Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> فیچرز >> اک بنگالی کیمونسٹ دِیاں کھُلیاں ڈُھلیاں گلاں۔ ۔۔۔۔اجوئے رائے

اک بنگالی کیمونسٹ دِیاں کھُلیاں ڈُھلیاں گلاں۔ ۔۔۔۔اجوئے رائے

عامر ریاض
May 30th, 2008
5 / 5 (1 Votes)

اجوئے رائے نال ڈھاکہ کلب دے نیڑے ٹینس کورٹ دی ساہمنی عمارت وچ ملاقات ہوئی۔ اوہ اوتھے اپنے ــ''ٹیم '' سَنے مینوں اُڈیک رہے سن۔ ٦٤ ورہے کیمونسٹ پارٹی نال جُڑے رہن مگروں ٢٩٩١ء نوں اجوئے رائے نے پارٹی نوں رب راکھا کہہ دِتا مگروں اجوئے رائے نے کجھ سنگیاں نال رَل کے سمیلیتا سماجک اندھولن ناںدی سماجی سستھ بنائی تے اجے تائیں ایس این جی او نوں وکھری پدھر انج حاصل ہے کہ اوہناں نے پچھلے ٥١ سالاں توں غیر ملکی ڈونراں کولوں اک رُپئیہ وی نہیں لیا۔اوہناں ایس گل تے مان وی ہے کہ اوہ ٢٩٩١ء بعدوں ــ''نکے نِکے '' کم کررہے نیں تے ایہناں کماں وچ اوہناں نوں بنگلہ دیش دی عام لوکائی دا سنگ وی حاصل ہے.۔اجوئے رائے سمجھدے ہین کہ اج ترقی پسنداں نوں بھارے بھارے کم کرن دی تھاں اجیہے کم کرن دی ضرورت ہے جو سِدھے لوکائی نال جڑت ہین۔


اجوئے رائے:
: تُسیں اردو ہندی وچ وی گل کرسکدے ہو، میں کجھ کجھ سمجھ لیندا ہاں۔
اک بیلی:
بنارسی اردو ہندی بولدے ہین ایہہ۔
عامرریاض:
فیر تے چنگا رہوے گا۔ لہوری اردو تے جواب وچ بنارسی ہندی/اردو، بس شُدھ ہندی اردو والے تے سِر پِٹ لین گے۔(قہقہے)
عامر ریاض:
چنگا ایہہ دَسو تُسیں کد وں جمے؟
اجوئے:
میں٠٣ دسمبر ٨٢٩١ء نوں میمن سنگھ وچ جمیاں۔ ایہہ اک سرحدی علاقہ ہے۔
عامرریاض:
تہاڈے والد کیہہ کردے سن؟
اجوئے رائے:
میں اک کیمونسٹ ہاں جد کہ میرا پیو اک فاشسٹ سی۔ اوہ جانے پچھانے فاشسٹ سن۔واقعی! میں مخول نہیں کررہیاں۔
عامرریاض
ایہہ مخول نہیں، فاشسٹ دے گھر کیمونسٹ اِی جمدے نیں۔(قہقہے) میرا مطلب ایہہ اے کہ اوہناں دا کاروبار کیہہ سی؟
اجوئے رائے:
اوہ اک اُستاد سن۔ اوہ بنارس ہندو یونیورسٹی وِچ غیرملکی زباناں دے شعبہ نال جڑت رکھدے سن۔ اوہناں نے روم توں ڈی لِٹ کیتا سی۔ ٠٣٩١ء دےدہاکے وچ آرٹ تے تنقید دے حوالے نال اک مشہور آرٹسٹ ہوندا سی۔ اوہدا ناں ''ٹوچیــ'' سی۔ اوہ ساڈے ول آئیا۔ تہانوں پتہ ہووے گا کہ مسولینیفاشزم دا اک وڈا نظریہ دان سی۔ اوہ چاہندا سی کہ دکھنی ایشیاء توں وی نوجواناں نوں ایس وچاردھارا دا اسلحہ پوان لئی بھرتی کیتاجاوے۔ ''ٹوچی'' ایسے مقصدلئی آئیا سی۔ جد ''ٹوچی'' آئیا تے میرے والد اوس سمے (٨٢٩١ء وچ) ڈھاکہ یونیورسٹی وچ پڑھارہے سن۔ اوہنے میرے پیو نوں سکالرشپ دی آفر کیتی۔ بس انج میرے پیو نے لٹریچر وچ ڈاکٹریٹ یعنی ڈی لِٹ دی ڈگری حاصل کیتی۔ ایتھے اوہناں نوں بولیاں سکھن دا بوہت موقع ملیا تے اوہناںنے جرمن، لاطینی تے اطالوی زباناں نوں بھرواں ہتھ پایا۔ ایتھے اِی اوہناں نے فاشزم نوں بطور وچاردھارا اپنایا۔ تے اسیں بال پُنے وچ اوہناں نوں انج اِی ویکھیا ۔ساڈے بچپن وچ نہرو نوجواناں وچ اک رول ماڈل دے طور تے ویکھیا جاندا سی۔


عامرریاض:
جواہر لعل نہرو یاں موتی لعل؟
اجوئے رائے:
جواہر لعل نہرو۔ جواہر لعل سوشلزم دی گل کردا سی۔ بنارس تے یوپی وغیرہ وچ سوشلزم نوں متعارف کرواؤن وچ اوہدا وڈا ہتھ ہے ۔ ایسے پاروں بوہت سارے لوک مگروں ایہناں علاقیاں توں کیمونسٹ پارٹی وچ آئے۔ بنارس تے یوپی وچ دو طرحاں دے لوکاں نے کیمونسٹ پارٹی و چ رَلت کیتی۔


ایہناں چوں اِک تے مسلم سوجھوان جیویں جوش ملیح آبادی۔ جوش صاحب کیمونسٹ پارٹی دے ہمدرد اں چوں سن۔ یو۔پی وچ کیمونسٹ پارٹی دے سیکرٹری جنرل ہُندے سن نواب جعفر۔ اوہ ٹائیگر نواب اکھواندے سن۔ مینوں ہُن اوہناں دا پورا ناں چیتے نہیں پر اوہنوں ٹائیگر پٹودی ناں سمجھیا جاوے۔


اوہ یو پی دے سیکرٹری وی سن تے بنگالیاں دے وی۔ بطور نوجوان بنگالی ساڈا ترقی پسند لہر وچ اُلرنا قدرتی کم سی۔ ٥٤٩١ء وچ میرے پیو دا انتقال ہوگیا تاں مینوں مُڑ اپنے وڈھکیاں دے علاقے میمن سنگھ وچ رہنا پے گیا۔


ایہہ اوہ ویلا سی جدوں انڈیا وچ چوناں ہون والیاں سن۔ ٦٤٩١ء دیاں چوناں بوہت اہم سن۔ کیمونسٹ پارٹی وی چوناں وچ حصہ لے رہی سی۔ ساڈے علاقے توں پارٹی ولوں کامریڈ سونی سنگھ الیکشن لڑ رہے سن۔


عامر ریاض:
اوہ میمن سنگھ دے اِی سن؟
اجوئے رائے:
پر اوہناںدا علاقہ ــ''گریٹر میمن سنگھ'' وچ ضرور آؤندا سی۔ میرے چیتے اے ٦٤٩١ء دیاں چوناں وچ مذہبی سوچ دا واہوا بھار سی۔ہندو، مسلماناپنے اپنے امیدواراں دوالے اکٹھے ہورہے سن۔ انج کیمونسٹ پارٹی لئی مذہبی سوچ توں اُتانہہ ہوکے معاشی مسئلیاں دوالے چوناں دیمہم ترتیب دینا چوکھا اوکھا سی۔ پر پارٹی نوں تاں ایہی کرنا سی۔ میں مونی سنگھ دی چون مہم وچ دوھ چڑھ کے حصہ لیا تے انج میں کیمونسٹ پارٹیآف انڈیا دے بوہت نیڑے ہوندا چلا گیا۔


عامر ریاض:
تُسیں پارٹی دے باقاعدہ ممبر کدوں بنے؟
اجوئے رائے:
٦٤٩١ء وچ
عامر ریاض:
کیہہ تُسیں ٦٤٩١ء وچ کیمونسٹ پارٹی آف انڈیا دی دوجی کانگرس وِکھے کلکتہ وچ موجود سو؟
اجوئے رائے:
ظاہرا ہے۔ اوہ کانفرنس محمد علی پارک وچ ہورہی سی۔ میں سی ۔پی۔ آئی دا ممبر تے سی پر ایس کانفرنس و چ بطور ڈیلیگیٹ رلت نہیں سی۔ پر میں اوتھےموجود رہیاں۔ فیر اساں اوپن سیشن وچ رلت کیتی جیہدے وچ ڈانگے نے دھانسو تقریر کیتی۔ ہر کوئی تلنگانہ دی گل کررہیا سی۔ تُسیں کدی کلکتے گئے او؟


عامر ریاض:
ناں جی، میں واہگے دے پرلے بَنے گیا اِ ی نہیں۔ پر ہُن پہلی وار بنگلہ دیش آئیاں ہاں۔
اجوئے رائے:
اوتھے انگریزاں سمے وچ اک بستی واد سٹرکچر ہندا سی جیہنوں ہُن شہید مینار کیہندے نیں۔ اوتھے چنگا کھُلا میدان سی اوتھے اِی کانگرس ہوئی سی۔ ڈانگے دا شمار اجیہے مقرراں وچ ہندا سی جیہڑے رؤلا پائے بغیر سارے اکٹھ نوں اپنے نال لے کے چلدے ہن۔ تے مینوں اوس اوپنسیشن وچ ڈانگے دی تقریر دا جادو اج وی یاد ہے۔ اوہناں دی تقریر دے اکھر تے چیتے نہیں پر ایس تقریر توں پیدا ہون والے جذبیاں نوں
اج وی محسوس کرسکدا ہاں۔ تقریر تے حاضرین دے نعریاں وچ اک اِی گل اُگھڑویں سی اوہ ایہہ ''آزادی جھوٹھا ہے۔ــ''


اک بیلی:
پورا نعرہ سی، ''ایہہ آزادی جھوٹھا ہے، لاکھوں انسان بھوکا ہے''۔
اجوئے رائے:
اک ہور نعرہ بوہت مشہور ہویا سی اوہناں دِنیں ''سڑی گلی سرکار کو ایک دھکا اور دو''۔
عامر ریاض:
٠٧٩١ء دیاں چوناں وچ پاکستان وچ وی ایس نال رَلا کھاندا نعرہ لگیا سی ''گرتی ہوئی دیواروں کو ایک دھکا ارودو''۔


اجوئے رائے:
بہرحال، ایہناں نعریاں تے ٨٤٩١ء دی قرارداداں دے اگلے دیہاڑے کیمونسٹ پارٹی آف انڈیا نوں بین کردِتا گیا۔ کیونجے کیمونسٹاں نےبھار ت وچ مسلح جنگ دا علان کردِتا سی۔ بنگال دے چیف منسٹر ہندے سن ڈاکٹر بیرن رائے، تے اوہنا ں نے ایہو حکم جاری کیتا۔ ایس
میٹنگ وچ بنے بھائی (سجاد ظہیر) وی بطور اک ڈیلیگیٹ دے رلت ہوئے سن۔ مینوںیاد اے کہ لہندے پاکستان دے کامریڈاں نے اوتھے
اِی اپنا وکھرااکٹھ کیتا سی۔ یعنی اوہناں نے اوہ سبھ کجھ منظور کیتا سی جو سی پی آئی منظور کرچکی سی پر اوہناں دی بیٹھک وکھری ہوئی سی۔ ایس میٹنگ وچ سجادظہیر نوں کیمونسٹ پارٹی آف لہندے پاکستان دا سیکرٹری جنرل بنایا گیا سی تے اک سنٹرل کمیٹی وی بنی سی۔


عامر ریاض:
پاکستان دے جتھے وچ کون کون ڈیلیگیٹ آئیا سی؟
اجوئے رائے:
مینوںناں تے چیتے نہیں، بْڈھا ہورہیا ہاں، خؤرے مرزا ابراہیم آئے سن۔ اک صاحب صوبہ سرحد توں آئے سن ۔ہُن اوہناں دا ناں چیتے
نہیں۔
عامرریاض:
عطا؟
اجوئے رائے:
جی جی، محمد عطا۔ سندھ توں وی کوئی سی۔
عامرریاض:
سوبھوتے نہیں ہون گے؟
اجوئے رائے:
سوبھو گیان چندانی نال تے میں٤٥٩١ء وچ ملیا سی۔ کوئی ہور سن مینوں ناں یاد نہیں۔
عامر ریاض:
ایہہ دَسو سجاد ظہیر لہندے پاکستان دی کمیونسٹ پارٹی دے سکیرٹری جنرل سن یاں چڑھدے تے لہندے پاکستان دی پوری کیمونسٹ پارٹیدے؟


اجوئے رائے:
ویکھو پہلاں تے ایہہ پُچھیا گیا سی کیہڑے کیہڑے پاکستان رہن جاون گے۔ مینوں جاپدا سی کہ تُسیں جاندے اِی او سجاد ظہیر دے خاندانی
پچھوکڑنوں؟
عامر ریاض:
جی ہاں
اجوئے رائے:
سجاد ظہیر دا پچھوکڑ یوپی دی اشرافیہ فیملی توں سی اوہ سی پی آئی دی سنٹرل کمیٹی دے ممبر سن۔ پی سی جوشی پارٹی دے سیکرٹری جنرل سن۔ کلکتہ کانگرس توں پہلاں جوشی نوں ''اوکھے حالات'' سا ہمنا کرنا پے گیا تے بی ٹی رندھیوے ٨٤٩١ء وچ اوہناں دی تھاں جنرل سیکرٹری بن گئے سن۔


مگروں ٧٤٩١ء وچ سنٹرل کیمٹی وچ پی سی جوشی نے بوہت زور لایا سی کہ سجاد ظہیر نوں پاکستان ضرور جاناچاہیدا اے۔ جوشی خصوصی طور تے پاکستان وچ کیمونسٹ لہر تے سجاد ظہیر دی تقرری وچ غیرمعمولی دلچسپی رکھدے سن۔ بس فیر ایہہ ہوگیا۔


عامرریاض:
تے اوس ویلے پنجاب تے بنگال توں کسے کمیونسٹ آگو نوں پاکستان کیمونسٹ پارٹی دا سیکرٹری جنرل نہیں بنایا گیا؟


اجوئے رائے:
پئی اسیں تے سوچ رہے ساں کہ ایہہ ونڈ تے دو چار دِناں مگروں مُک جاوے گی۔ یہ آزادی جھوٹھا ہے۔ اڈایہدے اوس سمے دی قومانتری( بین الاقوامی)صورتحال نوں ساہمنے رکھنا وی ضروری ہے۔ اوس ویلے برما وچ کمیونسٹ آگو ہندے سن واٹنگ ونٹو۔ اوہ اوس کلکتہ کانگرس وچ بطور غیرملکیمبصر رلت ہوئے۔ خؤرے تہانوں پتہ ہووے پئی برما وچ کیمونسٹ لہر دا مُڈھ اوہناں بنگالی کامریڈاں نے رکھیا سی جیہڑے دیس نکالے وچبرما رہن تے مجبور سن۔


اک بنگالی انقلابی ہندے سن مسٹر گھوشال، اوہناں دا برمی ناں وی سی جیہڑاہُن مینوں بھُل گیا ہے۔ اوس وارے انڈیا وچ بغاوت کرن وچ
اوہناں نے اگوائی کردار نبھایا سی۔ واکن ڈنکو اوس ویلے ریڈ فلیگ موومنٹ دے آگو سن۔٨٤٩١ء دی کانگرس وچ گھوشال وی غیرملکی مبصر دیحیثیت نال رلت ہوئے سن۔ ایہہ اوہ دور سی جدوں کیمونسٹ لہر وچ ایہہ سمجھایا جاندا سی ،پئی جیکر تُسیں سوشلزم دے حمایتی نہیں ہو تاں فیر تُسیںآپ لازمی سوشلزم دے مخالف او ۔ غیرجانبداری دی کوئی تھاں نہیں ہندی سی۔


عامرریاض:
سبھ کجھ بلیک اینڈ وائٹ وچ سی؟
اجوئے رائے:
جی بالکل
عامرریاض
کوئی گرے ایریا نہیں؟
اجوئے رائے:
جی ہاں۔ بس انج دے اِی حالات سن لہر دے۔ ہُن اسیں تاں سوشلسٹ انقلاب دا نعرہ لا دِتا۔ جد کہ پنڈت نہرو تے سوشلسٹ نہیں سن۔ اوہ تے بس سٹائل وغیرہ لئی اِی سوشلزم دی گل کردا سی۔ برما دی حکومت دا وی ایہو مسئلہ سی۔ آن سان ، موجودہ آنگ سان سوچی دا پیو وی اوہناں لوکاں چوں سی جیہڑے کھَبے پکھیاں نال ہمدردی رکھدے سن۔ اوہ لال نہیں سن۔ ایہناں حالات وچ کلکتہ کانفرنس دے فیصلیاں موجب اسیں مسلح جدوجہد دا مُڈھ بنھیا۔ساڈے بوہت سارے سنگی دکھنی چڑھدے ایشیاء دی کیمونسٹ لہر بارے بوہتا نہیں جاندے۔ جد ملائیشیا وچ انگریزاں نے جاپانیاں توں حکومت حاصل کیتی۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔


عامر ریاض:
٢٤٩١ء دے بعد؟
اجوئے رائے:
جی، اوس دور وچ اوہناں نے گوریلا کارروائیاں کرن والے آگو نوں وی گرفتارکرلیا۔ اوہ آگو کیمونسٹ پارٹی دا لیڈر سی۔ اوہ کیمونسٹ لیڈر ملائیشیا وچ رہن والی چینی نسل نال سانگارکھدا سی۔ فلپائن وچ وی اجیہا کیس سی۔ اوتھے وی اوہناں نے چھیتی مسلح جدوجہد شروع کردِتی سی تے دکھنی چڑھدے ایشیاء وچ کمیونسٹاں نے ہرتھاں مسلح جدوجہد نوں اپنایا ہویا سی۔ اج ایہہ پرکھ کیتی جاسکدی ہے کہ اوہناں مسلح کارروائیاںپاروں کیمونسٹ لہر نوں بوہت بھیڑا نقصان ہویا۔


عامر ریاض:
کدوں دی گل ہے ایہہ؟
اجوئے رائے:
٠٥٩١ء وچ۔ سٹالن آپ وی ایس بیٹھک وچ بیہا تے اوہنے کامریڈاں نوں آکھیا پئی اوہ جواہر لعل نہر و دی حکومت دے حوالے نال اپنی پوزیشن بدل دیون تے مسلح جدوجہد مُکا دیون۔ تے انج دکھنی ایشیاء وچ سٹالن جیہے کٹڑوادی آگو نے کیمونسٹ لہر نوں بچاء لیا۔ ہُن بوہت سارے انڈین کیمونسٹ ایس گل نوں مندے نیں۔ سٹالن نوںبین الاقوامی سیاست وچ بھارت دی اہمیت دا چوکھا اندازہ سی۔


عامرریاض:
تے تُسیں ایہہ آکھ رہے او کہ دکھنی ایشیاء دے کامریڈاں دی جدوجہد دے مقابلے وچ سوویت یونین دی خارجہ پالیسی بوہتی اہم گنی گئی؟


اجوئے رائے:
اوہ کوئی فیصلہ کن جدوجہد نہیں۔It was not a proper struggle. ۔ اوہ بغیر تیاری دے کالھی وچ شروع کیتی گئی جدوجہد سی۔


اج جدوں میں پچھے مُڑ کے ویکھنا ہاں تے میں ایہہ ضرور آکھنا ہاں کہ پاکستان تے بھارت دے بنن مگروں جیہڑی آزادی سانوں لبھی سی
اوہنوں جھوٹھا آکھنا یاں فیر سڑی گلی سرکار نوں دھکا دین والی گل کرنا اک غلط حکمت عملی سی جیس توں مسلح جدوجہد نکل کے آئی۔ ویکھو، کیمونسٹ پارٹی آف انڈیانے لہور متا ٠٤٩١ ء نوں کدی نہیں منیا سی۔


عامر ریاض:
فیر کیمونسٹ مسلم لیگ وچ کیوں گئے سن؟
اجوئے رائے:
مسلم لیگ وچ کجھ کیمونسٹ ضرور گئے سن پرکیمونسٹ پارٹی آف انڈیا ونڈ دی مخالف سی۔
عامر ریاض:
سجاد ظہیر دیاں تے پاکستان دے حق وچ ٤٤٩١ء دیاں لکھتاں موجود ہن؟
اجوئے رائے:
میں اک کتاب پڑھی اے جیس دے ایڈیٹر کامریڈ ادھیکاری سن تے اوہنوں سی پی آئی نے چھپوایا اے۔ ایہہ چار جلداں دی ہے۔ ایس وچساریاں دستاویزاں موجود نیں۔


عامرریاض:
کیمونسٹاں نے سٹالن دے قوماں والے تھیسس دے ہیٹھاں پاکستان دی لہر دی حمایت کیتی تے سجادظہیر نے پمفلٹ لکھے جد کہ کیمونسٹ مسلم لیگ وچ وی رہے ، ایس توں تُسیں انکار نہیں کرسکدے؟


اجوئے رائے:
تہاڈی گل ٹھیک اے۔ فیر ٦٤٩١ء وچ رجنی پام دت(RPD) بھارت آئے۔ اوہ برطانیہ دی کیمونسٹ پارٹی دے آگو سن تے بطور بین الاقوامی کیمونسٹ اوہناں دی بوہت مشہوری سی اوس دور وچ۔ اوہ بھارت آئے تے اوہناں نے کیمونسٹ پارٹی آف انڈیا دی لیڈرشپ نال مذاکرات کیتے۔ اوہناں نےکیہا کہ لہور متا دے حوالے نال کیمونسٹاں نے ایہہ جیہڑی پالیسی بنائی ہے اوربالکل غلط ہے۔ انج ٦٤٩١ء وچ سی ۔پی۔ آئی نے اپنا موقف بدل لیا سی۔


عامر ریاض:
بالکل سی پی آئی ناں صرف اوس موقف توں پچھانہہ ہٹی سگوں نموشی مٹاون لئی جہازیاں دی لہر شروع کردِتی، اوس ویلے مسئلہ تے پاکستان لہر، ہند ونڈ تے صوبائی خودمختاری دا سی، انگریزان دے جاون مگروں بنن والی سرکار وچ کردارادا کرن دا سی۔ پر سی پی آئی نے ایس مسئلے نوں حل کرن دی تھاں نواں مسئلہکھڑا کرن دی کوشش کیتی؟


اجوئے رائے:
تُسیں کرشن چندر دی کہانی تِن غنڈے ضرور پڑھو۔ پٹیل نے کلکتہ فسادات وچ ''تِن غنڈے'' دا نعرہ لاکے کجھ لوکاں نوں نشانہ بنایا سی۔ کرشن چندر نے اوہنوں موضوع بنایا۔ جہازیاں دی بغاوت وچ باغیاں نے بحری جہازاں توں یونین جیک لہا کے کانگرس، مسلم لیگ تے کمیونسٹ پارٹی دے جھنڈےلہرائے سن۔ فیر اگست ٧٤٩١ء دے بعد مینوں چنگی طرحاں چیتے اے کہ اسیں پاکستان دے پہلے دیہاڑیاں وچ ڈھاکہ دے بازاراں وچ پمفلٹونڈدے سن کہ اسیں اک خوشحال پاکستان چاہندے ہاں۔ پرجد مسلح جدوجہد دی لائن آئی تاں حالات اکدم ساڈے خلاف ہوگئے۔


عامرریاض:
تُسیں پاکستان وچ مسلح جدوجہد شروع کردِتی سی؟
اجوئے رائے:
جی بالکل۔ اسیں اپنیاں بانہواں تے کوششاں شروع کردتیاں سن۔
عامر ریاض:
اوس ویلے ٨٤٩١ء وچ پاکستان کیمونسٹ پارٹی بالڑی سی۔ تُسیں مضبوط پارٹی دی تھاں مسلح جدوجہد وچ رُجھ گئے؟
اجوئے رائے:
لہندے دے مقابلے وچ چڑھدے پاکستان دی کیمونسٹ پارٹی واہوا منظم سی ٧٤٩١ء وچ۔
عامر ریاض:
پارٹی دا گڑھ پاکستان وچ سی یاں کلکتے؟
اجوئے رائے:
ساڈی اپنی مرکزی کمیٹی سی پر اوہدا مرکز کلکتہ اِی وچ سی۔ پر اوہنوں چلاندے اسیں سیں ناں کی سی پی آئی والے۔ایہہ حقیقتہے کہ چڑھدے بنگال دے کامریڈاں نے کیمونسٹ پارٹی آف انڈیا نوں مکمل وکھریواں ٠٥٩١ء وچ کرلیا سی فیر جاکے وکھری کیمونسٹ پارٹی آف چڑھدا پاکستان بنائی گئی سی۔ ایس وکھریویں لئی ایسں کلکتہ وچ اِی کانگرس کیتی سی۔


عامر ریاض:
تے تُسیں سجاد ظہیر دی کیمونسٹ پارٹی نا ل کوئی سانگا نہیں رکھدے سو؟
اجوئے رائے:
جی بالکل: ساڈا لہندے پاکستان دی کمیونسٹ پارٹی نال کوئی سانگا نہیں سی۔ ٨٤٩١ء دے بعد اسیں ناں صرف اک کانگرس کیتی اوہ وی ٨٦٩١ء وچ۔٨٦٩١ء دے وارے دو تن کانفرنساں ہوئیاں پر اوہناں نوں کانگرس آکھنا غلط ہووے گا۔


عامر ریاض:
٧٦٩١ء وچ ہوئی سی ایہہ کانگرس یاں٨٦٩١ء وچ؟
اجوئے رائے:
٨٦٩١ء وچ پاکستان کیمونسٹ پارٹی چڑھدے تے لہندے پاکستان دی اکٹھی کانگرس ڈھاکی وچ گلشن دے تھاں تے ہوئی سی۔ ایس کانگرس وچ لہندے پاکستان توں اک صاحب آئے سن، اوہ ہرویلے پائپ پیندے رہندے سن۔


عامر ریاض:
پروفیسر جمال نقوی؟
اجوئے رائے:
اوہ سندھ دے سن۔
عامر ریاض:
اردو سپیکنگ سن یاں سندھی؟
اجوئے رائے:
اردو سپیکنگ سن۔
عامر ریاض
خؤرے جمال نقوی اِی ہون گے۔ اوہناں نے فورم نوں اپنے انٹرویو وچ ایس کانگرس بارے دَسیا سی۔


اجوئے رائے:
٨٦٩١ء والی کانگرس ساڈے لہندے پاکستان دی کیمونسٹ پارٹی نال پہلا باقاعدہ مِیل سی۔ ایس توں پہلاں ساڈیاں ملاقاتاں ماسکو وچ ہوجایا کردیاںسن کدی کدی۔ مینوں پتہ اے تُسیں ہسو گے ایس گل تے ، پر انج اِی ہویا سی۔ میں ایس کانگرس وچ رلتی نہیں ساں کیونجے میں گرفتار سی۔ ایس کانگرس و چ چڑھدے پاکستان دی کیمونسٹ پارٹی نے صاف کردتا سی کہ ساڈی اپنی پارٹی ہے تے ایہہ لہندے پاکستان دی کیمونسٹ پارٹی توں بالکل آزا د سستھ ہے ایس بیٹھک و چ چڑھدے پاکستان دی کیمونسٹ پارٹی نے آزاد بنگلہ دیش دے حق وچ متا منظور کیتی سی۔


عامرریاض:
تُسیں کدی لہندے پاکستان آئے؟
اجوئے رائے:
نہیں۔ کدی نہیں، تسیں دعوت دیوو گے تاں آواں گا۔
عامر ریاض:
لہور آناہووے گا؟
اجوئے رائے:
کیوں نہیں۔ لہورکیوں نہیں آواں گا؟
عامر ریاض:
چڑھدے پاکستان دی کیمونسٹ پارٹی دا سیکرٹری جنرل کون سی٨٤٩١ء وچ؟


اجوئے رائے:
کامریڈ کھوکھا رائے چڑھدے پاکستان دی کیمونسٹ پارٹی دے پہلے جنرل سیکرٹری سن۔ بی ٹی رندھیوے دا چڑھدے تے لہندے پاکستان وچ کجھ کجھبھار سی۔ بابا، اوہ راولپنڈی سازش اخیر کیہہ سی؟ ظہیر جیہا کامریڈ اوس س وچ کیویں پھس گیا؟ اوہ تے یوپی دے سن تے لیاقت علی خان وی یوپی دے سی۔ سجاد ظہیر دا بھائی بھارت وچ مرکزی وزارت سانبھے ہوئے سی۔ مینوں یاد نہیں مرکزی وزارت سی یاں فیر یو پی دی۔ ظہیر دے سانگے تاں پاکستان ،بھارت دی اشرافیہ وچ بوہت سن۔ اوہناں دے خاندان نے بھارتی سرکار توں سفارش کروائی تاں پاکستانی حکمراناں نے اوہناں نوں بھارت واپس گھل دِتا۔ ایہہ سبھ کیہہ سی؟ رندھیوے وانگوں پنڈی سازش کیس وی اک جھلا وللا فیصلہ سی۔ سی آر اسلم وغیرہ وی سارے دے سارے دھرے گئے۔ فیر ریاست وَلوں سختیاں ودھ گئیاں۔ اوڑک کہ حسن ناصر جیہا واقعہ وی ہویا۔


عامرریاض:
تے تہاڈا خیال اے پئی جیویں بھارتی کیمونسٹ پارٹی (سی پی آئی) نے رندھیوے لائن نوں چھڈن مگروںبھارتی ریاست نال نیڑلے سانگے ودھائے اُنج اِی پاکستان وچ کیمونسٹاں نوں وی کرنا چاہیدا سی؟


اجوئے رائے:
جو بھارتی کیمونسٹاں نے کیتا،اوہ اوہناں دی ویلے تے سیاسی حقیقتاں سن۔ چڑھدے تے لہندے پاکستان تے جد تُساں نے وکھری کیمونسٹ پارٹیاں بنالئیاں سن تاں تہانوں اپنے حالات موجب فیصلے کرنے چاہیدے سن۔ جد اک واری بچہ جم جاندا ہے تاں اوہنوں مُڑ ماںدے ڈِھڈ وچ نہیں پایا جاسکدا؟


عامرریاض:
پرکجھ لوکاں نے اجیہا کرن دی کوشش ضرورکیتی؟
(قہقہے)
اجوئے رائے:
:ایہہ ٹھکواںہے۔ اسیں بوہت اجیہے غلط فیصلے کیتے۔
عامرریاض:
تُسیں چڑھدے پاکستان دی کیمونسٹ لہربارے دَسو؟
اجوئے رائے:
ایتھے تِن اہم آگو سن۔ کھوکھارائے، نیپال ناگ تے مونی سنگھ۔ ایہناںتوں وکھ سہلٹ دے بارین دت ہُندے سن جیہناں دا مشہور ناں ''سلام بھائی'' سیپاکستان بنن مگروں لہندے بنگال دے کجھ مسلمان کامریڈاں نے فیصلہ کرکے چڑھدے پاکستان ہجرت کیتی سی۔ اوہناںچوں اک منصور حبیب اللہ سی۔ اوہ لہندا بنگال اسمبلی دے لمے چر تیک سپیکر رہے۔ ٨٤٩١ء یاں٩٤٩١ء و چ پاکستانآئے سن۔ تہانوں یاداے کہ راجشاہی و چ قتل وغارت گری کیہڑے دور وچ ہوئی سی؟


اک واج:
خؤرے ٠٥٩١ئ؟
اجوئے رائے:
اوہدے وچ منصورحبیب مطلوب سن۔ فیر اوہ کلکتہ واپس چلے گئے۔ انج اِی بیرسٹرلطیف وی لہندے بنگال توں چڑھدے بنگال آگئے سن۔ اوہ وی واپس چلے گئے سن۔ انج اِی کامریڈ فاروقی ہندے سن۔اوہناں نوں پچھوں میں ماسکو وی ملیا سی۔ اوہ وی پرت گئے سن۔ اہ اک غیر بنگالی ٹریڈ یونین لیڈر سن، میٹابرج وچ۔ اک گل جیہڑی بہوں اہم اے اوہ ایہہ کہ اسیں چڑھدے پاکستان وچ سبھ توںپہلے مرکزی پارٹی بنانے تے زور دِتا جد کہ لہندے پاکستانوچ انج نہیں ہویا۔جیہناں چار کامریڈاں دا میں پہلے دَسیا اے اوہ نہ صرف پھرن تُرن والے سن سگوں اوہناں داچڑھدے پاکستان دے معاشرے وچ وکھرے پیہے ہوئے طبقات نال سِدھا رابطہ وی سی۔ مونی سنگھ دا وہکاں وی کم سی۔ نیپال ناگ دا نارائن گنج وچ مزدوراں نال کم سی۔


عامرریاض:
کیہہ٧٤٩١ء توں پہلاں ہندوستان وچ کیمونسٹ لہر دا اک پکا مرکز بن چکیا سی۔؟
اجوئے رائے:
٧٣٩١ء یاں٨٣٩١ء مگروں تے پارٹی منظم ہونا شروع ہوگئی سی۔ پرایس توں پہلاں دکھنی ایشیاء وچ کیمونسٹ لہر یاں پارٹی بناون لئی بوہت کوششاں ہندی رہیاں سن۔ اجیہی اک کوشش تاشقند وچ وی ہوئی سی۔ انج پشاور، کانپور تے میرٹھ سازش کیس وی کیمونسٹاں دے وکھووکھ مراکز دا پتہ دیندے نیں۔میرٹھ سازش کیس (١٣٩١ئ) دے مگروںفیر مرکزی تنظیم بناون دا کم شروع ہویا تے ٧٣٩١ء وچ جیہڑی مرکزی تنظیم بنی اوس دے سیکرٹری جنرل پی سی جوشیبنے۔ اوہ پہلے باقاعدہ سیکرٹری جنرل سن سی پی آئی دے۔ ہُن تسیں کِناں پُچھو گے۔


عامر ریاض:
فیرکوئی دَسن جوگا نہیں رہوے گا تے فیر اسیں کیہنوں پُچھاں گے۔ تہاڈے جیہے تھوڑے نگ رہ گئے نیں۔
اک بیلی؛
بالکل صحیح بات ہے۔
اجوئے رائے:
تُسیں بھارت جاوو اویتھے بوہت لوک اجے زندہ نیں۔
عامرریاض:
اوہ مدر پارٹی والے ہین۔ اوہناں نال اخیر تے ملنا بھلا رہوے گا۔ اُنج اوہ بنگالیاں تے پنجابیاں نوں بوہتا چنگا کامریڈنہیں سمجھدے (قہقہے)
اجوئے رائے:
تُسیں رمیش چندر نوںمِلو۔ اوہ لہور دے ہین۔ اوہناںدی بیوی وی لہوری ہے۔ میراسلام آکھنا اوہنوں۔ اوہناں کول بوہت دستاویزات ہین اجے۔ ایہہ گل درست ہے اجے تائیں اسیں دکھنی ایشیائی کیمونسٹ لہر بارے مکمل آرکائیو نہیں بناپائے۔ پر مینوں لگدا ہے کہ خؤرے بحیثیت دکھنی ایشیائی سانوں تاریخ نال لگا وی کجھ گھٹ اِی ہے۔ ہُن اوہ البیرونی دی کتاب الہند پڑھ لوو تاں اوہ ہزار سال پہلے وی ایہو اِی لکھ رہیا ہے کہ ایتھوں دے لوکاں نوں تاریخ نال لگا نہیں۔ اسیں اپنی دستاویزات نوں سانبھدے نہیں ہین۔ ہُن تُسیں بنگلہ دیش دی مثال لے لوو۔ عوامی لیگ نے بوہت جدوجہد کیتی ہے سبھ مندے ہین۔ ایس جدوجہد بارے لکھن لئی سانوںاپنے ملک چوں کوئی نہیں لبھیا۔ عوامی لیگ دی تاریخ جواہر لعل نہرو یونیورسٹی دی مسز شبھالی گھوش نےلکھی اے۔ چڑھدے پاکستان دے کیمونسٹاں نے وہ اپنی تاریخ اکٹھی نہیں کیتی۔ جد ١٧٩١ء وچ سانوں مجبوراََ بھارت ہجرت کرنی پئی سی تاں جاندےجاندے اسیں غفوربھائی نوں ساری پارٹی دستاویزات دے گئے سن۔ چار پنج صندوق سن۔ حالات بوہتے خراب ہوئے تاں غفور بھائی نے اپنے گھر دے کول کھوہ وچ سارے صندوق سُٹ دِتے۔ اوہ ساڈا بھروسہ مند بیلی سی پر کجھ نہ کرپائے۔١٧٩١ء بعدوں بنگلہ دیش سرکار نے ٤١،٥١ جلداں تے پوری تاریخ لکھوائی۔ اوس ویلے سانوں ایہہ وی آکھیا گیا کہ پارٹی دے کاغذ دیوو۔ اسیں ایدھروںاودھروں کجھ کاغذات اکٹھے کرکے بدرالدین عمر دے حوالے کیتے۔ ہُن اوہی تھوڑابوہت ریکارڈ رہ گیا اے۔ تے ایہہ دکھنی ایشیاء دا اکٹھا مسئلہ ہے کہ اوہناں تاریخ دابوہتاچاء نہیں ہے۔


عامر ریاض:
چڑھدے پاکستان دے بنگالی کیمونسٹاں نے بنگالی قوم پرستی دا بھرواں ساتھ دِتا۔١٧٩١ء وچ وکھراوطن وی حاصل
ہوگیا۔ ہُن آزادی دے ٧٣ ورہے لنگھ چکے ہن ایہدی پرکھ کرو؟


اجوئے رائے:
میں تاں سمجھداہاں اسیں ناکام رہے۔ طبقاتی سُوجھ دے بِناں قومیتی شعور دی جاگرتی وچ گڑبڑ ہوجاندی ہے۔ ایہہ میرا تجزیہ ہے۔
٠٦ تے ٠٧ دے دہاکیاں وچ ماسکو پکھی کیمونسٹاں وچ اک تھیوری بوہت مقبول سی۔ اوہنوں کیہندے سن ''ترقی دا غیرسرمایہ دارانہ رستہ''۔ ایس دے موڈھی سوویت کیمونسٹ سن۔ تُسیں جانندے اِی ہووگے ایس بارے۔ افریقہ وچ کجھمُلکاں نے ''ترقی دا غیرسرمایہ ارانہ رستہ' دی ہیٹھ کجھ تجربے کیتے سن۔ اوہناں حشر تے اسیں سبھ نے ویکھیا۔ صومالیہ، ایتھوپیا، موزمبیق( رہوڈیشیا) ایتھے جو کجھ ہویا اوہ سبھ بھلا ہے سمجھن لئی ایس توںایہہ سِٹہ کڈھیا جاسکدا ہے کہ تُسیں تاریخ وچ چھالاں نہیںمارسکدے۔ اسیں ٧١٩١ء وچ سیزیرین اپریشن راہیں تاریخ نوں اگے ودھاون دا جیہڑا پیر پُٹیا سی اوہ کامیاب نہیں ہوسکیا۔ لینن تے اوہدے سنگیاں دا حد توںودھ آدر کرن توںاڈ میں ایہہ آکھاں گا کہ اسیں اک چھال لا کے تاریخ نوں اگے ودھاون وچ کامیاب نہیں رہے۔ لینن نوں ایہدا بوہتا دھیان سی۔


عامرریاض:
تہاڈا اشارہ معاشی پالیسی (NEP ) ول اے۔؟
اجوئے رائے:
جی۔ اوہناں نے NEP دے راہیں کوششاں ضرور کیتیاں پر۔۔۔۔۔۔۔۔۔
عامر ریاض:
پر اوس ویلے تیک کویل ہوچکی سی۔ تیر کمان چوں نکل چُکیا سی؟
اجوئے رائے:
جی ۔تہانوں تاریخی تسلسل دا خیال رکھنا پوے گا۔ اک گل جیہڑی میں آکھناں چاہواں گا اوہ٧٤٩١ء دی ونڈ دے متعلق ہے۔ یعنی ایس ونڈ دی سبھ توں بوہتیذمے وار آل انڈیا کانگرس ہی ہے پر ونڈ دا اک حوالے نال انگریزاں لئی Parting kick وی سی۔ایس توں سبھ نوں نقصان پُجا۔ اج ناںاسیں بنگلہ دیش وچ خوش ہیں ناں تُسیں پاکستان وچ تے ناہیں بھارتی خوش ہین۔اک کتاب پچھلے دِنیں لکھی گئی اے تے اوہنوںلکھن والے دا ناں ہے موہیت سنگھ۔ تہانوں لہور دے کتاباں دے سٹالتوں لبھ جاوے گی۔


عامر ریاض:
نہیں۔ اوتھے نہیں ہووے گی۔ کیہہ ڈھاکہ وچ مل سکدی ہے ایہہ کتاب؟
اجوئے رائے:
اوکھا اے۔
طارق:
میرے کول اے۔
اجوئے رائے:
کیہہ لہور وچ بھارت توں کتاباں نہیں آؤندیاں؟
عامرریاض:
آؤندیاں نیں پرکم دیاں کتاباں نہیں آؤندیاں۔ بس انجینئرنگ ، میڈیکل وغیرہ دی کتاباں آؤندیاں نیں۔
اجوئے رائے:
میں اوہ کتاب پڑھی ہے۔ طارق جے توں عامر نوں ایہہ کتاب دے دیویں تاں میں اپنی کتاب تینوں دے دیواں گا۔
طارق:
جی چنگا
عامرریاض:
تُسیں بنگالی قوم پرستی دے ہیٹھ بنگالی کیمونسٹاں دے تجرے دے حوالے نال گل کرن توںکَنی ماررہے ہو؟
اجوئے رائے:
نہیں میں کَنی نہیں ماراں گا۔ قوم پرستی د ی لہر وچ اہم گل ایہہ ہے کہ تُسیں سیکولر ہے یاں نہیں۔


عامر ریاض:
پر ساڈے پاسے دے سیکولر وی تاں مذہب نال کھیڈن دے شوقین رہے ہن۔ ٧٥٩١ء خلافت لہر، رام راجیہ ایہناں
سبھ وچ کانگرس نے مذہب ناں چنگا کھیڈیا۔ آ پ بنگالی مسلماناں دی لہر وچ وی ایہہ پکھ اُگھڑواں سی؟


اجوئے رائے:
ایہہ درست ہے۔ ١٧٩١ء دے مگروں ساڈے ایتھے ایہی کجھ ہویا۔ مینوںیاد ہے ٢٧٩١ء وچ جدوں آئین سازی لئی اجلاس ہویا تاں چار لوکاں نےاپنے مذہبی پچھوکڑ نال دعانواں پڑھیاں۔ قرآن شریف، گیتا، دھمپد( گوتم بدھ دی کتاب) تے بائبل۔ تاں ساڈا سیکولرازم انج دا ہی سی جیہدے وچ مذہب بھرویںطریقے نال اگانہہ لیاندا گیا۔ انج ساڈے پاسے تے سیکولر ازم وی اجیہا سی سی۔


عامر ریاض:
بھارت وچ وی سیکولرازم وچ رام راجیہ فٹ ہے؟
اجوئے رائے:
ایہہ درست گل ہے۔
عامر ریاض:٨٤٩١ء وچ بنگالی بولی دی لہر چلی سی۔ ٤٥٩١ء وچ جگتو فرنٹ دا نعرہ سی کہ بنگالی نوں اردو والا پدھر دتا جاوے۔
تُسیں ایہہ نہیں کیہا کہ پاکستان وچ ساریاں ماں بولیاں نوں منیا جاوے؟


اجوئے رائے:
ساڈی منگ سی پئی بنگالی نوںوی ریاستی بولی منیا جاوے۔ اردو تے پاکستان وچ کسے وی علاقے دی ماں بولی نہیں سی۔ متالہور دے مطابق ریاستاں بننیاں سن ناں کہ اک ریاست۔ پر اوہنوںبدل دِتا گیا۔ ایہہ غلط سی۔ فیر ٧٤٩١ء و چ جدوں ریڈ کلف ایوارڈ آگیا تاں وی کلکتہ مرکز اِی رہیا۔اوس دور وچ کلکتہ وچ ترقی پسند مسلمان پاڑھواں دی اک بیٹھک ہوئی۔ ایہدے وچ شیخ مجیب الرحمان وی موجود سن۔ شہیداللہ قیصر وی ایہدے وچ سن، ساڈے بیلی۔ اوہناں سبھ نے فیصلہ کیتا کہ سانوں ہُن ڈھاکہ نوں گڑھ بنانا ہے ۔ ساڈا گڑھ اوتھے ہووے گا۔ ایہہ نہیں ہونا چاہیدا سی۔ جیکر پہلے دِن دو وکھرے مُلک بنادِتے جاندے تاں مسئلہ حل ہوجاندا۔ ایہہ غلط فیصلہ سی۔


عامر ریاض:
لیکن ایہہ تاں٣ جون دے منصوبے وچ شامل نہیں سی؟
اجوئے رائے:
٣ جون دا منصوبہ قراردادِلہور نال رَلا نہیں کھاندا سی۔
عامرریاض:
اوسے وارے وچ متحدہ بنگال دی لہر وی شروع کرن دی کوششاں ہوئیاں؟
اجوئے رائے:
جی ایس لہر وچ حسین شہید سہروردی تے شرت چند ربوس اگے اگے سن۔
عامرریاض:
قائداعظم نے ایہدی حمایت کیتی سی؟
اجوئے رائے:
محمد علی جناح پنجاب تے بنگال دی ونڈ دے خلاف سن ۔ اوہ چاہوندے سن پئی غیرونڈ پنجاب تے بنگال پاکستان وچ شامل ہووے۔
عامر ریاض:
اوہ کیہڑے بنگالی آگو سن جیہناں نے بنگال دی ونڈ دی ٧٤٩١ء حمایت کیتی سی؟
اجوئے رائے:
کانگرس وچ موجود بنگالی آگوواں نے ٧٤٩١ء وچ بنگال دی ونڈ دی حمایت کیتی سی۔


عامرریاض:
اج وی نصابی کتاباں وچ کانگرس والے ایس گل تے مان کردے نیں کہ اوہناں نے ٥٠٩١ء نوں بنگال دی ونڈ دی مخالفت کیتی سی۔پر ایہہ نہیں دَسدے کہ٧٤٩١ء وچ اوہ بنگال ونڈ دے حق وچ سن۔؟


اجوئے رائے:
ایہہ ٹھکویں کاہڈ ہے۔ ایتھے میں اک ہور گل وی مننا چاہندا ہاں کہ اسیں بحیثیت ترقی پسند قومی مُڑ اُساری وچ مذہب دے کردار نوں نہ سمجھ سکے۔ اسیں تے بس معیشیت دے کھیہڑے پئے رہے ۔مُڈھلا سٹرکچر تاں معیشیت دے دوالے بندا ہے۔ ایہہ مذہب وغیرہ تاں سپر سٹرکچر وچ آؤندے نیں۔ بس ثابت ہویا کہ کئی وار سٹرکچر وی بوہتا اہم کردار ادا کرن لگدا اے۔ سپر سٹرکچر اک مائنڈ سیٹ بناؤندا اے تے ایس مائنڈ سیٹ دا بوہت اہم کردار ہندا ہے۔خؤرے اج وی اسیں ایہنوں سمجھن توں وانجھے ہین۔


عامرریاض:
ایہدے وچ مذہب دے نال نال قوم پرستی نوں وی شامل کرلوو؟
اجوئے رائے:
جی، کدی تے اسیں قوماں دی ہوند توں انکاری ہوجاندے ہین۔ کدی ایہنوں اسیں ورتنا چاہندے ہین۔ کدی ایہدے تھلے لگ جاندے ہین۔


عامرریاض:
گلوبلائزیشن نال کیویں نبڑیا جاوے؟
اجوئے رائے:
ہُن تے میں ایس گل تے یقین رکھدا ہاں کہ جد تائیں پیدواری قوتاں نہیں بدلدیاں اودوں تائیں پیدواری نظام نہیں بدل سکدا۔پیداواری قوتاں تدبدلدیاں ہین جدوں اوہ نویں پیداواری رشتے بناون جوگیاں نہیں رہندیاں۔ایس موقعے تے نویں نظام دی گل ہندی ہے۔ میرے خیال وچ اجے اوہویلا نہیں آئیا۔اک زمانہ سی جد اسیں کیہندے ساں کہ سرمایہ داری ختم ہون نوں ہے پر ٹیکنالوجی نے ایہنوں ہور سانہواں لین دی راہ وِکھائی ہے۔اک صاحب ہوندے سن کول بھارگا۔٩٤٩١ء وچ سوشلسٹ دنیا وچ اوہ بوہت مشہور ماہر معشیت سی۔ ساڈے اک سنگی انقلابی منصور حبیب اللہ ماسکو گئے سی۔ اوہناں نے پار بھارگا نوں لکھیا پئی تُسیں کیہندے سو کہ سرمایہ داری دی سیاسی معیشت مُکن والی ہے۔ اوہ دِن کدوں آوے گا اوہنے جواب دِتا کہ اوہدِن بوہت چھیتی آوے گا۔ پر اوہ دِن اج تائیں نہیںآیا۔ بھائی کیہہ کریئے۔


Share |


 

Depacco.com


 

 

Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels