Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> فیچرز >> آغا خاں سہوترا نال گل بات

آغا خاں سہوترا نال گل بات

December 18th, 2008

خالد:    تہاڈاں ناں کیہ ہے؟
سہوترا:    آغا خاں۔
خالد:    کیہ مُڈھوں ایہو ناں سی؟
سہوترا:    نہیں میرا پہلا ناں "اَگرا" سی۔
خالد:    تُسیں اپنا ناں آغا خان سہوترا کیوں رکھ لیا؟
سہوترا:    ایہہ تنظیم والیاں نے رکھ دتا سی۔
خالد:    کیہڑی تنظیم؟
سہوترا:    دیہاتی مزدورتنظیم۔
خالد:    کیہ ایہہ مزدور کسان پارٹی دی تنظیم سی؟
سہوترا:    نہیں۔ میں ایس توں پہلاں انجمن مسلم شیخاں دے نال کم کردا سی۔ فیر مگروں دیہاتی مزدور تنظیم بنالئی۔
پرویز:    انجمن مسلم شیخاں؟
خالد:    تسیں مزدور کسان پارٹی وچ رَلتی ہو گئے؟
سہوترا:    فیر مزدور کسان پارٹی ساڈے نال رَتی ہو گئی۔ دیہاتی مزدوراں دی اک تنظیم 18 فروری 1946ء نوں پاکستان بنن توں پہلاں بنائی گئی سی۔ ون اتے جنڈ دو رُکھ سن۔ جیہناں دی چھاں ہیٹھ ایس تنظیم دی بنیاد رکھی گئی۔ پنڈ دا ناں "ٹہرہ" سی جد کہ علاقہ سی "پرانی پنڈی" ضلع "وہاڑی"۔ ایس تنظیم دا ناں "انجمن دین داراں" سی۔ پاکستان بنن توں مگروں اس دا ناں "انجمن مسلم شیخاں" ہو گیا۔ میں 1946ء والے اجلاس وچ آپو وی رلتی ساں۔
عامر:    تسیں جمے کدوں؟
سہوترا:    یکم مئی 1905۔ ایس ویلے ساڈے علاقے وچ طاعون دی بیماری کھِلری ہوئی سی۔ پنڈ سی "سجوکہ" اتے ضلع سی "شاہ پور" جِتھے میرا جنم ہویا۔
خالد:    تہاڈا تعلق "مجوکہ" پنڈ توں ہے جیہڑا "فروکہ" پنڈ دے نیڑے ہے؟
سہوترا:    جی ہاں۔
خالد:    ایہہ سجوکہ، وجوکہ اکٹھے پنڈ نیں ایتھے سرگودھے وچ؟
سہوترا:    جی، ایہہ 9 بھراں سن۔ کلواڑہ، نسوکہ، سجوکہ، وجوکہ، موجوکہ، نتھوکہ۔ 1905ء اتے 1908ء وچ ایتھے طاعون پھیلیا سی۔ میرے کول اخبار وی پیا ہویا ہے اس ویلے دا۔ "الفضل"۔ پتہ نہیں ایدھر اودھر پیا ہووے گا۔ ایس وچ طاعون بارے خبر آئی سی۔
کاشف:    جوانی کِتھے ٹپائی؟
سہوترا:    ایسے سجوکہ پنڈ وچ۔
خالد:    پڑھے کنیاں جماعتاں تُسیں؟
سہوترا:    پنڈ وچ سکول ہیگا سی۔
خالد:    سجوکہ وچ سکول سی؟
سہوترا:    جی۔ چار جماعتاں نال پرائمری سکول ہوندا سی۔ (ایس زمانے وچ پرائمری چار جماعتاں دی ہوندی سی۔ خورے 1948ء دے مگروں پرائمری 5 جماعتاں دی ہون لگی۔ ادارہ)
سکول والے اک دن آکھن لگے بئی میں خاکروباں وچ اپنا ناں لکھواواں۔ جد کہ میں انج کرن توں انکاری ساں۔ میرے انکاری ہون تے پنڈ دے نمبردار نے مار مار کے میرا بھرکس کڈھ چھڈیا۔ میں بے ہوش ہو گیا۔ ایس وقوعے توں مگروں میں سکول جانا ای چھڈ دتا۔ تیجی جماعت توں۔ سکول وچ میرا استاد اک باہمن ہوندا سی۔
خالد:    تہاڈے وڈکے کیہ کم کردے سن؟
سہوترا:    واہی بیجی۔ آودیاں نیاہیاں سن۔
خالد:    جس آدمی نے انگریز "برکلے" نوں قتل کیتا ایس دا ناں "فضلو مصلی" سی؟
سہوترا:    ایس دا ناں "فضل" سی۔
خالد:    "فضل" کیہدے نال ہوندا سی؟
سہوترا:    اوہ "احمد خان کھرل" دا سجن سی اتے اوہ احمد خان کھرل توں وی 3 دن پہلے مریا سی۔ "جندراکے" وچ اسیں احمد خان کھرل دی برسی مناندے رہے ہاں کئی ورہے تیک۔ ایسے طرحاں "سُرخرو" اتے "شما" نے "کرنل میتھیو" نوں ماریا سی۔
خالد:    "سُرخرو" اتے "شما" وی مسلم شیخ یعنی "مصلی" سن؟
سہوترا:    جی۔ "کرنل میتھیو" خوشاب والے پل دے پاسے ماریا گیا سی۔
خالد:    پرانے پل والے پاسے؟
سہوترا:    جی۔ میرے دادے نے وی "سّلاں والی" دے نیڑے "چنگڑبار" پنڈ دے نیڑے اک انگریز "ہیلی" نوں ماریا۔
خالد:    دادے دا ناں کیہ سی؟
سہوترا:    مسن خان۔
پرویز:    انگریز نوں کیوں ماردے سو تُساں؟
سہوترا:    اسیں انگریزوں دے خلاف چلدے ساں۔
خالد:    پر خلاف کیوں چلدے سو؟
سہوترا:    انگریز بدیسی سن۔ ایہناں دی زبان وی وکھری، لباس وی وکھرا۔ اوہ ساڈے کولوں جبری مشقت کرواندے سن۔
جدوں "خوشاب والا" پرانا پل بن رہیا سی تے انگریز سانوں دھگانے اِٹاں بناون والے بھٹیاں تے لے جاندے سن۔ پل بناون واسطے ایہناں نوں اِٹاں لوڑی دیاں سن۔ اوہ ساتھوں زبردستی اِٹاں بنواندے سن۔ فیر جدوں ساڈا وس چلیا تاں اساں وی اوہناں نوں ماریا۔ ایسے طرحاں اک مصلی سی "نادر خاں"، ایس نے "جان نکلسن" نوں ماریا سی۔ نادر خاں وی "سہوترا" سی (ٹیکسلے دے نیڑے)۔
پرویز:    جدوں تساں انگریزاں نوں ماریا اتے اوہناں جوابی طور تے تہاڈے تے حملے کیتے۔ اتے فیر کیہ ہویا سی؟
سہوترا:    میں جناں کجھ جاندا ہاں اوہی دس رہیا ہاں۔ ایہہ 26 چک، 21 چک، 28 چک۔ ایہہ سبھے سجوکہ پنڈ دے آل دوالے دا علاقہ ہے اتے ایہہ سارا جنگل ہوندا سی۔ انگریز جنگل نوں وڈ ھ ٹُک کے کھلا علاقہ بناونا چاہندے سن۔ ساڈے وڈکے دا ناں "گودھا" سی۔ ایس طرحاں انگریز نے جنگل وڈھ کے چک اُسارے۔
خالد:    ایہہ "گودھا" اوہی ہے جنہوں انگریز نے "سر" دا خطاب دے کے تے علاقے دا ناں "سرگودھا" رکھ دتاسی؟
سہوترا:    ”گودھا“ سڈا وڈکا سی۔ اوہ وی "مصلی" سی۔"سبھاگا" اتے "کلوانہ" دو جنگل سن۔ ایہہ سارا علاقہ گودھے دی ملکیت سی اتے ایتھے اوہدا راج سی۔
خالد:    ہن ایتھے”سبھاگا “ سٹیشن وی ہے؟
پرویز:    سکول دے دناں دی گل سناؤ؟
سہوترا:    سکول تے " رائے شیر محمد ڈَھڈی" نے بنوایا سی۔ پر جدوں میں جھاڑو دین توں انکار کیتا تے نمبردار نے مینوں بہوں ماریا۔ مگروں مینوں کھوہ وچ لٹکا دتا۔ رائے ڈَھڈی بہوں نیک بندہ سی۔
خالد:    "انجمن دینداراں" دا خیال کس طرحاں آیا؟
سہوترا:    راء بیگ ڈَھڈی دا اک منشی ہوندا سی۔ راء بیگ "ڈَھڈیوں" دا سردار سی۔
خالد:    ایہہ "راء بیگ" وی کیہ "مجوکہ" دا سی؟
سہوترا:    ایہہ ''ارڑ بنگلہ'' دا سی جیہڑا ''فاروکہ'' دے نیڑے ہے۔ ایہناں دے چھ ست پنڈ سن۔ راء بیگ دے منشی نے مینوں آکھیا تیرا طبقہ/قوم تے ''مصلی'' ہے توں ایہناں نوں اپنے نال جوڑ۔
پرویز:    مصلی کون نیں پچھے توں؟
سہوترا:    ایہہ سب ''دراوڑ'' نیں۔ ایہناں دیاں نسلاں ''ہڑپے'' نال تعلق رکھدیاں نیں۔۔ مصلی ''ساندل بار'' وچ وی رہندے سن تے ''نیلی بار'' وچ وی اتے ''گوندل بار'' وچ وی۔
خالد:    ''انجمن مسلم شیخاں'' بناون توں مگروں۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
سہوترا:    ''انجمن مسلم شیخاں'' ایتھے اسی اخبار کڈدے ساں۔ میرے ریکارڈ وچ اوہ اخبار وی پیا ہویا سی۔
خالد:    کدوں توں ایہہ اخبارنکلدا سی؟
سہوترا:    1948-9 وچ۔ 22 جنوری 1948ء نوں اسی ایہدی رجسٹریشن کروائی سی۔ رجسٹریشن نمبر
PP201 سی۔
خالد:    کیہڑی جگہ توں نکلدا سی ایہہ اخبار؟
سہوترا:    مولتان توں۔
خالد:    مصلیاں نے دیہاتاں اتے پنڈاں وچ کد توں رہنا شروع کیتا؟
سہوترا:    پہلے تے اساں جنگلاں وچ رہندے ساں۔ ''بار'' دے علاقے وچ۔ بار وچ تاں کسے اک تھاںرہنا نہیں ہوندا۔ مینہہ آیا تے دوجے پاسے چلے گئے۔ فیر جد انگریز آئے تاں انہاں نے جنگل وڈ کے ''چک'' اُسارے۔ انگریز سبھاں نوں زبردستی چک وچ رہن تے مجبور کردا سی۔ ''مصلیاں'' نوں تے بنھ کے لیاندے سن، پر جٹاں اتے دوجے لوکاں نوں وی زبردستی چکاں وچ وس جان تے مجبور کردے سن۔ ساڈے وڈکیاں نوں وی 24 چک شمالی دی نمبرداری ملی سی۔
خالد:    میں ''دھولکا'' ہاں، 24 چک شمالی دا رہن والا۔ اج کل 24چک شمالی وچ ادھا چک دھَولکیاں دا ہے جد کہ ادھا چک مصلیاں دا؟
سہوترا:    اوتھے تے ''لُوتے'' وی رہندے سن۔
خالد:    جی اوتھے مصلیاںدے دو ٹبر رہندے نیں۔ ''لوتھے'' اتے ''تیجے''۔
سہوترا:    سلطان میرا چاچا اے جیہڑا انہاں دا وڈکا ہے۔
خالد:    سلطان شہابل دا؟
سہوترا:    لے بئی توں تے ساڈا پتر ہیں۔ شاوا بئی شاوا۔
خالد:    اتھوں دا ''سوہنی مصلی'' وی سی؟
سہوترا:    بئی میں سارے قبیلے نوں جاندا ہاں۔ اوتھے پوترے، دوہترے رہندے نیں۔ ہن مدت ہوئی اے میں ایس اسے نہیںگیا۔
خالد:    اک ''حاکو مصلی'' وی ہوندا سی؟ ایہدے بارے مشہور ہے بئی جد انگریز زمیناں ونڈ رہے سن تے حاکو نوں وی زمین لین لئی آکھیا گیا پر حاکو نے اگو ایہہ جواب دتا بئی ''حق حقاں والیاں دے۔ حاکو دا کوئی حق نہیں''۔
سہوترا:    آہو ایہہ ٹھیک ہے۔ انگریز دے آون توں پہلوں ساڈا سماج ہور طرحاں دا سی۔ ایتھے مینہہ وسدا سی اتے کھمبیاں (مشروم) وغیرہ سبھے کھاندے سن۔ زمین کسے دی ملکیت نہیں سی۔ جیہڑا جتھے بہہ جاندا اوہ اوسے دی بھوئیں ہوندی، جد تک اوہ اوتھے بیٹھا رہندا۔ ایہہ جنہاں نوں چُوڑا، چنگڑ، چمار کہندے نیں اوہ سبھے ایتھوں دے مڈ قدیم دے وسنیک نیں۔ طاقتوراں سڑ کے ایہناں دے ایہہ ناںرکھے۔
نور و نور تجلا سی
یا چوڑا سی یا اللہ سی
شروع شروع وچ انسان وحشی سی۔ انسان، انسان نوں وی کھا جاندا سی۔ فیر ایہنے جانوراں نوں کھانا شروع کر دتا۔ لمیرے ویلے تک اوہ ہر قسم دے جانور اتے کیڑے مکوڑے کھا جاندا رہیا۔ اتے پیغمبراں لئی تے سبھے انسان برابر سی۔ چوڑے وی اتے مصلی وی۔
خالد:    مسلمان کدوں ہوئے سی مصلی؟
سہوترا:    پہلوں تے سارے مصلی ''بدھ مت'' اختیار کر گئے سن۔ اسلام وی برصغیر دے اوہناں علاقیاں وچ ای تگڑا ہویا جتھے لوکیں بدھ مت دے منن والے سن۔ مشہور روسی لکھاری گنگوفسکی دی کتاب وچ لکھیا ہے بئی ساڈے علاقے وچ سب توں پہلوں مصلیاں اتے جٹاں نے کلمہ پڑھیا سی۔ محمد بن قاسم دا ساتھ وی بدھ مت والاں والیاں ہی دتا سی۔
خالد:    تہانوں تہاڈے جمن دا ورہا کس طرحاں یادرہیا؟
سہوترا:    مینوں میری ماں نے دس پائی سی بئی جد میں جنمیا تے اوہ چنگی طرحاں میری دیکھ بھال نہ کر سکی۔ ''تیرا سر کسی نے نہیں واہیا سی''۔ کیونجے پنجاب وچ ''کَتّے'' دی بیماری (طاعون) کھلری ہوئی سی ساڈے علاقے وچ۔ جے تسی تواریخ پنجاب پڑھو تے پنجاب وچ 1905,1902 اتے 1908ء دے ورہیاں وچ طاون پھیلیا سی۔
خالد:    تہانوںسکولے کس داخل کرایا سی؟
سہوترا:    شیر محمد ڈَھڈی نے سکول اپنے پتر دے لئی بنایا سی۔ اوہدا پتر اتے میں کٹھے پڑھدے ساں۔
خالد:    اہناں دے پتر دا کیہ ناں سی؟
سہوترا:    اللہ داد ڈَھڈی۔ اوہ وی ہن فوت ہو گیا ہے۔ شیر محمد ڈَھڈی بہوں چنگا بندہ سی۔ راتیں مینوں سفنے وچ ملیا سی۔ اوہ اکثر میرے سفنیاں وچ آوندا ہے۔ اوہدا دوجا پتر سلطان محمود سی۔ اسی سجوکہ شریف توں ہو کے جاندے ساں۔ اوتھے ''نانگے شہیداں'' دیاں قبراں نیں۔
خالد:    ایہہ کون سن؟
سہوترا:    پرانےزمانے وچ ساڈے علاقے تے دھاڑوی آئے سن۔ ایہناں نے ''دھاڑویاں'' دا مقابلہ کیتا اتے مارے گئے۔ اوتھے انہاں دیاں قبراں نیں ہن وی۔
خالد:    ''سجوکہ'' والا سکول کد بنیا سی؟
سہوترا:    1914ء وچ۔
خالد:    ایہہ سکون بنن توں پہلوں ایتھوں دے وسنیک کتھے پڑھدے سن؟
سہوترا:    خالصہ سکول سی پہلوں۔
خالد:    اوہ تے ''فروکہ'' وچ ہے۔ اوہ ہائی سکول ہے؟
سہوترا:    آہو۔ ایہدے توں وکھ کھتریاں دا پرائمری سکول وی ہوندا سی۔ زمیندار تے اوتھے ای پڑھدے سن پر ''کمیاں'' وچ تعلیم عام نہیں سی۔ زمیندار آکھدے سن ایہہ کمی پڑھ لکھ گئے تے ساڈی گل کون سنے گا۔
عامر:    سکول وچ کتاباں کیہڑیاں ہوندیاں سی؟
سہوترا:    اک قلم کانے دی، اک دوات دی بوتل۔ اک تختی اتے اک قیدہ۔
خالد:    تیجی جماعت تک ایہی چلدا سی؟
سہوترا:    تیجی جماعت وچ حساب دا وادھا ہو جاندا سی۔
خالد:    تسی پنجابی دارسم الخط ''گرمکھی'' کدوں سکھیا سی؟
سہوترا:    ایہہ تے میں سکول چھڈن دے مگروں سکھیا سی۔
خالد:    سکولے کیہڑی زبان پڑھدے سو تسی؟
سہوترا:    اردو اتے فارسی۔
خالد:    استاد؟
سہوترا:    اللہ بخش ہوندے سن فیر اوہ میاں شریف وی سی۔ رام دتا کھتری سی اوہ ہیڈ ماسٹر سی۔ سیکنڈ ہیڈ ماسٹر علی محمد کبھارا (کمہار)۔ ہیڈ ماسٹر اتے سیکنڈ ہیڈ ماسٹر وچ جھیڑے رہندے سن۔
خالد:    سکولے استاد کیہڑی زبان وچ پڑھائی کرواندے سن؟
سہوترا:    اوہ تے سبھے پنجابی بولدے سن۔
پرویز:    سکول کیہڑے سن وچ چھڈیا؟
سہوترا:    مئی 1917ء وچ۔
خالد:    تہاڈی جوانی ویلے کیہڑے اخبار آؤندے سی؟
سہوترا:    اک اخبار نکلدا سی ایتھوں سرگودھے توں۔ ایس دا ناں سی ''شعلہ'' ایہہ اخبار ساڈے پنڈ والے ڈیرے تے آوندا سی۔
خالد:    اخبار کیہڑی زبان وچ ہوندا سی؟
سہوترا:    اردو وچ۔
کاشف:    کیہڑے ورہے دی گل ہے؟
سہوترا:    1918ئ۔
پرویز:    کون کڈھدا سی ایہہ اخبار؟
سہوترا:    ناں تے ہن چیتے نہیں، پر ہیگا اک انقلابی ای سی اوہ۔
خالد:    تہاڈے آسے پاسے کیہڑے انقلابی لوگ سن؟
سہوترا:    جدوں میرا ٹاکرا میجر اسحاق نال ہویا تے اوس ویلے میں مولوی ٹائپ بندہ سی۔
کاشف:    ایہہ تے بعد دی گل ہوسی۔ اسی پرانے زمانے دی گل پچھ رہے ہاں جدوں پہلی لام (پہلی وڈی جنگ) لگی سی؟
سہوترا:    1914ء دی جنگ ویلے میں بچہ ساں۔
خالد:    اتے جدوں کانگرس تے مسلم لیگ بنیاں؟
سہوترا:    کانگرس، مسلم لیگ دے مگروں بنی سی۔ ایہہ جماعتاں تے بنگال، بہار والے پاسے بن گئیاں سن پر ساڈی طرف انہاںدونہاں دا کوئی ناں نشان نہیں سی۔
خالد:    1947ء وچ کیہڑے سیاسی لوکاں نال تہاڈا تعلق سی؟
سہوترا:    میں تے ''دینداراں'' دے نال ساں۔
خالد:    انجمن دینداراں وچ سارے مصلی سن؟
سہوترا:    جی۔ سارے۔
خالد:    1946ء وچ تسی کانگرس، مسلم لیگ یا یونینسٹ پارٹی وچوں کس نوں چنگا سمجھدے سو؟
سہوترا:    ایس ویلے پرائمری پاس دا ووٹ بنندا سی۔ میں تے تیجی جماعتے سکول چھنڈ دتا سی۔ پر رائے شیر محمد نے میرا ووٹ بنوا دتا ایہہ کہہ کے بئی میں پرائمری کیتی ہوئی ہے۔
کاشف:    ووٹر لئی پرائمری پاس ہونا ضروری سی؟
سہوترا:    جی۔
پرویز:    کوئی قانون ہووے گا۔ بہوں ساریاں شرطاں وچوں اک شرط ایہہ وی ہوئے گی۔
خالد:    تسی پاکستان دے حق وچ ووٹ دتا؟
سہوترا:    میں تے یونینسٹ پارٹی نوں ووٹ دتاسی۔ رائے شیر محمد ڈھڈی ہوندا سی ٹوانے دی پارٹی وچ۔
کاشف:    تسی یونینسٹ پارٹی نوں کیوں ووٹ دتا؟
سہوترا:    رائے شیر محمد دے آکھن تے۔
خالد:    تہاڈا اپنا کوئی ارادہ نہیں سی؟
سہوترا:    ایس ویلے مارچ 1946ء مینوں بُہتا پتہ نہیں چلیا سی۔ مول تان (ملتان) وچ تنظیم تے بنی سی پَر ساڈے علاقے وچ ایہدا ہَلے تیک کوئی کم نہیں سی۔
خالد:    خضر حیات ٹوانے بارے دَسو؟
سہوترا:    میں تے عمر حیات ٹوانے اتے خضر حیات ٹوانے نوں فروکہ وچ ویکھیا سی۔
خالد:    ٹوانیاں دی ریاست سی ''کالرا'' ایس بارے تہانوں کچھ پتہ ہے؟
سہوترا:    نہیں اس بارے مینوں کچھ نہیں پتہ۔
خالد:    تہاڈے علاقے وچ بنیئے وی رہندے سن جیہڑے سود دا کم کار کردے سن؟
سہوترا:    میں 1926ء وچ پہلی واری آنریری مجسٹریٹ رادھا کرشن دے سامنے پیش ہویا، ساہیوال وچ۔ فیر اک وار میاں صالح محمد کلیار مجسٹریٹ دے اگے سرگودھے پیش ہویا۔ بس ایہو ای ساڈا تعلق ہوندا سی۔ باقی اسی اپنے کم کاج وچ رُجھے رہندے ساں۔ راج نیتی اتے کاروار بارے بہتیاں معلوماتاں نہیں سن۔
خالد:    پاکستان بنن دے مگروں انجمن دینداراں نے کیہ کچھ کم کیتا؟
سہوترا:    1951ء دےاں چوناں وچ دولتانے دے مقابلے وچ محمد بخش سہوترا کھلوتا سی۔
خالد:    محمد بخش سہوترا ایس پارٹی دا عہدیدار سی؟
سہوترا:    اوہ مصلی سی اتے پارٹی دا صدر وی۔ عطاء محمد جنرل سیکریٹری سی۔
خالد:    محمد بخش سہوترا ''لڈن'' دا سی؟
سہوترا:    نہیں اوہ ''دولت آباد'' دا سی۔ احمد بخش ''لڈن'' دا سی۔
خالد:    اپنے ناں دے نال سہوترا کیوں لکھدے او تُسی لوگ؟
سہوترا:    ایہہ ''بھٹیاں'' دا وڈکا سی۔
خالد:    مصلی وی کہندے نیں ایہنوں؟
سہوترا:    ایہہ دلا بھٹی جیہڑا سی اوہ ''ساندل بودھ'' دا ''پوترا'' سی۔ آئین اکبری وچ ایہدا ذکر ہے۔ ایہہ سارے بھٹی ای نیں۔
خالد:    مصلی وی؟
سہوترا:    جی۔ فیر ''سہوترا'' گوت بن گئی۔ کمی سن تے ''کموکے'' بن گئے۔
خالد:    جیہڑا کوئی ''سہو'' سی اوہ سہوترے بن گئے؟
سہوترا:    بس گوتاں اتے ذاتاں اینج ہی بنیاں ہین۔ مینوں تریخ جانن دا شوق سی ایس لئی کتاباں پڑھدا ساں۔ کتاباں پڑھ پڑھ ای مینوں ایہناں گلاں دا پتہ چلیا۔
پرویز:    جد تسی مسلمان نہیں سو تے تہاڈے علاقے وچ کیہڑیاں کیہڑیاں رسماں تے رواج سن؟
سہوترا:    ''امام شافی تے ہر شئے معافی'' ایس توں پہلے دے حالات موجب مینوں بہتا پتہ نئی۔ صرف ایہناں پتہ ہے کہ ایہناں علاقیاں وچ بدھ مت ایس لئی ودھیا سی بئی بدھ مت ذات پات دے خلاف سی۔ مگروں اسلام وی ایسے لئی ودھیا سی۔
خالد:    احمد بخش سہوترے نے 1951ء وچ دولتانے دے خلاف چوناں لڑیاں۔ ایہدے مگروں تہاڈی پارٹی نے کیہ کیتا؟
سہوترا:    جمال دین، احمد بخش دے مگروں صدر بنیا فیر شاہ محمد صدر بنیا۔ ایس ویلے ساڈی جماعت نوں مکاون لئی زور لایا گیا۔ فیر شاہ محمد نے تنظیم میرے سپرد کر دتی۔
خالد:    فیر تسی صدر بن گئے؟
سہوترا:    جی آہو۔
خالد:    کیہڑے ورہے؟
سہوترا:    23 جنوری 1972ئ۔ ایس ویلے معراج خالد وزیراعلیٰ سی۔
خالد:    کیہ 1951ء دیاں چوناں دے مگروں تنظیم نے کوئی کم نہ کیتا؟
سہوترا:    چوناں دے مگروں سانوں پتہ لگیا بئی ایس چوناں دی سیاست دا کوئی فیدہ نہیں۔ روٹیاں وی ساڈیاں اتے ڈنڈے وی ساڈے۔ ایہہ زمینداراں دی کھیڈ ہے۔ چوناں دی سیاست وچ حصہ لینا ویلا ٹپاون والی گل ہے۔ سانوں تھلڑے طبقیاں نوں ایس توں کجھ حاصل وصول نہیں ہو سکدا۔
کاشف:    1951ء توں 1972ء تیک تُسی کیہ کردے رہے؟
سہوترا:    بس میں اپنی تنظیم دے آون والے صدراں دی ٹہل سیوا کردا رہیا۔ میرا ذہن اوس ویلے کھلیا جد میرا ٹاکرا میجر اسحاق، سبط الحسن ضیغم، نجم حسین سید، سلیم جہانگیر، شفقت تنویر مرزا ہوراں نال ہویا۔ ایس دے مگروں مینوں پتہ لگیا بئی اصل انسانیت دے دکھاں دا مداوا کیہ ہے۔ 23 جنوری 1972ء دے مگروں اسی لہور دے وائی ایم سی اے ہال وچ اک جلسہ کیتا۔ ایسے جلسے وچ ضیغم صاحب، معراج خالد، بیگم نواز خان (ایم پی اے) اتے فضل الٰہی قربان وی آئے۔ لائل پور دا چوہدری شریف پڑھیاراں دا آگو وی آیا۔ فیر میجر اسحاق نے ''مصلی ڈرامہ'' لکھ چھڈیا۔
خالد:    دیہاتی مزدور تنظیم کدوں بنی؟
سہوترا:    1972ء وچ ای انجمن مسلم شیخاں دا ناںبدل دتا گیا۔ بابا باغ علی، احمد دین وغیرہ ساڈے نال سن۔
خالد:    ایہدے پہلے صدر تُسی بنے؟
سہوترا:    اس دا پہلا صدر میں ساں اتے اج تیک ہاں۔
خالد:    تسی ریڈیو تے وی پروگرام کردے رہے؟
سہوترا:    جی۔ ''کاج وی اپنا، راج وی اپنا''۔
کاشف:    کیہڑے ورہے؟
سہوترا:    1973ء وچ۔
خالد:    وزیراعلیٰ حنیف رامے سی؟
سہوترا:    جی۔
خالد:    کِنے ورہے پروگرام کیتا؟
سہوترا:    میں 5,6 پروگرام کیتے۔ ایہہ مینوں آکھدے سن بئی تو تنخواہ لیا کر اتے ساڈیاں تعریفاں کریا کر۔ میں انکار کردا رہیا۔ جیہڑی گل مینوں سچ لگی میں ببانگ دہل کردا رہیا پر میں اوہناں دیاں شرطاں تے کم نہیں کرسدا ساں۔
خالد:    اِک تھاں تُساں بہوں وڈا جلسہ وی کیتا سی؟
سہوترا:    سکھیکی منڈی۔
خالد:    کیہڑے ویلے؟
سہوترا:    ہاڑ دا مہینہ سی، 25 جون 1973ئ۔ شیخ رشید نے چوہڑکانے جلسہ کیتا جدوں کہ اسی سکھیکی وچ۔
خالد:    وڈا جلسہ کس نے کیتا؟
سہوترا:    ساڈا جلسہ بہوںوڈا سی۔ ایہدے وچ بنگش صاحب وی آئے سن۔ تاج محمد لنگاہ وی، مرزا ابراہیم، میجر اسحاق سنے بہوں سارے لیڈر آئے سن۔
کاشف:    تسی چوہڑکانے والے جلسے وچ وی گئے؟
سہوترا:    جی۔ شیخ رشید (بابائے سوشلزم) میرا یار سی۔ جد اوہ بیمار پیاسی تے میں لہور اوہنوں ملن گیا ساں۔ میں اوہدے لئی 2,3 ککڑیاں وی لے کے گیا ساں۔
خالد:    مزدور کسان پارٹی تہاڈے نال کدوں رَلتی ہوئی؟
سہوترا:    بس ملاقاتاں ہوندیاں رہیاں۔ اوہناں نوں میرا کم چنگا لگا۔ میجر صاحب نے مینوں آسمانیں چڑھا دتا۔
خالد:    تُسی کدوں رلتی ہوئے مزدور کسان پارٹی نال؟
سہوترا:    وائی ایم سی اے دے جلسے دے مگروں۔
پرویز:    سکھیکی والا جلسہ کرن دی لوڑ کیوں ہوئی؟
سہوترا:    اسی کسان اپنا زور وکھانا چاہندے ساں۔ بنگش صاحب اتے میجر صاحب نال میریاں ملاقاتاں ہویاں۔ دونویں بہوں مخلص بندے سن۔ بھٹو صاحب جاگیردار سن۔ اونہاں نوں کساناں دے نال نال سگوں زمینداراں اتے جاگیرداراں دے فیدیاں دا خیال وی رکھنا پیندا سی۔
پرویز:    جدوں تسی پارٹی نال رَلتی ہو گئے تے اپنی دیہاتی مزدور تنظیم نوں وی اوہدے وچ ملا چھڈیا؟
سہوترا:    نہیں۔ اسی اپنا وکھرا کم کردے رہے۔ دیہاتی مزدور تنظیم ولّوں اساں اپنی پہلی پارٹی دا جنم دیہاڑ ہر ورہے 8 فروری نوں مناندے رہے۔ ساڈی تنظیم دو تہوار مناندی سی۔ 8 فروری اتے 18 ستمبر۔
خالد:    تسی بھٹہ مزدوراں دے حقاں لئی وی کم کیتا؟
سہوترا:    جی۔ 1988ء دے مگروں۔
پرویز:    بھٹہ مزدوراں دے کم اتے دیہاتی مزدور تنظیم دے کم وچ کوئی فرق ویکھیا؟
سہوترا:    فرق تے ہے سی۔ بھٹہ مزدوراں دے کم وچ سانوں اُکا بھٹہ مزدوراں لئی کم کرنا ہوندا سی۔ جد کہ دیہاتی مزدور تنظیم وچ سانوں نائیاں، موچیاں، لوہاراں، سبھاں دے حقاں لئی لڑنا ہوندا سی۔ ایس کم وچ تے ہر کاما، ہر محنتی ساڈا سجن سی۔
پرویز:    بھٹہ مزدوراں لئی تسی 1988ء توں پہلوں وی لگے رہے؟
سہوترا:    1970ء وچ بھٹہ خشت مزدور یونین (رجسٹرڈ) بنائی۔ ایہہ سرگودھے وچ بنائی سی۔ مگروں ''حجرہ شاہ مقیم'' وچ وی بنائی۔ ایہدے مگروں فیر خانیوال، پاک پتن وغیرہ وچ ایہہ تنظیم بندی رہی ایسے زمانے وچ ہی۔
پرویز:    بھٹہ خشت مزدوراں وچ تہاڈے سجن کون کون سن؟
سہوترا:    احسان اللہ خان وی سی۔ اوہ میرے نال زبردستی شامل ہویا سی۔ جدوں اسی 18 فروری نوں کمپنی باغ سرگودھے جلسہ کیتا سی۔
ایہہ بہوں وڈا جلسہ سی۔ احسان اللہ اپنا اپنا وکھرا کم وی کردا سی پر ایہدے نال لوگ شامل نہیں ہوندے سن۔ ایہناں دناں وچ لہور چ مرزا ابراہیم دی صدارت وچ کھبے والیاں دی کجھ تنظیماں دا اک اکٹھ ہویا۔ مینوں وی سنہیا گھلیا گیا۔ میں جد اوتھے آیا تے احسان اللہ اپنے کچھ ساتھیاں نال میرے نال جڑ گیا۔ جلسے دے مگروں اوہ منیوں دیال سنگھ مینشن دے ہوٹل لے آیا۔
پرویز:    شیزان ہوٹل وچ؟
سہوترا:    آہو۔ اوتھے اوہنے آکھیا بئی میں تہاڈے نال رَلتی ہونا چاہندا ہاں۔ میرے کولوں جیہڑی مرضی لکھت لکھوا لو۔ میں اوہنوں آکھیا بئی توں بھٹے مزدوراں وچ''اوپرا'' لگیں گا۔ ایس طرحاں اسی اوہنوں اپنے نال رَلتی کر لیا۔ شروع شروع دے سالاں اوہ بہوں چنگا کم کردا رہیا۔ فیر مگروں اوہ اقبال مسیح نوں باہر لے گیا۔ فیر ایس منڈے نوں قلین دا کاروبار کرن والیاں مروا دتا۔ اقبال مسیح نوں اوہدے سکے مامے مروایا۔ پر الزام احسان اللہ خان تے لگ گیا۔ احسان اللہ چکر دے کے نکل گیا۔
پرویز:    غیر ملکاںتوں وی پیسہ آون لگ پیا سی؟
سہوترا:    بہتا تے مینوں نہیں پتہ پرپیسہ نظر آون لگ پیا سی۔ ایک واری ایہہ میرے کول بھارتی سوامی لال اتے نیپال دے کسی بندے نوں لے کے آیا سی۔ سوامی لال بھٹہ مزدور محاذ دی کسی بین الاقوامی تنظیم دا جنرل سیکٹری سی، جد کہ نیپالی بندا صدر، بس مینوں تے ایہو ای دسیا سی۔ اوہناں نوں احسان اللہ خان ای لے کے آیا سی۔ اوہناں ای اوس نوں کوئی فنڈ وی دتے۔ اوہ اوہناں نوں ملن باہروی جاندا رہیا۔ اندر دیاں گلاں دا مینوں کوئی علم نہیں۔
خالد:    جنرل ضیاء دے زمانے وچ تہاڈے گھر کوئی جلسہ وی ہویا سی جہدے وچ تہاڈے گھر کجھ لوگ آئے اتے اوہناں نے تہانوں ماریا وی سی؟
سہوترا:    جلسہ تے نہیں سی۔ اساں میجر اسحاق دی برسی تے ایتھے مصلی ڈرامہ کروایا سی ایتھے اپنے گھر وچ ای۔ ایہدے تے پابندی لا دتی گئی۔ 50 ہزار جرمانہ اتے پنج سال قید۔ ایہدے خلاف میں لہور ہائیکورٹ وچ رٹ کر دتی۔
خالد:    وکیل کون کون سی تہاڈے؟
سہوترا:    میاں سلیم جہانگیر۔ اصل وچ اسی سارے جنرل ضیاء دے خلاف ساں۔ بس ساڈا جرم ایہو سی۔
خالد:    گرفتار کدوں کدوں ہوئے تسی؟
سہوترا:    1953ء وچ دو مہینیاں لئی گرفتار رہیا ساں۔ عطاء اللہ شاہ بخاری دے نال۔ احمدیوں دے خلاف تحریک دے چکر وچ۔
خالد:    تسی تحریک وچ سو یا عطا اللہ شاہ بخاری دی جماعت وچ شامل سو؟
سہوترا:    آہو، میں احراری ساں۔ ایس ویلے میں بہوں کٹر مذہبی ہوندا ساں۔ محمد علی جالندھری اتے عطاء اللہ شاہ بخاری میرے آگو سن۔
خالد:    احراری لیڈراں نال وی ملدے رہے تُسی؟
سہوترا:    عطاء اللہ شاہ بخاری دے نال میں اوہناں دے مکان وچ اوہناں دے نال رہندا رہیا ہاں۔
خالد:    اوہناں دے نال شیخ حسام الدین وی ہوندے سن؟
سہوترا:    اوہ تے بخاری ہوراں دے سجن سن۔
خالد:    ایہہ عامر انہاں دا پوترا ہے۔
سہوترا:    فیر ایہہ تے گھر دے بندے ہوئے تسی۔
خالد:    میجر اسحاق نال تسی ملے وی اتے اونہاں دی پارٹی وچ وی رہے۔ اوہناں بارے کجھ دس پاؤ؟
سہوترا:    میجر اسحاق جہیا بندہ میں اج تیک نہیں ویکھیا کوئی دوجا۔ اوہناں پنجاب دے ماڑے وسیب لئی قلم وی چکیا اتے انہاں دی سیاسی جدوجہد نوں وی سامنے لیاندا۔ اوہناں دا لکھیا ڈرامہ مصلی ساڈے لئی کیہ مقام رکھدا ہے، ایہدے لئی میرے کول اکھر نہیں۔ میں اوہناں دے حوالے نال اک نظم وی لکھی سی۔ میں تھک وی گیا ہاں اتے تہاڈے نال گل کریندے ہوئے مینوں سوادبھی بہوں آرہیا ہے۔ نظم ایہہ سی۔
نظم سی جنگ نامہ
گل سن توں میری اوہ رُتیا
میں شہر لہوروچ پڑھدا
جیہڑا میں مضمون پنجاب پڑھیا
اوہ میں دلیلاں کردا
میں سن کے گل حیران ہندا
سب جدوں مصلی ہاں پڑھدا
گل کھول کے رُتیا میں کردا
پھیررُتا آہندا اے
گپاں نہ لاؤ شاہ جی
ایہہ کدوں سی دیس مصلیاں دا
کتھے شوہدا مصلی پنجاب کتھے
کیڈا حال اے برا مصلیاں دا
بھکھ دکھ تے ایہناں دا ناں لکھیا
جھلا مُلا وی نہیں مصلیاں دا
لوکاں لئے بنا محل پکے
آپنا ڈھارا وی نہیں مصلیاں دا
نعرہ گھڑ کے جال بنا دتا
ووٹ بینک وی نہیں مصلیاں دا
اس کا جواب رُتا کو یہ ملتا ہے
تیرا حال رُتیا میں جاننا
تیرے نال جو ظالماں کیتا
گل سچ دی میجر اسحاق کیتی
میں پڑھ کے تینوں الاء کیتی
جو توں بولیا اوہ نہیں
اوہ دسیں جو تیرے نال کیتی
تینوں مڑ قدیم دا حال دسیا
کوئی اَج دی گل نہیں کیتی
باہروں آ کے ظالماں سر تیرے
پَنڈاں بھاریاں تیرے تے پا دتیاں
کر دِتا ہڑپہ تباہ تیرا
کماد ساڑ کے بہیاں جلا دتیاں
ہن ویلا ای یار کھُنجا کھُنجا
گلاں تینوں میں سبھے لکھا دتیاں
توں دیس پنجاب نوں پُتر ملیا
ساڈے دیس نوں توں سنواریا ہے
(ریکارڈر تے سہوترا ہوراں دی آواز بہوں نِمی سی ایس لئی جے نظم وچ کوئی غلطی رہ گئی ہوئے تے پڑھیار ایہدی تصیح کر دیون۔۔۔۔۔۔ ادارہ)
خالد:    مزدور کسان پارٹی دے کیہڑے کیہڑے بندے ملدے رہے تُساں نوں؟
سہوترا:    نجم حسین سید، ضیغم، میجر اسحاق، شفقت تنویر مرزا۔
خالد:    ایہہ سبھے مزدور کسان پارٹی وچ سن؟
سہوترا:    جی۔ ایہہ سبھے میرے استاد نیں۔ میں ایہناں کولوں زندگی دی کتاب نوں پڑھنا سِکھیا۔ جے میں سکولے ہوندا تاں وی مینوں اینا بہوں سارا علم نہ ملدا جنہاں میں ایہناں استاداں کولوں سِکھیا۔
خالد:    تہاڈے شناختی کارڈ تے جنم دا ورہا ہور لکھیا ہے، جو تسی دس پا رہے ہو اوہ کجھ ہور ہے؟
سہوترا:    ہاں ایہدے وچ فرق ہے۔ میں اپنے بہتیاں کارکناں دی جنم دی تریخ اتے مختصر سوانح وکھرے رجسٹر تے لکھی ہوئی ہے۔
خالد:    اوہ رجسٹر کِتھے ہے؟
سہوترا:    ایہدے وچ 16,15 بندیاں دا احوال لکھیا ہے۔ چھپیا نہیں ایہہ کم ہلے۔
خالد:    مزدور کسان پارٹی نال جہیڑا کم کیتا ایس دی تفصیل بارے دس پاؤ؟
سہوترا:    ستمبر 1972ء میں چیچہ وطنی جلسہ کیتا۔ فیر اک جلسہ ہڑپے کیتا۔ لہور دے کسان ہال جیہڑا مزنگ روڈ تے ہے، اوتھے وی جلسہ کیتا۔ ہڑپے دے جلسے وچ غلام نبی کلو، رفیق زرگر وی میرے نال سن۔ اوتھے میں نظم وی پڑھی سی۔
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔

میجر اسحاق نال میں پورا پنجاب پھریا۔ اسی پیدل اک توں دوجے پنڈ جاندے رہے۔ منچن آباد توںلے کے صادق آباد وچ جمال دین والی تیک۔
پرویز:    مخدوم میراں شاہ دے علاقہ تیک جیہڑے صاحبزادہ مخدوم حسن محمود دے والد سن؟
سہوترا:    فیر اسی مزاریاں دے پنڈ وی گئے۔
خالد:    تہانوں لگدا ہے کہ تُسی ساری عمر تبدیلی لئی کم کردے رہے پر اوہ تبدیلی نہ آ سکی؟
سہوترا:    بندیاں دے رنگ روپ اونجے ہی رہندے نیں۔ بدلن والی شے تے وچار ہے۔ میں کیہ وچار کردا ساں۔ اک لہر نال جڑن دے مگروں میں کنجے وچار کرن لگا۔ تے میرے نیڑے ایہہ بہوں وڈی تبدیلی ہے۔
خالد:    پنجاب توں وکھ دوجے صوبیاں وچ وی گئے تسی؟
سہوترا:    کیوں نہیں۔ میجر صاحب دے نال بلوچستان، سندھ، سرحد وی گیا۔
خالد:    ہشت نگر دی کسان جدوجہد بارے دس پاؤ؟
سہوترا:    ایہہ بہوں لمیری کہانی ہے۔ ہشت نگر توں وکھ صوبے سرحد دے دوجے علاقیاں وچ وی گیا ہاں۔ ہشت نگر دا سارا علاقہ پھریا ہویا ہاں میں۔
خالد:    کساناں دی جدوجہد نوں کس طرحاں ویکھدے او تسی؟
سہوترا:    ایہہ بہوں وڈی لہر سی۔ پر افضل بنگش غلطی کر گیا۔ اوہدی غلطی دے موجب سارا کم خراب ہو گیا سی۔
خالد:    غلطی کیہ سی بنگش ہوراں دی؟
سہوترا:    اوہ افغانستان چلا گیا کسے ہور پارٹی دے نال۔ فیر میجر اسحاق دے خلاف ہو گیا۔ شیر علی باچہ وی ایہدے نال سی۔ اوہ آپو پارٹی داصدر بن گیا۔ سبھے کیتا کرایا برباد کر دتا۔ چار پیسے مل گئے پر جیہڑا کم کیتا سی اوہ تباہ ہو گیا۔
خالد:    تہانوں وی تے لالچ ملے ہون گے؟
سہوترا:    میں لالچی نہیں ہاں۔ میں ایہو جئے چکراں وچ نہیں آیا کدی۔
پرویز:    شیر علی باچہ یا کسی ہور کردار بارے گل کرو جس دا تعلق ہشت نگر نال ہوئے؟
سہوترا:    شیر علی باچہ دے نال میریاں بہوں یاداں نیں پر ہُن حافظہ کم نہیں کر رہیا۔ بنوں دا غلام قادر وی ہوندا سی۔ ایک واری اوہدا تعارف میں قصور وچ سجاد شاہ، صدر نال کروایا بئی ایہہ غلام قادر نیں۔ اوہناں نے پلٹ کے آکھیا ''میں کس دا غلام ہاں''۔ ایہہ اک اشارہ سی لیڈرشپ بارے۔ اوس ویلے مینوں کجھ کجھ گل سمجھ آون لگ گئی سی۔
پرویز:    آکھیا جا رہیا ہے بئی بھارت وچ جیہڑی ''دلتاں'' دی لہر چالو ہے اوہدے پچھے وی آغا خاں سہوترا دا کم ہے۔ اُنہاں نے دیہاتی محنت کش محاذ توں ہی سبق سکھیا ہے؟
سہوترا:    دیہاتی محنت کش محاذ تے میرے خلاف شوکت بلوچ نے بنایا سی۔
پرویز:    شوکت بلوچ کیہڑے گروپ دے نال سی سیاسی طور تے؟
سہوترا:    مزدور کسان پارٹی دے خلاف سی شوکت بلوچ۔ اوہنوں پروفیسر گروپ دی ہلہ شیری سی۔
خالد:    ایہہ وکیل شوکت بلوچ دی گل کر رہے ہو تسی جیہڑا ہن امریکہ ٹُر گیا ہے؟
سہوترا:    ایہہ سرگودھے دا سی۔ باہر ٹُر گیا ہویا ہے۔
خالد:    اوہ تے پی پی پی وچ سی؟
سہوترا:    ایہہ سبھے پی پی پی دے حمیتی سن پر ساڈے خلاف سن۔ اوہناں دے نال فدا شاہ، فتح محمد بھٹی، رائے شاکر بھٹی، باقر سبھے اکٹھے سن ساڈی لہر دے خلاف۔
پرویز:    بھارت دی دلت لہر دے آگو آکھدے نیں بئی اساں آغا خان سہوترا توں سبق سکھیا ہے؟
سہوترا:    جے کر کسے ماڑے بندے نوں تخت تے چڑھن دا رستہ ملے تے اوہ پہاڑ دی چوٹی تیک جا پہنچدا ہے۔ جدوں میں مصلی ڈرامہ پڑھیا تے میرے ذہن دے بند دریچے کھلن لگ پئے۔ ایہدے مگروں میں خود لکھتاں لکھیاں۔ میریاں لکھتاں پڑھ کے میجر اسحاق آکھن لگے''توں تے مصلیاں نوں راٹھ بنا دتا ہے''۔ میں آکھیا مَیں کدوں انہاں نوں راٹھ بنایا ہے۔ ایہہ تے تہاڈا ڈرامہ اتے لِکھتاں نیں جنہاں وچ پنجاب دے اصل وسنیکاں نوں اُوچا وکھایا گیا ہے۔ تہاڈیاں لکھتاں پڑھ کے ہن مینوں ایہو پتہ چلیا ہے بئی مصلیاں تو وڈا راٹھ کوئی ہور نہیں۔ مصلی بھیک نہیں منگدا، محنت مزدوری کر کے کھاندا ہے۔ ایس توں وڈا راٹھ کون ہوسی۔ ایہہ گل میجر اسحاق نے ہی دسی سی۔ پنجاب وچ جیہڑیاں وی لڑائیاں ہویاں انہاں وچ مصلیاں دا بہوں وڈا حصہ رہیا ہے، ہن رواجی تواریخ وچ انہاں دا ذکر نہیں تے اوہ وکھری گل ہے۔
پرویز:    جد مزدور کسان پارٹی ٹُٹی تے تسی کلو ہوراں دے نال رہے؟
سہوترا:    جد مزدور کسان پارٹی تے کمیونسٹ پارٹی وچ ٹٹ پج چل رہی سی تے میں وی اوس اجلاس وچ گیا ساں۔ اوتھے لڑائی ہو رہی سی۔ فیر اوتھے پارٹی اڈ و اڈ ہو گئی۔ افضل خاموش نے وکھرا گروپ بنا لیا اتے دوجیاں نیں کمیونسٹ مزدور کسان پارٹی (
CMKP) دے ناں ہیٹھ وکھرا گروپ بنا لیا۔
پرویز:    تُسی کہدے نال سو؟
سہوترا:    میں تے سبھے دے نال ساں۔ میں تے ساریاں نوں کہندا ہاں، سارے میرے نال رَلو۔ میں کسی اک گروپ دا ساتھ نہیں دینا سی۔ کمیونسٹ تے میں ہاں۔ جیہڑا ہتھیں کم کرے اوہی کمیونسٹ ہوندا ہے۔ میں نے خود نوں ایس لڑائی تے تقسیم توں وکھرا ای رکھیا۔
پرویز:    غلام نبی کلو کس طرحاں دا بندہ سی؟
سہوترا:    اوہ تے میرے استاد سن۔ اوہ بہوں چنگے بندے سن۔ اوہ ہیرا سن۔ ایہہ سبھے لوگ میرے استاد نیں۔ انہاں استاداں وچ اج تہاڈے آون توں بعد وادھا ہو گیا ہے۔ تسی وی میرے استاد ای ہو۔ کلو ہوری کاشتکار سن اوہناں دی 6,5 کلے زمین سی۔ میں جد اوہناں نوں ملن گیا تے سوچدا سی پارٹی دے مرکزی صدر کول بہوں زمین ہوئے گی۔ اوتھے گیا تے اک زنانی، کلو ہوراں دے گھر دے باہر پٹھے پا رہی سی۔ میں سمجھیا کوئی نوکرانی ہوسی۔ میں اوہدے کولوں کلو ہوراں بارے پوچھیا۔ اوس نے آکھیاا وہ اندر کمرے وچ نیں۔ میں اوہناں دی بیوی بارے پوچھیا تے اوہ آکھن لگی حکم کرو میں ہی کلو ہوراں دی سوانی ہاں۔ فیر کلو ہوراں دی دھیاں پروین وغیرہ آ گئیاں۔ سبھے ملے۔ مزدور کسان پارٹی وچ ٹھاٹھ باٹ، قدکاٹھ والا بندہ تے میجر اسحاق ہی سی پر ٹھیٹھ کسان غلام نبی کلو ہی سی۔
پرویز:    تسی دونواں چوں کس نوں وڈا سمجھدے ہو؟
سہوترا:    میرے لئی دونویں اکھاں دے نور نیں۔ دونویں استاد نیں۔ میرے کول بہتیاں کتاباں اوہ نیں جیہڑیاں سبط الحسن صیغم نے مینوں دتیاں۔
پرویز:    پرانے لوکاں بارے کجھ ہور گلاں دسو؟
سہوترا:    میجر صاحب اتے کلو صاحب دے نال میں بہوں سارے علاقے پھرے۔ کئی ورہے اسی اکٹھے رہے۔ میجر صاحب نے جیہڑی کتاب لکھی سی حسن ناصر بارے ایہدے وچ بہوں سارے لوکاں دے ناں لکھے نیں۔ میں وی اک کتاب لکھی ہے۔ ایہہ کتاب لائل پور دے وکیل دوست لے گئے نیں۔ اوہ پچھوں کالا شاہ کاکو دے ہین۔ پتہ نہیں کدوں چھپے گی۔
پرویز:    کس بارے ہے اوہ کتاب؟
سہوترا:    اوہ دراوڑاں دی تریخ ہے۔
پرویز:    کلو صاحب دے مگروں تہاڈا کسی نے وی خیال نہیں رکھیا، ایہہ میرا دل کہندا ہے؟
سہوترا:    بالکل صحیح، کسی نے نہیں رکھیا میرا خیال۔ جیہڑے ہن پارٹی دا کم کرہے نیں اوہ وی نہیں آئے کدی۔ اج تسی آئے ہو تے خوشی ہوئی اے۔ کجھ عرصہ پہلے جہلم تے قصور دے سجن ملن آئے سن۔ میں انہاں نوں آکھیا بھئی ایہہ کم مصلیاں دا ہے ایہدے وارث بنو۔ ایہہ کم تہاڈی اڈیک وچ ہے۔ میں تے ہن مرن والا ہاں۔
پرویز:    پنجاب لئی اج تیک کس نے کم کیتا ہے تہاڈے خیال موجب؟
سہوترا:    پنجابی صوفی شاعر میاں محمد بخش، بلھے شاہ، شاہ حسین، خواجہ فرید، بابا فرید یہ سبھے پنجابی عبقری سن۔ انہاں نے پنجاب تے پنجابی لئی بہوں کم کیتا۔ اسی سبھے اوہ لوگ ہاں جیہڑے اونہاں بزرگاں دے کم نوں اگے نہ ودھا سکے۔ میں اک نظم وی لکھی سی۔
(ایہہ نظم وی صحیح طرحاں سنی نہیں جا سکی۔۔۔۔۔۔ ادارہ)

خالد:    اسی سارے تہاڈے شکرگزار ہاں، تسی ایس بڑھاپے وچ وی سانوں بہوں سارا وقت دتا۔
سہوترا:    میں بہوں خوش ہویا ہاں۔ تسی اینج ای رسالہ کڈھدے رہو، رستے آپو بندے نیں، جے کر اسی اپنے اپنے حصے دا کم کردے رہیے تاں۔

سائیں اللہ دتہ (گواہنڈی)
عامر:    تسی ایتھے ای رہندے ہو؟
سائیں:    جی
عامر:    کِنے عرصے توں؟
سائیں:    12,10 سال توں۔
عامر:    آغا خان سہوترا وی ایتھے ای رہندے نیں؟
سائیں:    اسی تے شروع توں انہاں نوں ایتھے ہی ویکھ رہے ہاں۔
عامر:    سہوترا جی بارے کجھ دَس پاؤ؟
سائیں:    انہاں نے بہوں بھرپور زندگی گزاری ہے۔ ہمیش اوہی کم کیتا جیہڑا انہاں نوں صحیح لگا۔ اساں نہیں ویکھیا بئی سہوترا جی کسی ہور تے کہن تے لگے ہون۔ جے کر انہاں نوں لگدا بئی ایہہ گل صحیح ہے تے ایہہ آپو اوہدی حمیت وچ ڈانگ سوٹا کرن نوں تیار ہو جاندے۔ نہ کسے دی محتاجی لئی، نہ فراڈ لایا، نہ رقماں لئیاں۔ نہ حکومت توںنہ کسے دوجے توں۔ پر اولاد دے ہتھوں ایہناں بہوں دکھ جھیلے نیں۔ ہن ایہناں دی عمر دا ااوہ حصہ ہے بئی ایہناں دی خدمت کرن لئی کوئی ہونا چاہیدا ہے۔ پر ہون نہ تے اوہ نے جنہاں دے نال ایہہ جدوجہد کردے رہے نیں اتے نہ ای ایہناں دی اپنی اولاد ایہناں نال ہے۔ تُسی ویکھ ہی رہے ہو اپنیاں اکھاں دے نال۔ ایہہ بہوں شریف بندے نیں۔ ایہناں کول پیسہ وی آؤندا رہیا۔ کجھ تھوڑی بہوں زمین وی سی۔ سب ویچ کے کھوا دتی، اولاد نوں وی اتے آون جاون والیاں نوں وی۔ اک بس وی سی اوہ وی کسے نے ویچ چھڈی۔ اولاد نال انہاں دی کوئی رنجش ہوئے تاں سانوں پتہ نہیں۔ اسی تے صرف ایہہ جاندے ہاں کہ جد ایہناں کول تھوڑا بہوں پیسہ سی تے لوک وی انہاں نوں ملن آؤندے سن اتے اولاد وی۔ پر ہُن انہاں کول کوئی نہیں آوندا۔ ہن تسی آئے ہو۔
اک پتر ایتھے سلاں والی ہی رہندا اے۔ اوہ کدی کدی آ جاندا ہے۔ اوہ آپو محنت مزدوری کردا ہے۔ جو کجھ وی کردا ہے اوہ ہی ہے اک ایہناں دا۔ ساڈے کولوں جو کجھ ہو سکدا ہے اساں وی کردیندے ہاں۔
عامر:    بس کہدی سی؟
سائیں:    سہوترا ہوراں دا اک پتر مر گیا ہے۔ سہوترا جی نے اوہنوں کجھ زمین ویچ کے اک بس لے دتی سی۔ اوہ لاری چلاؤندا سی تے گھر وی خرچہ دیندا سی۔ اوہدے مرن دے مگروں اوہ بس کتھے گئی کسے نوں کجھ پتہ نہیں۔
سہوترا:    بس ایہو کجھ ہویا میرے نال۔
عامر:    ایہناں نے علاقے دے لوکاں لئی کیہڑے کیہڑے کم کیتے؟
سائیں:    سانوں سارے کماں دا تے پتہ نہیں۔ پر انہاں دی علاقے وچ جیہڑی عزت ہے اوہ کسے وجہ توں ہی ہے۔ ایہہ کوئی وڈیرے تے ہین نہیں۔ فیر ایہناں ایس علاقے دور دراڑ پنڈاں تیک نِکے نِکے سکول چالو کروائے۔ ایہہ تنظیم دے صدر سن۔ انہاں دے کہن تے 80 سکول چالو کیتے گئے۔ اوتھے بچیاں نوں کتاباں، سلیٹاں مفت دیندے سن ایہہ لوک۔ ایہو جئے غریب لوکاں نوں پڑھا چھڈیا جنہاں دی نسل وچوں کوئی سکول نہیں سی گیا۔
عامر:    ہن اوہ کم اجے چالو ہے؟
سائیں:    پتہ نہیں۔ اوہ کم کد مک گیا، ایہنوں کس نے استعمال کیتا۔ سانوں کجھ پتہ نہیں پر ہُن اوہ سکول نہیں رہے۔ ایہہ گھر ایہناں دا دفتر سی۔ (ایس گل بات دے دوران آغا خاں سہوترا دی دوہتری وی اوتھے موجود سی جیہڑی سائیں دیاں گلاں نوں سچ آکھ رہی سی)۔


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels