Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> دیس دیس دیاں کہانیاں >> وچھوڑے دے داغ >> وچھوڑے دے داغ: زنانہ پن

وچھوڑے دے داغ: زنانہ پن

شمشیر سنگھ
March 22nd, 2008
5 / 5 (1 Votes)

کُڑی نوں زنانی دا رتبہ کدوں نصیب ہندا سی؟ اس سوال دا سدھا جواب کوئی نہیں۔ چار پنج سال دی عمر تک، دھی ماں دا پلہ پھڑی رکھدی، لیلے وانگ پچھے پچھے۔ فیر ماں دی چیلی بن جاندی۔ تے فیر ساتھن۔ مٹیار ہُندی تاں ویاہ ہو جاندا۔ سوہرے گھر ووہٹی اکھوائے پر پیکے گھر پہلوں وانگر دھی۔ پہلاں بچہ ہون توں پچھوں، گھر دیاں ذمے واریاں چکنیاں شروع کردی تے ہولی ہولی زنانی دے مرتبے تے پہنچ جاندی۔ ایہہ پڑاء کسے دا ١٥ سال دی عمر وچ آ جاندا تے کسے دا ٢٥ لنگھ کے وی نہ آؤندا۔ ہر ٹبر دی حالت تے طور طریقے وکھرے ہُندے سن۔

ووہٹی دا دور بڑا اوکھا ویلا ہُندا سی۔ گھر دی پردھان تاں سس ہُندی سی۔ اوہدا حکم چلدا سی۔ الھڑ عمر وچ اوہدے نال نبھان دا لبھنا، رب نوں لبھن نالوں وی اوکھا ہُندا سی۔ عام شکایت ہُندی سی کہ گھر والا ماں دا لائی لگ اے۔

نی مینوں کدی کدی کردا اے پیار
کدی کدی ماردا چھمکاں دی مار

جے سس نہ ہووے پر گھر دی دفیدار جٹھانی ہووے، تے اوہ وی چندری زنانی، تاں ہور وی اوکھا۔ جے گھر وچ چھوٹی ننان ہووے تاں ننان بھرجائی دا جُٹ بن جاندا سی۔ سہیلیاں وانگر اک دُوجی دا ساتھ دیندیاں۔ جے دیور ہووے تاں دکھ سکھ ویلے ضرور کم آؤندا سی۔ اوہدے نال پیار پے جاندا سی تے کئی واری ڈونگھا۔ بولیاں مشہور سن-

چاندی، چاندی، چاندی
دیورا میرا ڈھڈ مل دے
میری جان نکلدی جاندی۔

تے فیر جدوں دیور دا ویاہ رچے تاں بھابی نچدی تے گاؤندی-

نی مینوں دیور دے ویاہ وچ نچ لین دے
جہنوں جھوٹھ جھوٹھ کہندے نے، سچ لین دے۔

کئی نونہاں ڈاڈھیاں وی ہُندیاں سن۔ سساں نوں ڈنگ دیندیاں سن۔

ہُن راج نونہاں دا چلیا اے،
جنہاں سساں نوں سکنے پایا اے۔

کُجھ وی ہووے، سوہرے گھر ووہٹی دا دم گھُٹیا رہندا سی۔ ماں پیو دے گھر دی کُھل نوں یاد کرکے روندی سی۔ سوہرا گھر پردیس سی۔

بابل تیرے محلاں وچوں
تیری لاڈو پردیسن ہوئی

جدوں پیکے جاوے تاں ماواں دھیاں رج کے دل دی ہواڑ کڈھدیاں۔ گلے ملدیاں تاں پیار اینا ڈُلھ ڈُلھ پیندا کہ دھرتی کمب اُٹھدی

کلیاں کلیاں ماواں دھیاں ملن لگیاں
چارے کندھاں نے چوبارے دیاں ہلیاں

پر چھیتی جاں کُچھیتی آپنے گھر دی آپ مالک بن جاندی۔ ہر زنانی نوں رسوئی دا کم، تندور تے روٹیاں لاؤناں۔ دودھ چونا، کاہڑنا، جمانا تے رِڑکنا، کپاہ ویلنی، چکی پیہنی، چرکھا کتنا، رجائیاںتلائیاں بھرنیاں، سینہپرونا سبھکُجھ آؤندا سی۔ کسے نوں ودھ تے کسے نوں گھٹ۔ جیوںجیوں پنڈ و چ سہیلیاں بندیاں جاندیاں تے ٹبر ودھدا جاندا، جیون دا نواں دور پورے زور نال شروع ہو جاندا۔

دودھ گھیو
دودّھ نوں پوتر سمجھیا جاندا سی۔جدوں مجھ سُون تے آؤندی تاں ٹبر دی ٹکٹکی اوہدے ول لگی ہندی سی۔ کئی واری تاں کٹا کٹی آپے ہی نکل کے زمین تے ڈگ پیندا سی تے کئی واری اوس نوں پھڑ کے پریم نال باہر کھچنا پیندا سی۔ کٹی تاں دو گھنٹیاں بعد اُٹھ کھلوندی سی پر کٹے نوں دونا وقت لگدا سی۔ اُٹھدیاں سار ہی کٹا کٹی مجھ ول دوڑدے تے تھن چنگھن لگ پیندے۔ مجھ دا دودھ اُتر آؤندا۔ چارے تھن بھر جاندے۔ کٹے کٹی نوں رسی دے نال کلی تے بنھ، دتا جاندا تے دودھ چویا جاندا۔ جدوں واری واری دوویں مٹھیاں تھناں نوں گھٹدیاں تاں دودھ دی دھار برتن و چ تیز رفتار نال ڈگدی۔ دودھ چون توں بعد کٹے کٹی نوں چھڈیا جاندا تاں جے رہ گیا دودھ اوہ چنگھ لوے۔ منڈیاں نوں دھاراں لین دا بڑا شوق ہندا سی۔ جے دھار سدھی سنگھ تے جا کے وجے تاں کتکتی وی ہندی سی۔ دھاراں دا سواد اعلٰی ہندا سی۔ نویں نویں سوئی مجھ دے دودھ دی باؤلی بندی سی تے فیر دو چار دناں بعد عام دودھ شروع ہندا سی۔ جے کدی کٹاکٹی مر جائے تاں مجھ نوں پریم نال سمجھانا پیندا سی تاں جے دودھ اُتر آوے۔ مجھ نوں دو واری چویا جاندا سی، سویرے دن چڑھے تے فیر شام نوں ترکالاں ویلے۔ سویر دے دودھ نوں کاڑھنی و چ پا کے بھڑولی و چ رکھ کے، گوہیاں نوں اگ لا دتی جاندی سی۔ اوہ سارا دن دھکھدے رہندے، ہولی ہولی دودھ کڑھدا رہندا تے اُتے ملائی آ جاندی۔ شام دا دودھ گرم کرکے (گرمیاں وچ کچا وی) پیتا جاندا سی۔

روٹی ٹُکر توں پچھوں رات نوں کاڑھنی دے دودھ، تے شام دا گرم کیتا ہویا دودھ بچیا ہووے نوں چاٹی و چ پایا جاندا سی۔ نگھےنگھے دودھ نوں سویر دے بچے دہیں نال جاگ لا دتی جاندی۔ سویر تک دہیں جم جاندا۔ منہ ہنیرے زنانیاں رڑکنا شروع کردیاں۔ جدوں مکھن اپر نتر آوے تاں اوہنوں کڈھ کے باقی دے رڑکے و چ پانی پایا جاندا۔ ایہہ لسی سارا دن ورتی جاندی تے ورتائی وی جاندی۔ چٹا، تازہ، مٹھا مکھن ہر کوئی بچہ بڈھا سواد نال کھاندا۔ جو بچ جاوے اوہنوں زنانیاں ہفتہ بھر اکٹھا کردیاں۔ فیر اوس مکھن نوں گرم کرکے اُتوں جھگ لاہندیاں۔ نتار کے ہور بھانڈے و چ پا لیندیاں۔ بس خالص گھیو تیار۔

زنانیاں خاندان دی عزت ہندیاں سن۔ گھر والے دیاں ساتھناں وی تے اکھاں تے کن وی۔ عام طور تے جو وی گھر والا کرے اوس نوں مندیاں سن۔ گھر والے نوں کلیاں، اوہلے ہو کے سمجھاندیاں وی سن۔ جے گھروالا کدی غلط ملط کم کرے جاں کراہے ترے تے زنانی اکھاں اٹھائے، تاں کئی گھروالے اوہناں نوں کٹدے وی سن۔ ایہہ بھے اوہناں نوں کھاندا وی رہندا سی۔

کئی گھراں و چ درانیاں جٹھانیاں دی لڑائی ہندی ہی رہندی سی۔ گالھی گلوچ بہت ہندا سی پر ہتھوں باہیں نہیں سن ہندیاں۔ کجھ کارن گجھے ہندے پر اک دوجی دا ساڑا عام کارن ہندا سی، بھاویں وکھ ہو جان، سانجھا رسوئی جاں تندور نہ ورتن پر ویہڑا تاں سانجھا ہندا سی۔ آدمی کدی وی ایہناں دے و چ دخل نہیں سن دیندے۔ آپے ہی ٹھنڈیاں ہو جاندیاں سن۔ کئی زنانیاں دا اُچی اُچی گالی گلوچ سنن والا ہندا سی۔ لا لا کے گلاں اس طرحاں کردیاں جویں ناول و چ کہانی ہندی اے۔

سویرے منہ ہنیرے اٹھ کے راتیں ٹبر دے سوں جان توں گھنٹہ، دو گھنٹے بعد وی کم کردیاں رہندیاں۔ تھک جان تاں وی کم ادھ و چ نہیں سن چھڈ دیاں۔ اندازاََََ پنڈ و چ ٣٠٠ زنانیاں سویرے دودھ رڑکدیاں ہندیاں، ٥٠ چکی جھوندیاں تے باقی دیاں کتن تے ہور پھٹکل کماں و چ لگیاں ہندیاں۔ بہت سارا کم بچیاں دے اٹھن توں پہلوں کردیاں۔ ہر اک روز دا رجھیواں کجھ سانجھا تے کجھ وکھرا ہندا سی۔ ونگی ولوں ٦ زنانیاں دے روز دے کم کاج دیاں کجھ جھلکیاں درج نے۔ ایہہ کوئی انوکھیاں نہیں سن پر عام طور تے ایہہ سیمپل ہر زنانی دے رجھیویں تے روشنی پاندا اے۔

جیواں : اس ارین دے ہسوں ہسوں کردے چہرے تے سچجے طور طریقیاں تے پنڈ دیاں ساریاں زنانیاں فدا سن۔ گول منہ، بھریاں ہوئیاں گلابی گلھاں، گورا رنگ، بھوریاں اکھاں، دھیرج والا سبھاء تے ہر ویلے خوش۔ کسان، تے ہور عام مسلماناں وانگر، جیواں ہمیشہ تن سادے کپڑے پاندی سی : کڑتا، لکدی تے دپٹہ۔ سادگی جیواں دا سہپن سی۔

سرگھی ویلے اٹھدی، دودھ رڑکدی، بوہکر بہاری کردی تے چکی پینہدی۔ اینے چر نوں گھروالا دودھ دا دوہنا لے کے کھوہ توں آؤندا تے جھٹ ہی مڑ جاندا۔ جیواں آٹا گنھدی، دودھ نوں کاڑھنی و چ پا کے بھڑولی و چ رکھدی۔ چنگیر بھر کے روٹیاں پکاندی تے کھوہ تے جان دی تیاری کردی۔ دپٹے دا بنوں بنا کے سر تے رکھدی، لسی دا ڈوہنا، و چ مکھن تردا، سر تے ٹکاندی۔ اپر روٹیاں تے اچار رکھ کے ننگے پیریں تُر پیندی۔ گھروالا، پتر تے کامے اڈیکدے ہندے سن۔ چھا ویلا کھوا کے کجھ سبزیاں نال لے کے جھٹ ہی مڑ آؤندی۔ آ کے سبزی چاڑھدی، آٹے دی تون گنھ کے تندور و چ روٹیاں لاندی۔ بھتے ویلا لے کے کُھوہ نوں واپس جاندی۔ آدمی بہہ کے روٹی کھاندے، لسی دے چھنے بھر بھر پیندے۔ جیواں جا کے سبزیاں ویکھدی۔

ایتوار سویرے، چھا ویلا دین توں ترنت ہی پچھوں سبزیاں، ساگ پتر دا ٹوکرا بھر کے سر تے چکدی تے گردوارے دی نکر تے آ کے بیٹھ جاندی۔ جیواں دی جٹھانی حاکم دئی وی آپنا ٹوکرا لے کے پہنچ جاندی۔ جیواں دیاں سبزیاں فٹافٹ وک جاندیاں۔ ہر اک نوں دھنیا تے ہریاں مرچاں جھونگے دے طور تے دیندی تے حال چال وی پچھدی۔ پیسے لنگی دے کونے و چ بنھ کے گھر نوں تُر پیندی۔ جیواں و چ اک صفت سی، دریا دلی۔ جے ویکھدی کہ بازار وچ کوئی بچہ اوس دیاں تراں ول ویکھ رہیا ہے تاں فٹ ہی اک کڈھ کے اوہنوں دے دیندی۔ جدوں جیواں کول ساگ جاں سبزی فالتو ہووے، تاں آپنی گلی دیاں گھمیاریاں تے فاطمہ جلاہی نوں ونڈ آؤندی۔

دوپہر توں بعد محلے دیاں زنانیاں ٹھیکے دار دے تھڑے تے آ کے کجھ سماں بیٹھدیاں۔ صاف ستھرا سیمینٹ دا تھڑا اکٹھے بیٹھن واسطے چنگی تھاں سی، سیال و چ گرم تے گرمیاں و چ ٹھنڈا۔ جیواں وی آ کے بہہ جاندی۔ ساریاں گپ شپ ماردیاں، دکھ سکھ پھولدیاں۔ اوہناں نوں اک افسوس سی کہ ساہمنے مکان و چ رہندا شکردین کدی وی آپنی ووہٹی فاطمہ نوں اوہناں و چ نہیں سی بیٹھن دیندا۔ سوہنی بڑی سی۔ کہندیاں ہندیاں سن کہ شکرا ڈردا اے کہ اوہناں دا کوئی دیور جاں بھرا، اوہنوں کڈھ کے نہ لے جائے۔ سوہنا ہونا وی اک جرم سی :

گورا رنگ نہ رب کسے نوں دیوے
سارا پنڈ ویر پے گیا۔

ساؤن دے مہینے آدمیاں نوں کھیتی توں ویہل ہندا سی پر جیواں دا کم ودھ جاندا سی کیونکہ ہر اک دا جی پُوڑے کھان تے کر آؤندا سی۔ جیواں دی دھی ہے نہیں سی جہڑی ہتھ وٹائے۔ رمضان دے دناں و چ جیواں نو کجھ ویہل ملدا سی کیونکہ کھوہ تے بھتا لے کے نہیں سی جانا پیندا۔ عید والے دن جیواں سارا دن مٹھائی، پکوان، کھیر، کڑاہ تے ہور جو جی آئے بناندی۔ سارا دن لوکیں آؤندے جاندے رہندے دعوت چلدی رہندی۔ جیواں دے چہرے توں اینی خوشی ٹپکے کہ دن بھر کم کرن دی تھکاوٹ محسوس ہی نہ ہووے۔

جیواں دے دو جوان پتر سن۔ عمر و چ صرف ١٨ مہینیاں دا فرق سی۔ منڈے بڑے سوہنے سن۔ اوہناں دا ویاہ آپنی قسم دا سی۔ دوہاں دا ویاہ اکو ٹبر وچ چاچے تائے دیاں بھیناں نال ہویا۔ بینڈ واجے دے نال اکو جنج گئی، اکو گھر ڈھکی۔ دوویں بھرا اکٹھیاں دو ڈولیاں لے کے آئے۔ جیواں نے دوہاں دا اکٹھا سواگت کیتا۔ تیل چویا۔ پانی واریا۔ سارے شریکاں تے محلے دیاں زنانیاں نے گلی و چ تے کوٹھیاں تے کھلو کے نظارہ ویکھیا۔ ووہٹیاں بڑیاں ہی سوہنیاں سن۔ لمیاں اُچیاں لگراں، تکھے نقش، گورے رنگ، چمکدیاں اکھیاں۔ کجھ زنانیاں نے سوچیا کہ کدھرے بھیڑی نظر نہ لگ جائے۔ ہونی ویکھو۔ ایہو ہی ہویا۔ چھوٹی نونہہ نواب بی بی نوں چڑیل چنبڑ گئی۔ سوت نہ آوے۔ جدوں چڑیل نوں غصہ آوے تاں نواب بی بی چیکاں مارے، بھانڈے توڑے۔ جدوں چڑیل شانت ہووے تاں بی بی ہسے، گھر والے دے کول بیٹھے، سوہرے دے پیریں ہتھ لائے، جیواں نوں گل نال لاوے۔ پر اندروں سیانپ کھائی جائے۔ چڑیل نے نواب بی بی دی جان لے کے ہی چھڈی۔ جیواں رو رو کے بے حال ہو گئی۔ ہر زنانی جیواں دا دکھ ونڈے۔ زندگی دا دور تاں چلدا ہی رہندا اے۔ ہولی ہولی پتر دا ہور ویاہ کرن دی سوچن لگ پئی۔ پر پیاری نونہہ نوں نہ بھلی۔ چودھویں دے چن نوں کون بھل سکدا سی۔

مایہ : پنڈ توں شہر نوں گئیاں کڑیاں چست ہو جاندیاں سن تے کپڑے وی شاندار پاؤن لگ پیندیاں سن۔ پنڈاں دیاں کڑیاں دی سدھر ہندی سی کہ شہر ویاہ ہووے تے سانجھے پریوار توں وکھرا رہ سکن۔ مایہ ہی اکو اک مثال سی جس نے شہروں آ کے پنڈ و چ پیر پکے کیتے ہون۔ اس دا سہرا سی پینڈو زنانیاں دی تہذیب !

سیالکوٹ ضلعے و چ سندھانوالا اک تکڑا پنڈ سی۔ جدوں ١٨٨٠-٩٠ و چ لہور دربار نوں بحال کرن تے مہاراجہ دلیپ سنگھ نوں انگلیڈ توں واپس لیا کے گدی تے بٹھاؤن دی مہم چلی تاں سندھاوالیئے اوس دے لیڈر سی۔ نوجوان جیون سنگھ نے اوس و چ حصہ لیا۔ بغاوت توں ڈردے انگریزاں نے ١٩٩٣ و چ ٹھاکر سنگھ سندھاوالیئے دی جاگیر ضبط کر لئی تے پنڈ دے بہت سارے لوکاں نوں زمیناں توں بے دخل کرکے پنڈوں کڈھ دتا۔ جیون سنگھ اوہناں وچوں سی۔ راولپنڈی جا کے مستری دا کم شروع کر دتا۔ اوتھے ہی بچے جمے پلے جنہاں وچوں اک مایہ سی۔ اکثر جیون سنگھ پنڈاں دیاں کہانیاں سنایا کردا سی۔ مایہ نوں کوئی پنڈ ویکھن دا چاؤ سی۔ ١٣ سال دی ہوئی تاں ١٩١٣ و چ پیو نے چھوٹیاں گلوٹیاں دے اک منڈے دیوان نال ویاہ دتی۔ کڑیاں نوں سکھایا جاندا سی کہ ویاہ توں پچھوں تسیں سوہرے گھر ہی وسنا اے، بھاویں بھکھیاں رہو، ڈبو، مرو۔

مایہ جدوں پنڈ آ وسی تاں اوس ویکھیا کہ پینڈو زنانیاں بڑیاں دل کش ہندیاں نے، سدھی سدھی گل کردیاں نیں، بغیر کسے ول ولیویں دے۔ آپنا وقت تے جو کجھ کول ہووے ہس کے سہیلیاں تے گوانڈھناں نال سانجھاں کردیاں نے۔ لفظاں دی بجائے جو کجھ کہنا ہووے باہاں و چباہاں پا کے (body language) جاں اکھاں نال بیان کر دیندیاں۔ مایہ اوہناں دی بن کے رہ گئی تے اوہو جہی بن گئی۔

حالات نے مایہ نوں ہور پیڈا کر دتا۔ سوہرے گھر و چ پنج موتاں ہو چکیاں سن، اک توں بعد دوجی۔ پہلوں سس، پھیر دو جٹھانیاں تے پھیر دوویں جیٹھ نوجوان چلے گئے۔ اکواک ننان دا ویاہ وی ہو چکا سی۔ سوہرے دی کافی زمین سی۔ بھراواں دے نال سانجھا کھوہ سی۔ کھیتی وی کردا تے نالے پتراں پوتریاں نوں پالن واسطے ترکھانہ کم وی ویلے کویلے کر لیندا۔ گھر و چ عورتاں نہیں سن۔ رہندے دو پتراں دا ویاہ کر دتا۔ پر سال بعد ہی مایہ دا گھروالا بھرتی ہو کے جنگ و چ چلا گیا۔ مایہ نوں نویں قسم دے کم فٹافٹ سکھنے پئے دھار کڈھنی، دودھ دہیں جمانا، رڑکنا، تندور تے روٹیاں لانیاں، کپاہ چگنی، ویلنی تے چرکھا کتنا۔ جٹھانی نہال کور تے محلے دیاں زنانیاں نے پوری مدد کیتی۔ مایہ نوں ایہہ سارا کجھ چنگا لگیا۔ جوانی دے زمانے وچ ایہہ سارے کم سانبھ لئے۔

ہور زنانیاں وانگ سویرےسویرے اٹھ کے، باہر جانا، نہا کے، دودھ رڑکنا، بہاری بوہکر پھیرنا۔ پر ہور زنانیاں نالوں سوکھی سی۔ گھر و چ کھوہی سی۔ کدھرے پانی بھرن، نہاؤن جاں کپڑے دھون نہیں سی جانا پیندا۔ گھر و چ مجھ سی۔ پٹھے کھوہ توں آ جاندے سن۔ دانے، کپاہ، ساگپتر کھوہ توں آ جاندا سی۔ پیسے دی لوڑ نہیں سی ہندی۔ جنگ ختم ہون تے گھروالے نے نویں کاروبار شروع کر دتے۔ گھر والے بھٹھا لا لیا۔ فٹافٹ کئی بچے ہو گئے۔ وڈا سارا گھر بنا دتا۔ عزت مان وی ودھ گیا پر گھر دے کم وی ودھ گئے۔

بچے سکولے جان لئی تیار ہندے۔اینے چر و چ مایہ نے مجھ نوں پٹھے پاؤنے تے دھار چونی۔ فیر بچیاں نوں پراؤنٹھے، مکھن تے لسی دینی۔ جہڑے ڈسکے پڑھن جاندے، اوہناں نوں دوپہر دی روٹی پونے و چ بنھ کے دینی۔ پھیر سوہرے (باپو) نوں چوری کٹ کے نال لسی دا گلاس دینا۔ ہن گھر والے نوں اوس دی مرضی دے پراؤنٹھے، مکھن تے لسی دینی۔ اوس نے کھوہ، بھٹھے جاں شہر نوں جانا ہی تاں دولتے گوہا تے کوڑا چکن آ جانا۔ اوس نوں رات دیاں روٹیاں تے لسی دینی۔ ہور لسی منگن والیاں نے واری واری آ جانا۔ پھیر گنڈا مل نے کھوہ توں پٹھیاں دی پنڈ لے کے آ جانا۔ توڑی والے کمرے چوں آپنے بھانڈے کڈھ کے بوری تے بہہ جانا۔ کھان نوں تکڑا سی۔ اکو ڈیک نال لسی دا کڑے والا گلاس پی جاندا۔ دو چار گلاس معمولی سن۔ اوس نے کھوہ دیاں گلاں سنا کے، فصل دا حال دس کے، آپنے برتن دھونے تے توڑی والے کمرے و چ ٹکا دینے۔ پٹھے کترنے تے مجھ نوں باہر بنھ کے چلے جانا۔ ہس مکھا گنڈا مل ہر اک نوں بڑا چنگا لگدا۔ پیارا آدمی سی۔

دوپہر دی روٹی توں بعد سین پرون، کروشیئے دی کڈھائی تے منڈیاں نوں گورمکھی لکھن پڑھن دا ویلا ہندا سی۔ سکول و چ منڈے صرف اردو پڑھدے سن۔ کجھ چر وچوں باہر آ کے تھڑے تے ہور زنانیاں و چ گپ شپ لئی بہہ جانا۔ عام طور تے بیگم فضلاں، لال دین دی ووہٹی تے جیواں گپاں ماردیاں تے نال نال سیویاں وٹدیاں ہندیاں سن۔ کدی کدی رحیم بی بی، اﷲ رکھی، چیمے تے منگل سنگھ نہنگ دی ووہٹی وی آ جاندیاں۔ پر فاطمہ وچاری گھروالے توں ڈردی بلایاں وی نہیں سی آؤندی۔ ہفتے و چ اک واری سیداں آ جانا۔ مایہ دیاں لتاں باہاں گھٹنیاں، پٹھ ملنی، دوجیاں دیاں خبراں سنانیاں تے مایہ دیاں سننیاں۔ سیداں خبراں دی ماسٹر سی۔ پنڈ دی چنگی مندی اوہدے توں لکی ہوئی نہیں سی۔ اوہنوں دانے دے کے تورنا۔

چھٹی والے دن منڈیاں نوں قابو کرنا بڑا اوکھا ہندا سی۔ جے گھر ہون تاں ترتھلی مچاندے، لڑدے بھڑدے، کشتی کردے، سر کھا جاندے۔ جدوں کھیڈن چلے گئے تاں سورج ڈُبے وی گھر آؤنا بھل جاندے۔ ایتوار نوں اوہناں دا سر دھونا، تیل لاؤنا، کنگھی کرنی، جوڑے کرنے مکن تے ہی نہیں سن آؤندے۔ کڑیاں تاں آپنے وال سوہنے سنبھال لیندیاں سن۔ نین نے آ کے مایہ دے سر نوں تیل لانا، گھٹنا تے گت کر دینی۔ منڈے مجھ نوں تاں ڈھاب تے لے جاندے سن گھر گتاوا کرن توں کنی کتراندے سن۔ رات دی بھجی ہوئی کھل اکھاں نوں بڑی لگدی سی۔ چار وجے بھائی صاحب دا گھڑیال وجنا تاں کڑیاں نے دانے لے کے بھٹھی نوں دوڑنا۔ ٹولی بنا کے جاندیاں تے آپنا آپنا پراگا کڈھا کے لے آؤندیاں۔ سارے کھاندے۔

اگے پچھے تاں مایہ نوں کھوہ تے جان دی مناہی سی پر جدوں کپاہ کھڑنی تاں کھڑے دل نال زنانیاں دا ٹولا لے کے جاندی۔ تریل دے اڈدیاں ہی چادراں لے کے تر پیندیاں۔ ہسدی کپاہ نوں ویکھ کے ہسدیاں مشکریاں کردیاں، نالے گلاں کردیاں تے نالے کپاہ چگی جاندیاں رواجن وی کوئی آدمی کھیت دے نیڑے نہیں سی آؤندا۔ چار وجے جدوں بھائی صاحب دا گھڑیال وجنا تاں ہر اک نے آپنی کپاہ دی گنڈھ بنھ لینی تے ٹولے نے مایہ دے گھر نوں تر پینا۔ تکڑی نال مایہ نے ہر اک دی کپاہ تولنی تے چگن دا حصہ دے دینا۔ نال بک بھر کے جھونگا وی دینا۔ ہر اک نوں کم کیتی دہاڑی مل جانی۔ نہ ہے ہے، نہ کھیہ کھیہ، نہ سر کھپائی۔

رات دی روٹی ٹبر اکٹھیاں کھاندا سی۔ اصل و چ ایہہ سورج ڈبے دی لو وچ کھاہدی جاندی سی۔ دھیاں روٹی پکاؤن و چ مدد وی کردیاں تے نالے سکھ لیندیاں۔ بچے رسوئی و چ چلھے دے نیڑے بوری وچھا کے قطار وچ بیٹھ جاندے تے آدمی نیڑے منجیاں تے۔ توے دی تازہ روٹی رات نوں ملنی۔ پہلوں منڈیاں نوں، چھوٹے توں شروع کرکے، پھیر کڑیاں نوں تے فیر آدمیاں نوں پچھوں۔ آپ روٹی کھانی تے نال ہی دودھ ابلنا رکھ دینا۔ گرمیاں و چ تندور دیاں روٹیاں کوٹھے تے بہہ کے کھانیاں۔ ہر اک نوں گرم دودھ دا گلاس ملنا، سون دے ویلے۔ کڑیاں نوں ادھا گلاس دینا، چھیتی جوان ہو جاندیاں نیں۔ فیر کاڑھنی دے تے رات دے بچے ہوئے دودھ نوں چاٹی و چ پا کے جاگ لاؤنی۔ بھانڈیاں نوں تے رسوئی نوں صاف کرنا۔ اوہ آپنے واسطے وقت ہندا سی۔ گرمیاں نوں کوٹھے تے چھیتی سوں جانا پر سیالاں دیاں لمیاں راتاں نوں چرکھا کتنا۔ ایسے طرحاں مایہ دا دن رات لنگھ جانا۔


دولتے : اچی لمی، طاقت دی بھری ہوئی، ٹھوس، دولتے دے نقش بڑے تکھے تے انگلاں لمیاں سن۔ ڈانگ وانگر سدھی تردی۔ ہتھ بڑی تیزی نال کم کردے، تے جو کجھ وی کردی، صاف ستھرا کردی۔ اک بھیڑی جہی، ول کھاندی گلی اوہدے گھر نوں جاندی۔ دو کوٹھڑیاں، اگے، کھلا ویہڑا تے ساہمنے چھپڑ دے کنڈھے تے تن چار رکھاں ساہمنے بڑی صاف ستھری کٹیا۔

دولتے گھر دی صفائی کرکے سورج اگدیاں ای بچیاں نوں تے گھر والے نوں ناشتہ دینا۔ گھر والا "سما" کھیتاں و چ کم کردا سی۔ سانولا رنگ، چوڑی چھاتی، سما اکلا ہی عیسائی سی جہڑا گورمکھی و چ انجیل پڑھ سکدا سی۔ ایتوار نوں گنڈا مل دے گھر و چ گرجا لگنا تے سمے نے بھجن سنانے تے دعا کرنی۔ باقی ہفتہ سمے نوں تورن توں بعد، بچیاں نوں گھر چھڈ کے دولتے نے ٹوکری چکنی تے گھراں دی صفائی نوں تر پینا۔ گھراں دے دروازے کھلھے ہندے سن کیونکہ دولتے وقت دی بڑی پابند سی۔

دولتے نے کوڑا اکٹھا کر کے رُوڑی تے سٹنا۔ واپس آ کے گوہا اکٹھا کرکے دابڑا بھرنا تے اوس نوں روڑی دے کول، ڈھیر تے سٹ آؤنا۔ عام طور تے دو چکر لگنے۔ ویہڑا صاف کرکے دولتے اگلے گھر چلے جانا۔ صفائی ختم ہونی تاں واپس جا کے گوہے دیاں پاتھیاں بنانیاں۔ اک دن پہلوں دیاں پاتھیاں نوں الٹانا تاں جو پوریاں سک جان۔ دوجے تیجے دن سکیاں ہوئیاں پاتھیاں نوں گھراں دے ڈھارے و چ ٹکا دینا۔ دولتے کسے زنانی نال وی کوئی فالتو گل نہی سی کردی۔ گھر والیاں اوہدی عزت کردیاں سن تے کم توں بعد اوس نوں روٹیاں تے لسی دے دیندیاں۔

دولتے گھر پہنچنا تاں اڈیکدے کتیاں نے پونچھاں ہلانیاں شروع کر دینیاں۔ دولتے نے اوہناں نوں ٹکر دینا، کھا کے اوہناں کھسک جانا۔ بچیاں نوں روٹی کھوا کے، آپ کھا کے، دولتے محلے دیاں پپل تھلے اکٹھیاں ہوئیاں زنانیاں دے کول جا بیٹھنا۔ اک دوجی دیاں سن لینیاں، سنا دینیاں تے گپ شپ مار لینی۔ فیر سمے دا ہتھ وٹان کھوہ نوں تر پینا۔ کوڑا صاف کرنا، گوہا اکٹھا کرنا، پاتھیاں بنانیاں، گوڈی کرنی، گونگلواں نوں ورلا کرنا، کھرلیاں صاف کرنیاں۔ ڈنگراں نوں پٹھے پا کے، دوہاں جیاں گھر مڑ آؤنا۔ نال موسمی سبزی پتر لے آؤنا، ساگ لے آؤنا۔ سمے نے آدمیاں وچ جا بہنا تے دولتے نے رات دی روٹی بنانی۔ ٹبر نے اکٹھے بہہ کے کھانی تے پھیر چھیتی ہی سو جانا۔ فکر فاقہ تاں کدی دولتے دے نیڑے نہیں سی آیا۔ ککڑ دی بانگ سن کے دولتے اٹھ بہنا۔ دولتے دے گھر ہمیشہ ہی چار پنج ککڑیاں تے اک ککڑ ہندا سی۔

چیمی : ہر کوئی اوس نوں پکے نام تے چیمی بلاندا سی۔ کنک بھنا رنگ گلابی گلھاں، ہرنی ورگیاں چمکیلیاں اکھاں، دودھ چٹے دند تے سک نال رنگے لال ہونٹ، تنی ہوئی چھاتی، جدوں ہسدی سی تاں نج لگدا سی کہ پھل کر رہے نیں۔ تلے دی تار نوں ویکھ کے کوئی نہیں سی کہہ سکدا کہ چار پتراں، دو مر گئے ہوئے تے دو جیوندے، دی ماں اے۔ پہلاں منڈا مساں دو سال دا سی جدوں مر گیا۔ پنڈ وچ مشہور ہو گیا کہ بازی ڈین اوہدا کلیجہ کڈھ کے لے گئی اے۔ چھیتی ہی دوجا منڈا ہویا تے اوہ وی مر گیا۔ چوری رو رو کے بے حال ہندی۔ پھیر تیجا تے چوتھا منڈا آ گئے۔ پر ہونی ویکھو۔ اِک منڈے دا کھبا ہتھ ویلن وچ پیسیا گیا تے ڈسکے ہسپتال جا کے کٹانا پیا۔ بھاویں اک منڈا ٹنڈا سی، پر دوویں بڑے سوہنے سن۔ چیمی وچ صبر بڑا سی۔

چیمی منہ ہنیرے اُٹھدی، چکی جھوندی، دودھ رڑکدی، فیر بچیاں نوں اٹھاندی۔ ادرڑکا پین نوں دندی، لسی تے مکھن دوہنے و چ پاندی تے پراؤنٹھیاں دا تھبہ اچار نال لپیٹ کے اتے رکھدی۔ کھوہ تے جان دی تیاری کردی۔ اکلی چیمی ہی سی جہڑی کھوہ تے جان لگیاں وی رنگدار شلوار قمیض تے چنی پاندی۔ اوہنوں آپنے گھر والے دی پنج کلّے زمین تے مان سی تے آپنے آپ تے بھروسہ۔ سر تے دوہنا رکھ کے تے دوہاں منڈیاں نوں نال لے کے تر پیندی، جے کوئی ساہمنیوں آ جائے تاں اوہنوں راہ چھڈنا پیندا۔

کھوہ تے پہنچدیاں ہی، منڈے پیو ول دوڑ گئے۔ چیمی نے دوہنا منجی تے رکھیا تے کڑاں وچوں تھال تے گلاس لے آؤندی۔ منگل دوجی منجی تے بہہ جاندا۔ اک منڈا اک پٹ تے، دوجا منڈا دوجے پٹ تے۔ منگل تے چیمی نے پیار نال نظراں ملانیاں پر بولنا کجھ نہ۔ دوویں کامے آ کے بھنجھے بہہ جاندے تے گلاں کری جاندے۔ ساریاں نے چھا ویلا اکٹھا کھانا۔ منڈے دوڑ کے گاہدی تے ہوٹے لین واسطے بہہ جاندے۔ چیمی نے بھڑولی وچ گوہے رکھنے، اوہناں نوں دھکھانا۔ فیر وچ دودھ دی بھری کاڑھنی اڈول کرکے رکھ دینی۔ منگل کیاریاں ویکھن چلا گیا تے چیمی گھر نوں دوڑ آؤندی۔
چیمی نے فٹافٹ تندور تپانا، دو پور روٹیاں دے لاہنے، اوہناں نوں چوپڑنا تے فیر تیار ہوئی دال سبزی تے لسی دا دوہنا لے کے واپس کھوہ نوں چلے جانا۔ جدوں سارے دوپہر دی روٹی کھان لگن تاں چیمی نے نسار دے تھلے بہہ کے سہجے سہجے نہانا۔ اینے چر نوں بچے نم دے تھلے سوں گئے۔ چیمی نے منگل نوں سینت مارنی۔ دوویں مکئی دا کھیت ویکھن چلے جاندے۔ کنا چر نہ مڑدے۔ جدوں چھوٹے منڈے نوں جاگ آؤنی، اوس زور دی آواز مارنی۔ بی بی! بی بی! چیم دوڑ آؤنا۔ اوہنوں کوئی پرواہ نہیں سی کے اوس دے والاں و چ بور ڈگیا ہویا اے تے اوہدی شلوار قمیض نوں وٹ پئے ہوئے نیں۔ بچے فیر کھیڈن لگ پیندے۔ چیمی نے جا کے ساگ چگنا، نکے نکے گونگلو پٹنے۔

بھائی صاحب دا گھڑیال چار واری کھڑکیا۔ ہن گھر مڑن دا ویلا سی۔ رات دی روٹی بنانی سی۔ ہن چر پچھوں منگل شام دا دودھ لے کے آ گیا۔ پچھے پچھے اک کاماں کاڑھنی لے کے آ گیا۔ کاماں روٹیاں لے کے واپس کھوہ نوں چلا گیا۔ بچے روٹی کھا کے سوں جاندے۔ منگل وی واپس چلا جاندا۔ چیمی نے کاڑھنی دا دودھ چاٹی و چ پانا، جاگ لاؤنی تے لپیٹ کے رکھ دینا۔ سویر تک دہیں بن جائےگا تے ہور دن دا دور شروع ہو جاوےگا۔
بھانڈا ٹینڈا سانبھ کے چیمی چرکھا کتن لگ پیندی۔ چرخے دی گھوک نے ماں یاد کرا دینی۔ آپنے کوارے دن یاد آ جانے۔ سپنے لیندی سوں جاندی۔ اس آس و چ کہ اگلا دن فیر سوہنا چڑھے گا۔

سیداں : جے اوہ بروالی نہ ہندی، دو سو سال بعد جمدی تاں جو گن سیداں وچ سن، اوہ جنتا دی مہان لیڈر تے سکھ والے لوکاں دی کنجی ہندی۔ پنڈ دے اپرلے خانداناں وچ سیداں دا اثر روسوخ لاثانی سی۔ اوہ پنڈ دیاں گلیاں و چ چھاتی اُچی کرکے تردی۔ لمی، پتلی تے دھڑلے دار سی۔ پنڈ وچ اکو ہی اوہ عورت سی جہڑی کسے وی تھاں کسے وی ویلے متھا لا سکدی سی بغیر آپنی آبرو نوں قربان کرن دے۔

سیداں دا گھروالا ایدا، پنڈ دا چوکیدار سی۔ اوس دی ذمے واری سی کہ پنڈ و چ چوری چکاری، جمن مرن دیاں خبراں تحصیلے پچاوے۔ پر ڈسکے تاں اوہ کدی کدی جاندا سی۔ سیداں نوں روز دی روز خبر دے دیندا سی۔ پر سیداں دے آپنے زریعے وی سن۔ اگھے گھراں دیاں عورتاں دی اوہ مالش کرن جاندی، گھٹدی تے گلاں باتاں کردی۔ سیداں اصلی خفیہ پولیس سی پر کسے نوں ویچدی نہیں سی۔ جدوں کدی گھر آئے، عورتاں اوہنوں چنگے دانے دے کے توردیاں سن۔ سیداں آپنیاں شریکناں نوں ونڈ دیندی تے اوہ سیداں دے بچے سانبھدیاں۔ گھر دے کماں توں ویہلے ہون کرکے، سیداں کول سماجی کماں وچ حصہ لین دا کھلا وقت ہندا سی پنڈ و چ اوہدا رعب وی سی تے عزت وی۔

پر سیداں دا اصلی تعلق پنڈ دے سردار دے نال سی۔ ہر روز اُوس دے گھر آؤندی سی۔ سردار دیاں دوہاں ووہٹیاں نالوں سیداں نوں گھر دا زیادہ پتہ ہندا سی۔ سردار لئی سبھ کجھ کرن مرن واسطے تیار ہندی سی۔ پنڈ و چ سردار دے رعب داب نوں قائم رکھن و چ مدد کردی تے صلاح دیندی۔ سردار دے کام دیاں لوڑاں نوں وی پورا کردی۔ پر کجھ واری ناکام وی ہوئی۔ سردار دا اک نوجوان باہمنی بیوہ تے بڑا دل سی۔ سیداں اُوس نوں آپنے جال وچ نہ پھسا سکی۔

ایدا تے سیداں کدی وی مسجد نہیں سن گئے۔ اوہناں واسطے اﷲ ہر دل تے ہر گھر و چ وسدا سی۔ سیداں نوں ہر گھر دا بھیت پتہ سی۔ پنڈ دیاں ساریاں عورتاں اکٹھیاں کر لوو، تاں وی اوہناں نوں اینا کجھ پتہ نہیں سی ہندا جو سیداں جاندی سی۔ پنجاب دی ونڈ نے سیداں دا دل چور چور کر دتا تے اوس دے راج بھاگ نوں مٹی وچ ملا دتا۔ جے کدی اوہ دلاں دے بھید کھولہہ کے بیان کردی تاں اوہ اک مہان ناول بن سکدا سی۔ اک سچی تے دل کھچویں تواریخ!

باوی، اک نازنین دیاں یاداں : ساڈے بزرگاں نوں چوتھی پاتشاہی گورو رام داس (١٥٣١-١٥٨١) نے بابا دا خطاب دتا سی۔ اوہ ہولی ہولی وگڑ کے باوا بن گیا۔ چھویں گورو ہرگوبند صاحب نے ست پنڈاں دی بخشش کیتی۔ میرے باپ (باوا، فوجا سنگھ کوٹ رام داس دی زمین ایہناں ستاں پنڈاں و چ سی۔ واہی نہیں سن کردے۔ راگ تے شاعری دا شوق سی۔ پکے راگ گاؤندے۔ آزاد خیالاں دے سن۔ عورتاں دی ترقی تے آزادی دے حق و چ۔ سانوں بھینا نوں بڑی کھلھ سی۔ گھوڑے تے چڑھنا، باگے جانا۔

سردار (راجندر سنگھ) دوجا ویاہ کران دی سوچدا سی۔ باقی گھر دے خلاف سن پر ارجن سنگھ نے آکھیا کہ ویاہ کرا لے پر خورشیداں دا کھیہڑا چھڈ دے۔ (راجندر) گھوڑے تے چڑھ کے کوٹ رام داس آ گیا۔ باغ و چ بیٹھا سی۔ سانوں ویکھ کے میرے ول اشارہ کیتا۔ باپ نے ہاں کر دتی۔ سارے کہن کیہ کیتا ای۔ کیہدے نال کڑی منگ دتی آ۔ پر (میرے باپ) آکھیا کہ میں ہاں کر دتی اے۔ زبان تے پورا اتریا۔

چوداں پندرا ں سال دی عمر وچ ویاہ ہو گیا۔ پیکے میرا نام رنبیر سی۔ سوہرے بدل کے سوہندر رکھ دتا۔ پر باویاں دی دھی ہون کرکے مینوں سارے باوی بلاندے سن۔ سوہرے پنڈ میرا اصلی نام کسے نوں گھٹ ہی پتہ سی۔ بڑیاں پابندیاں سن۔ نونہاں تے سختی ہندی سی۔ گھروں باہر جھاتی نہیں سن مار سکدیاں۔ اک واری میں کوٹھیوں کوٹھے سرداراں دے گھر چلی گئی۔ مینوں بڑیاں گاہلاں پئیاں۔ بھائی شیر سنگھ دی دھی جیواں نے مینوں کئی واری سدیا۔ میرا بڑا جی سی کہ محلہ رامگڑھا ویکھاں۔ پر مینوں اجازت نہیں سی۔ میں کھوہ تے وی کدی نہیں سی گئی۔ صرف انھیرے سویرے کھیتاں نوں باہر جانا، ہور زنانیاں دے نال۔

ویہڑے و چ ٢٠ گھر سن۔ روز سویرے وڈیاں نوں متھا ٹیکنا۔ میں منجی تے بیٹھی ساں۔ (چاچے) آکھیا کڑی نوں کجھ مت دیو۔ پیڑھی تے بیٹھیا کرے۔ ساڈا گھر دو منزلا سی۔ تھلے وڈی ووہٹی (ہربنس کور) رہندی سی تے اُپر میں! تھلے گھٹ ہی آؤندی ساں۔ ساریاں زنانیاں کھدر پاؤندیاں سن۔ آپے ہی رنگ وی لیندیاں سن۔ میں ریشم جاں مل دے کپڑے پاؤنے تے روز سوٹ بدلنا۔ زنانیاں لا کے گلاں کردیاں سن۔ مینوں ایوننگ ان پیرس (Evening in Paris) کہندیاں سن۔

سوہرا میرا (منگل سنگھ) ٣٥ سال دی عمر وچ گزر گئے ہوئے سن۔ چاندی دا ویوپار کردے سن۔ کرتارو (ننان) بھتا لے کے کھوہ تے جاندی سی، میں اوس نوں منع کرنا۔

ترلوک (دیور) دا ویاہ کیتا۔ رشیداں (کنجری) نوں ناچ گانے واسطے بلایا۔ لنگر خانے روٹی کیتی۔ سکھاں دی وکھری تے مسلماناں دی وکھری۔
ویہڑے و چ میرا دم گھٹیا رہندا سی۔ بڑا زور لا کے نواں گھر بنوایا۔ میں آپنے ادھے حصے نوں من مرضی نال سجا لیا۔ گھر دا سارا کم، روٹی وغیرہ ہربنس کور کردی سی۔ مینوں روٹی پکانی بالکل نہیں سی آؤندی۔ فیر میں زور پا کے باغ لوایا۔ دو چار واری باغ ویکھن گئی۔ کئی زنانیاں شرارتن سن، خاص طور تے منڈے (چاچے دی وڈی ووہٹی) تے ڈاکٹرانی۔ میں اوہناں توں دور ای رہنا۔

کئی واری سردار نوں پنڈ وچ مُشکلاں دا ساہمنا وی کرنا پیا۔ سنت سندر سنگھ ہوراں دو واری گردوارے بلایا تے آکھیا کہ داڑھی کٹنی بند کر دے۔ پر سردار آپنی مرضی دا مالک سی۔ اک واری منہےماچھی نال جھگڑا ہو گیا۔ گل ودھ گئی۔ سردار آکھے، پنڈوں نکل جا۔ منہا آکڑ گیا۔ لوکیں اوہنوں کہن کہ پیر پھڑ لے، معافی منگ لے۔ منہا آکھے پنڈ چھڈ جاواں گا پر معافی نہیں منگنی۔ ہولی ہولی گل رفعدفع ہو گئی۔


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels