبھ لوک جھوٹھ مار دے نیں۔ منظور حسین میراتے رحیمے دا پتر اے۔ غفورا میرا کاری گر اے میری کھڈی تے کم کردا اے تے مینوں دو آنے فی جوڑا کھڈی دا کرایا دیندا اے۔ ایس توں ودھ میں ایہنوں نہیں جاندی "۔ لوکاں رولا پادتا ایہہ جھوٹھ بولدی اے پچھلے کئی ورھیاں توں تے رحیما جواریئے نوں کسے ویکھیا ای نہیں ۔ اوہ کدی نہیں آیا۔ کسے نے کہیا منڈا حرام دا اے۔
جد مجسٹریٹ پچھیاـ : بی بی ، اپنی صفائی وچ ہور کجھ کہنا اے ؟ "تے نوری بی بی اُچی اُچی پشتو بولن لگ پئی۔ جیویں اوہ اپنی مشین اتے لمی پے کے اُچی اُچی پشتو بولدی سی تے رحیما بڑ بڑ کردا باہر چلاجانداسی۔ نوری بی بی دے گھر دے باہر لگی عدالت تے کل خلقت چپ ہوگئی۔ نہ اوہناں بڑ بڑ کیتی نہ اپنی تھاؤں ہلے۔ اوہ نوری دا مطلب چنگی طرح سمجھدے سن پر ایہدا ترجما سوکھی پنجابی یا دنیا دی کسی وی ہور زبان وچ نہیں ہو سکدا۔

عدالت دا فیصلہ

۔۔۔۔۔۔۔ غفورا حوالات بند اوہدے تے توہین عدالت دا مقدمہ چلے گا۔
۔۔۔۔۔۔۔ (گلو نے غفورے دے مونڈھے اتے ہتھ رکھ کے اوہنوں بنچ اتے کیلیا ہویاسی۔ )
۔۔۔۔۔۔۔ مسمات نوری اٹھ دناں دے اندر کریم پورچھڈ جاوے۔
۔۔۔۔۔۔۔ کاکے منظور حسین دی نگہداشت ، پرورش لئی اوہنوں کسی سرکاری منظور شدہ ہسپتال دے سپرد کیتا جاوے۔
بوٹے بلشٹر ہتھ اچا کرکے اپنی پگ دا شملا ٹھیک کیتا۔ سبھ توں پچھے کھڑے دو سپاہیاں بوٹے بلشٹر دا ہتھ ویکھیاتے اگے ودھے۔ لوکاں نوں ہٹاندے میم ڈاکٹرنی تے کالی مس لئی راہ بناندے مجسٹریٹ صاحب دی میز کول آکھلوتے میم ڈاکٹربی اک نکی جہی کالی کاپی، سونے دی مہر لگی "سر "کہہ کے مجسٹریٹ صاحب دے اگے رکھ دتی۔ پنڈت جی اوہنوں اگیوں پچھیوں ویکھیا (انگریز دیاں بنائیاں شئیاں دا جواب نہیں ) ورقے پھرولے تے اوہدے وچوں ناں تے نمبر منشی نے لکھیا۔ منشی فرد وچ میم ڈاکٹربی دے دستخط کروالئے۔ پنڈت جی کرسی توں ادھے اٹھدیاں " تھینک یو مچ آبلا یجڈ، میڈم "کہہ کے کالی کاپی میم صاحب نوں موڑ دتی۔ پنجاں مہیناں دے منظور حسین نوں کالی مس گودی چکیا ہویاسی تے سپاہی راہ بناندے اوہناں نوں وڈی سڑک دؤول لے گئے جتھے اک کالی کپڑے دی چھت تے تاراں والے پہیاں والی کار کھڑی اوہناں نوں اڈیکدی سی۔
بیان دیندیاں اُچی اُچی پشتو بولدیاں نوری بی بی دا سنگھ سک گیاسی اوہنے گھڑے وچوں اک کولی پانی پیتا تے جاکے اپنی منجی تے لمے پے گئی۔ اتھاں دناں وچوں اج دا دن کڈھ کے ست دن رہ گئے۔



Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels