Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> دیس دیس دیاں کہانیاں >> وچھوڑے دے داغ >> وچھوڑے دے داغ: پینڈو صنعت

وچھوڑے دے داغ: پینڈو صنعت

شمشیر سنگھ
February 28th, 2008

سمیاں توں آ رہی پنڈ دی صنعت دا تعلق صرف پنڈ دی پیداوار نال ہی سی۔ کنک تے ہور دانیاں نوں پیسنا تے کپاہ نوں ویلنا، پنجنا، کتنا تے کپڑا بُننا تاں ہر گھر تے ہر گلی مُحلے وچ ہُندا سی۔ ایس توں اڈ کوہلو، ویلنا تے گُڑ بناؤنا عام صنعتاں سن۔


پُرانیاں مشیناں دے جنتر
بوہت ساریاں مشیناں تے جنتر ہزاراں سالاں توں چلے آ رہے سن۔ ایہناں چوں اُگّے سن چکی کھگس، ویلنی، پِنجنی، چرکھا، کھڈی، ویلنا، کوہلو، مِٹی دے بھانڈے، اُکھلی، چٹّو وٹّا تے کھرل۔ پر سبھ توں وڈی مشین سن ہتھ تے اُنگلاں جو کئی کُجھ بناؤندیاں سن۔ ایہہ مشیناں تے جنتر پنڈ دے جیون دا انگ سن، وسیلے سن۔

چکّی : عام گھراں وچ جِویں آٹے دی لوڑ پیندی سی ہر دُوجے تیجے دن زنانیاں چکّی ضرور پینہدیاں سن۔ عام طور تے پسار دے اک پاسے مِٹی دا گول دؤر ہُندا سی۔ اوس وچ چکّی رکھی ہُندی سی۔ چکی دے دو گول پتھر دے پُڑے ہُندے سن۔ اُپرلے پُڑے دے وچکار موری ہُندی ہے تے اک سرے ول لکڑ دی ہتھی ہے۔ زنانی کول بیٹھ کے اک ہتھ نال موری وچ دانے پاؤندی تے دُوجے ہتھ نال اُپر والے پُڑ نوں تیزی دے نال گھُماؤندی۔ دو پُڑاں دے وچکار دانے پیس جاندے تے آٹا پاسیاں توں باہر دؤر وچ ڈگ پیندا۔ کدی سجے ہتھ نال ہتھی پھیردی تے کدی کھبے نال تاں جے باہواں اکو جہیاں تھکن۔ جِنی تیزی نال گھُماؤ اونا ہی آٹا بریک ہُندا سی۔ جے دلیہ بنانا ہووے تاں چکی ہولی ہولی پھیردیاں سن۔ چکی پھیردیاں گاؤندیاں وی سن۔ ہر دُوجے سال پُڑاں دی دوبارہ کُھدائی کرنی پیندی سی۔


ٹیبل ٦
کم کاج تے مشیناں
(١٩٤٦)


دوکاناں ١٤، ٹانگے ٩، ریہڑے ٢، سائیکل ١٥
بھٹھیاں ٢، خراس ٢، آٹے دی مشین ١، کپاہ دی مشین ١
پِنجنی ١، پِنجن دی مشین ١، کوہلو ٣
لوہاراں دی بھٹھیاں ٥، کنگھے کنگھیاں دے کارخانے ٢
گراموفون دی سوئیاں دے کارخانے ٢
کھڈیاں ١٢، مِٹی دے بھانڈیاں دے ادارے ٢
چکیاں ١٠٠، ویلنیاں ٢٠٠، کپڑے سِیون دیاں مشیناں ٢٥
درزیاں دیاں دوکاناں ٤


خراس : کسے دے دماغ نے کم کیتا، اوس نے چکی توں خراس بنا دِتا۔ اصول اوہ ہی سی۔ دو بڑے بھارے تے وڈے پتھر دے گول پُڑے، اُپرلے دے وچ موری۔ پر فرق ایہہ سی کے موری دے اُپر پیک ہُندی سی جس وچوں دانے ہولی ہولی کِردے سن۔ وچکار لٹھ ہُندی سی۔ لٹھ دے نال بلی بجّی ہُندی تے بلی دے اگّے بلد جوڑیا ہُندا سی۔ جویں بلد گُھمدا، اُپر والا پُڑ وی گُھمدا تے آٹا پیس کے پاسیاں تے ڈگ پیندا۔ خراس تے آٹا جھٹ پیسیا جاندا۔

عام طور تے خراس گھر دے نال تے جاں باہر حویلی وچ لگا ہُندا سی۔ جس دی مرضی ہے آ کے دانے پیہ لوے تے کُجھ آٹا جاں دانے بھاڑے دے طور تے چھڈ جاوے۔ پنڈ وچ ٧ خراس سن۔ سبھ توں ودھیا ١٩٠٠ وچ نرَین سنگھ نے بنایا۔ ونڈ تک اوہدا پُتر بھگت سنگھ خراس نوں چلاؤندا رہیا۔

ویلنی : ایہہ بوہت پُرانی مشین سی۔ ساری دی ساری لکڑ دی۔ دو رولر فریم وچ جُڑے ہُندے جنہاں وچ تھوڑی جہی وِتھ ہُندی سی۔ اُپر والے رولر دے نال ہتھی لگی ہُندی سی۔ ہتھی نوں پھیرو تاں دوویں رولر پھردے سن۔ کپاہ دیاں پھُٹیاں وچ دیو، ہتھی پھیرو تے وڑیویں ساہمنے کِر جاندے سی تے دُوجے پاسے کپاہ۔ گھرو گھریں کپاہ ویلن واسطے ویلنی ہُندی سی۔ کُڑیاں جاں زنانیاں جدوں وقت ملے، کپاہ ویل لیندیاں سن۔

پِنجنی : ایہہ اک بڑا سادہ جنتر سی۔ چھ فُٹ لمے بانس دے نال ستار دی تار جاں تونبے دی تار وانگوں، بڑا پتلا، وٹیا ہویا پیڈا تار ورگا دھاگہ بنھیا ہُندا سی۔ ایس دھاگے نوں دو اُنگلیاں دے نال کِھچ کے چھڈو تاں ستار دی تار وانگ دھاردا سی۔ سُندر راگ نکلدا۔ اک بند کمرے وچ پینجا بہہ کے، کپاہ پیراں کول رکھ کے، پھُٹیاں نوں واری- اری تار دے نال پھڑدا، تار کھِچدا، پھُٹیاں دے تونبے اُڈ جاندے۔ تونبیاں نوں کٹھا کرکے پینجا اوہناں نوں دو تِن واری پِنجدا۔ روں سارے کمرے وچ کھِلر کے ڈگ پیندا۔

گھراں والے کپاہ دے جاندے۔ پینجا پِنج دیندا۔ جدوں اوہ پِنج رہیا ہُندا سی تاں باہروں ایس طرحاں آواز آؤندی سی جویں کوئی ستار وجا رہیا ہے۔ جدوں اوہ باہر آؤندا سی، اوہدا سارا سِر مُنہ، لتاں باہواں رُوں نال لبڑیاں ہُندیاں سن۔ گھراں والیاں اوہنوں کُجھ کپاہ جاں روں دے جاندیاں سن۔ اوہ پِنج دیندا۔

چرکھا : پُراتن مشیناں وِچوں چرکھا اک کمال سی۔ لکڑ دے فریم دے اک پاسے، دو تھمھیاں ہُندیاں، اوہناں دے وچکار بَیڑ ہُندا، تے اک پاسے ہتھی۔ ہتھی نوں گھُمایا، بَیڑ وی گُھمدا اے۔ دوجے پاسے تِن چھوٹیاں تھمھیاں ہُندیاں نیں۔ ایہناں وچ ترکلا پریتا ہُندا ہے۔ بَیڑ دے اُتوں دی ماہل (رسی) ترکلے دے دوالے ہو کے واپس تھلیوں دی آ کے پہلے سرے نال کس کے گنڈھی ہُندی سی۔ ہتھی نوں ہولی ہولی گھُماؤ تاں ترکلا بڑی تیزی نال گھُمدا سی۔ ترکلے دے پِچھے اک دھاگہ ولیٹیا ہُندا ہے۔ کتّن والی رُوں دیاں پُونیاں کول رکھ لیندی، چھوپا لے اوس نوں دھاگے دے نال جوڑدی، فیر ہتھی گھُماؤندی تے تار کھِچدی۔ دھاگے نوں ترکلے دے دوالے لپیٹن واسطے ہتھی نوں اُلٹا گھُماندی، پھیر ہور چھوپا لیندی تے نویں تند کھِچدی۔ چھوپا لینا، تار کھِچنی تے چھلی دے آلے دوالے لپیٹنا، ایہہ سارا کُجھ اکو رفتار نال جویں آپو ای ہوئی جاندا اے۔ جدوں دھاگے دی چھلی پُوری ہو جائے، اُوس نوں ترکلے نالوں لاہ کے نویں چھلی شروع کیتی جاندی۔

چنگا اوہ کتدی سی جہڑی لمی تے اِکو جہی پتلی تار کھِچے تے دھاگہ ٹُٹّے نہ۔ جے کدی ٹُٹ جائے، جاں کِدھرے موٹے حِصے نوں توڑنا پئے تاں فیر دھاگہ دو اُنگلاں نال جوڑ کے پھیر کتنا شروع کیتا جاندا سی۔ شروع وچ چرکھا سِکھنا اوکھا لگدا سی جِویں تُرنا تے سائیکل چلانا۔ پر جدوں اک واری ہُنر آ جائے تاں ساری عمر ہی نال رہندا اے۔ کُڑیاں چھوٹی عمرے ہی ماواں جاں دادیاں توں چرکھا سِکھ لیندیاں سن۔

کھڈی : کپڑا بُنن والی کھڈی، اک گُنجھل دار مشین سی تے ایس نوں چلاؤن واسطے جانچ، تجربے تے سمجھ دی لوڑ ہُندی سی۔ ہر کوئی کھڈی نہیں چلا سکدا۔

عام طور تے کھڈی ڈھارے دے تھلے ہُندی سی، پر کدھرے وی لائی جا سکدی سی۔ لتاں لمکا کے بیٹھن واسطے اک ٹویا پُٹیا جاندا سی۔ اوہدے اُتے پیٹے تانے واسطے فریم بنایا جاندا۔ ساہمنے کُجھ قدم دُور کِلیاں تے تانا لایا جاندا تے کِھچ کے پیٹے توں کُجھ اُچے رولر تے کس دتا جاندا۔ تانے دے دھاگے اک چھڈ کے دُوجا ایس طرحاں بنھے جاندے کہ کھڈی چلّن ویلے واری واری اُتانہہ چُکی جاندا، وچوں دی پیٹے والی پھرکی لگدی۔ جدوں پھرکی اک پاسے جاندی تاں ادھے دھاگے اُچّے ہو جاندے تے دُوجے پاسے جان لگیاں ادھے واری نال اُچے ہُندے۔ ہر واری پھرکی لگدی تے ہر واری پیٹا پیڈا کر دتا جاندا۔ چپّا کُو کپّڑا بُنیا جائے تاں اُوس نوں رولر تے لپیٹ لیا جاندا۔ کھیساں تے چادراں وچ نمونے بناؤن واسطے وکھو وکھ رنگاں والا پیٹا ورتیا جاندا سی۔ تانے پیٹے نوں بنانا وی اک گُنجھل دار کم ہُندا سی۔ کھڈی تاں آدمی چلاندے سن پر تانا پیٹا سیٹ کرن وچ بچے، عورتاں آدمی سارا (ٹبر) لگے ہُندے سن۔

ہزاراں سالاں توں چلی آ رہی کھڈی اک ایسی مشینری اے جس نوں مِلاں مات نہ کر سکیاں۔ ایہدا درجہ بھاویں گھٹدا ودھدا رہیا اے، پر ایہہ قائم دی قائم اے۔ کھدر تے کھیساں دی سلاہنا تے ورتوں دا ہمیشہ ہی رواج رہیا ہے۔

ویلنا : گنّیاں دا رس کڈھن واسطے ویلنا اوہناں کھوہاں تے لگیا ہُندا سی جِتھے گنّے بیجے ہون۔ اوتھے ہی گُڑ وی بنندا سی۔ ایہہ دوویں کم نالوں نال ہی چلدے سن۔

دو موٹے تے بھارے رولر، نالوں نال جڑے ہُندے سن وچوں نکلی اک لٹھ دے نال لمی بلّی بدھی ہُندی جس دے دُوجے سرے تے جھوٹا جاں بلد بنھیا ہُندا جہڑا کُھوہ نوں گیڑن وانگوں گول چکر لاؤندا رہندا۔ گنّے رولراں دے وچ دتے جاندے۔ جویں ہی گنّے پھِسدے، ہرے رنگ دی روہ تشتری وچ کٹھی ہُندی تے نالی راہیں بالٹی جاں دوہنے وچ جا ڈگدی۔ بھرے ہوئے بھانڈے نوں لیجا کے اک وڈے کڑائے وچ سُٹ دتا جاندا۔ اوہدے تھلے چھلڑاں تے اکٹھیاں کیتیاں ٹاہنیاں دی اگ مچی رہندی۔ اک آدمی کھُرپے نال روہ نوں ہلاندا رہندا تاں جے تھلے نہ لگ جائے۔ جیوں جیوں پانی سُکدا، سیرا بن جاندا۔ سیرے نوں تختے دے اُتے اُلٹا دتا جاندا۔ جیوں جیوں سیرا ٹھنڈا ہُندا، سخت بنی جاندا۔ اوس دیاں فیر روڑیاں بنا لئیاں جاندیاں۔ ایہہ سی پنڈاں دا گُڑ جو گھر گھر سارا سال کھاہدا جاندا سی۔ کدی کدائیں گُڑ دیاں ڈھیلیاں توں اڈ ککوں وی بنائی جاندی۔ ککّوں نوں پراؤنٹھیاں نال کھاؤ تاں بڑا سواد آؤندا سی۔ جِتھے گُڑ بندا ہووے، اوتھے دھواں تے خوشبو دُور دُور تک جاندی سی۔ بچے آ ہی جاندے سن۔ گرم گرم سیرے وِچوں ڈونگھے مار کے سواد لیندے۔ وڈ وڈیرے وی گرم گرم گُڑ نوں کھا کے خوش ہُندے۔ روہ نوں گھرو گھری وی لے جاندے سن۔ کُجھ تازہ پین لئی تے کُجھ کھیر بناؤن لئی۔ سویرے ٹھنڈی کھیر سبھ نوں چنگی لگدی۔ کئی کھیر تے دہی پا کے کھاندے۔ ہر کوئی آپنا آپنا سواد لیندا۔

کوہلو : سرھوں دا تیل کڈھن واسطے کوہلو اک بڑا وڈا چٹو وٹا ہُندا سی۔ چٹو ٹاہلی جا کِکر دی پکی لکڑ دا بندا سی۔ ایہہ وڈا سارا مٹ، تھلیوں بند تے سوڑا تے اُتوں وڈا کُھلا۔ تھلویں پاسے اک موری ہُندی سی۔ وٹّا، ٹاہلی دے اک موٹے ٹاہن توں بندا سی۔ ایہدے اُپر بلی ہُندی سی تے بلی دے دُوجے سرے تے کُھوہ وانگر بلد جاں جھوٹا جوتیا ہُندا سی۔ مٹ وچ سرھوں دے بیج پا دتے جاندے۔ بلد دے پھرن نال وٹا گُھمدا، سرھوں وسدی جاندی۔ نِکلیا تیل موری راہ تُبکا تُبکا اک بھانڈے وچ اِکٹھا ہوئی جاندا۔ تیلی ہور سرھوں پا دیندا تے نکلدے تیل نوں ویکھ کے خوش ہُندا۔ جدوں سارا تیل نکل جائے تاں پیسنا بند کر دیندا تے رہ گئے کچونبھر نوں اِکٹھا کرکے اک پاسے رکھ دیندا۔ ٹھنڈے ہو کے ایہہ کھل دے ڈھیلے بن جاندے۔ تنگہاں واسطے ایہہ بڑی ودھیا خوراک سی۔

تیلی زمیندار سن۔ واہی کردے تے آپنی لوڑ لئی سرھوں وی بیجدے۔ سرھوں توں اڈ گھراں توں وڑیویں کٹھے کرکے کھل وی بناندے سن۔ تیل تے کھل دُکانداراں جاں لوڑونداں نوں ویچ دیندے۔

سرھوں دا ایہہ تیل کچّی گھانی دے ناں توں مشہور سی کیونجے ایہنوں سیک کدی نہیں سی دتا جاندا۔ پر کھل وچ کافی تیل رہ وی جاندا سی ویسے ایہہ کھل ودھیا ہُندی سی۔ ٢٠ویں صدی دے شروع توں جدوں تیل دیاں مِلاں آ گئیاں تاں کوہلو ایہناں دا مقابلہ نہ کر سکے۔ ہولی ہولی تیلیاں دا کم گھٹ گیا۔ پر ایہناں نوں آپنیاں زمیناں تے آپنے ہُنر تے اینا مان سی کہ ایہہ کم کسے ہور کم نہ لگے، پچھے رہ گئے۔ بھورا بھورا کرکے زمیناں وی ویچنیاں پئیاں۔ پنڈ وچ سرھوں دی پیداوار نہ ہون برابر رہ گئی۔ تیلیاں دی معاشی حالت پتلی پے گئی۔

بھانڈیاں دا جنتر : مِٹی دے بھانڈے بناؤنا گھُمیار دا اک سوہنا ہُنر سی۔ گھُمیار دا اڈا اک ڈھارے دے تھلے ہُندا سی۔ اک پاسے چیکنی مِٹی دے ڈھیر ہُندے جِتھے بیٹھ کے گھُمیاری مِٹی گُنھدی سی۔ اک پاسے گوہیاں تے سُکے پتیاں دا ڈھیر ہُندا سی۔ لانبھے کر کے آوی۔ اک رُکھ دے تھلے اک جاں دو کھوتے بنھے ہُندے سن جنہاں تے اوہ سامان لیاؤندا تے بھانڈے ویچن لئی کھڑدا سی۔

گھُمیار دا جنتر زمین وچ گڈی لکڑ دی اک تھمی ہُندی جس دے اُتے لکڑ دا چکا ایس طرحاں رکھیا ہُندا سی کہ چکا کھُلی طرحاں تیزی نال پھر سکے پر ڈولے جاں ہلے نہ۔ باقی دا کم اوہدے ہتھاں دی کرامات سی۔ کول بیٹھ کے چکے دے اُتے مِٹی رکھدا، ایہہ ہتھ نال چکا گھُماندا تے فیر دوہاں ہتھاں تے اُنگلاں نال برتن بناندا۔ وکھو وکھ شکلاں دے تے وکھو وکھ سائیز دے۔ جدوں برتن بن جائے تاں دھاگے نال اوس نوں تھلے دی مِٹی نالوں کٹ لیندا تے آڈر واسطے لانبھے رکھ دیندا۔ آڈرے ہوئے برتناں نوں فیر اک پاسے سُکاؤن واسطے ٹکایا جاندا۔ سُکے ہوئے بھانڈیاں تے، جے لوڑ ہووے تاں، گھمیاری رنگ کردی تے بیل بُوٹے پاؤندی۔

جدوں مال اکٹھا ہو جاندا تاں اوس نوں پکاؤن دی تیاری شروع ہُندی۔ آوی وچ پہلوں چاٹیاں تے گھڑے رکھے جاندے۔ اُتّے پتّے تے گوہے ٹکائے جاندے۔ فیر ہور بھانڈے، ٹنڈاں، دیوے، چپنیاں وغیرہ سجائے جاندے تے اُتّے ہور پتّے تے گوہے پائے جاندے۔ ہوا دا رُخ ویکھ کے اگ لائی جاندی تے فٹا فٹ ہی بُجھا دِتی جاندی تانجے بلے نہ، دن رات دھُکھدی رہے۔ جدوں سارا بالن دھُکھ جائے، دو چار دن بھُبل نوں ٹھنڈا ہُندیاں لگدے۔ اوس توں پِچھوں سواہ نوں لانبھے کرکے بھانڈے کڈھ لئے جاندے۔

ویلے دے نال نال مِٹی دے بھانڈیاں دی ورتوں گھٹ گئی۔ سبھ توں پہلوں ٹِنڈاں بند ہوئیاں کیونکہ ٢٠ویں صدی دے شروع وچ کھوہاں تے ٹین دیاں ٹِنڈاں چل پئیاں۔ فیر گھراں وچ سِلور، پِتل تے کیں دے برتن آ گئے۔ پر گھڑیاں، چاٹیاں، صراحیاں تے دیویاں دی لوڑ برابر رہی۔ ٹیکنالوجی دا ایہہ ہلہ گھُمیاراں نے سوہنی طرحاں سہہ لیا۔ ڈھوا ڈھوائی وچ پے گئے۔ کھوتے چوکھے رکھ لئے تے گڈیاں نوں مات کر دتا۔

گھُمیار پِنڈ دی سبھیتا دا اک پکا انگ سن۔ ہر گھر نال اوہناں دا تعلق سی۔ کیونجے ہر گھر نوں گھڑیاں، چاٹیاں، برتناں دی لوڑ ہُندی سی۔ گھُمیاراں دیاں بڑیاں کہانیاں مشہور سن۔ دو ایہہ پڑھو-


شیر بہادر
اک راجدھانی دے باہر ول گھُمیار دا گھر سی۔ اک پاسے بھانڈیاں دی فیکٹری سی تے دُوجی گُٹھے ٹبر رہندا سی۔ دلان وچ مٹی تے گوہے دے ڈھیر ہُندے سن۔ رُکھ دے کول ڈھارے تھلے کھوتے دی کُھرلی سی تے اک پاسے کرکے آوی۔ نیڑے دے اک چھپڑ توں کھوتے تے چیکنی مٹی لیاؤندا سی۔ اوس توں اگے جنگل سی جس وچ اک دو چھوٹیاں غاراں وی سن۔ گھُمیار تے اوہدا کھوتا جنگل نوں چنگی طرحاں جاندا سی کیونجے گھُمیار اوتھوں لکڑیاں لیاؤندا ہُندا سی۔

اک ہنیری رات بڑا جھکھڑ سی۔ بدّل گرجدے، بجلی چمکدی، سرلاٹے پیندے تے ہنیری نال سبھ کُجھ ہُلارے کھا رہیا سی۔ درخت کڑاکے مار رہے سن۔ گھُمیاری گھابر گئی۔ کھوتا نہ کدھرے مر جائے۔ برباد ہو جاواں گے۔ گھر والے نوں ہلایا۔ گوڑھی نیندرے سُتّا، ذرا نہ ہِلے۔ ٹھٹھنبری ہولی آواز نال ارکاں مار مار کے اوہنوں اُٹھا ہی دتا۔ اکھاں ملدا باہر نکلیا تاں کھوتا نظر نہ آیا۔ کِلّے دا رسہ ٹُٹیا ویکھ کے جھٹ ہی اٹہ سٹہ لا لیا کہ ڈردا مارا غار نوں دوڑ گیا اے۔ ہتھ وچ سوٹا لیا، رسہ لیا تے ہنیرے وچ ہی غار نوں تُر پیا۔ اندر وڑدے نوں ساہمنے دو اکھاں نظر آئیاں۔ دو ماواں بھیناں دیاں گالھاں کڈھیاں، گل وچ رسہ پایا، چتڑاں تے سوٹا مار کے آکھیا، حرامی! چل گھر نوں۔ آپ اگے اگے تے جانور پچھے پچھے۔ بجلی کڑکی جائے۔ گھر آ کے درخت دے نال رسہ بنھ دِتا تے جا کے سوں گیا۔ ووہٹی نے سُکھ دا ساہ بھریا۔

سویرے سویرے شہر دے لوک ہی جنگل پانی لئی باہر نکلے تاں کُجھ نے ویکھیا کہ گھُمیار دے گھر شیر بنھیا ہویا ہے۔ ہیڑ اکٹھا ہو گیا۔ گھُمیار دا ٹبّر وی اُٹھ کے باہر آیا۔ شیر ویکھ کے سُن ہو گئے۔ ساری راجدھانی وچ رولا پے گیا کہ گھُمیار نے اِکلے ہی شیر پھڑ لیا ہے۔ راجے نوں خبر ہوئی۔ اوہ وی ویکھن آ گیا۔ دلیری توں اینا متاثر ہویا کہ راجے نے گھُمیار نوں آکھیا کہ توں میری فوج دا اج توں کمانڈر ہوویں گا۔ گھُمیار نہ ہاں کر سکدا سی تے نہ نانہہ کر سکدا سی۔ راجے دے پیریں ہتھ لا کے بینتی کیتی کہ میں تاں اج توں جا کے قلعے وچ رہواں گا پر میرے ٹبّر نوں ایسے کُٹیا وچ ہی رہن دتا جاوے۔ راجے نے منظور کر لیا۔ گھُمیار فوج دے احاطے وچ رہن لگ پیا۔ اوہدی دلیری دے کارن ہر کوئی اوہدی عزت کردا سی۔

کُجھ چر بعد ہی نیڑے دے مہاراجے نے ایس چھوٹے راجے تے حملہ کر دتا۔ راجے نے کمانڈر نوں آپنا گھوڑا تے آپنی تلوار دتی تے حُکم دتا کہ فوجاں نوں لے کے مقابلہ کرے۔ کمانڈر نے آکھیا جو حُکم سرکار دا پر مینوں آپنے گھر ہو آؤن دی اجازت دیو۔ تلوار نوں ڈنڈے وانگر ہتھ وچ پھڑ کے گھوڑے دے نال گھر پُجیا، رو کے ووہٹی نوں کیہا : تینوں پتہ اے، میں گھوڑے تے کدی نہیں چڑھیا۔ کھوتے تے چڑھنا بڑا سوکھا سی۔ کیہ کراں ؟ سوچ کے ووہٹی نے ترکیب بنا لئی۔ کھُرلی دے کول گھوڑا کھڑا کرکے کمانڈر صاحب نوں اُتے بٹھایا۔ گل تلوار پا دتی۔ اک دو لمے رسے لے کے چنگی طرحاں جکڑ دتا۔ ڈِگنا تاں کیہ، ہل وی نہ سکے۔ جا کے گھوڑا فوج دی اگلی قطار وچ کھڑا کر دتا۔ نِکی جہی فوج نے میدانِ جنگ نوں کُوچ کر دتا۔ کمانڈر صاحب نے جھٹ لگاماں کھِچیاں، اڈی ماری، گھوڑا ہوا ہو گیا۔ پیدل فوج پِچھے رہ گئی۔ گھوڑا نہ ہولی ہوئے نہ رُکے۔ کمانڈر گھابر گیا۔ کیہ کرے؟ جدوں اک رُکھ دے کولوں لنگھیا تاں اوس نوں جپھا مار لیا۔ سوچیا گھوڑا رُک جاوےگا۔ اُلٹا ہویا۔ گھوڑا ہور تیز، جکڑے ہوئے نے جپھا وی نہ چھڈیا۔ درخت پُٹ دتا۔ ہُن وڈا سارا درخت سوار دیاں باہاں وچ ہُلارا کھاندا، گھوڑا دُشمن دیاں صفاں کول پہنچ گیا۔ دُشمن فوجاں نے سوچیا کہ کوئی دیو آ گیا ہے۔ بھج اُٹھیاں۔ کلی مہاراجے دی رتھ ہی میدان وچ رہ گئی۔ گھوڑا رتھ دیاں گھوڑیاں کول جا کھلوتا۔ مہاراجے دا رنگ اک دم پھک۔ آکھن لگا غلطی ہو گئی۔ ہُن صُلح کر لوو۔ کمانڈر نے آکھیا کہ توں جا کے میرے راجے توں معافی منگ۔

اینے چر نوں راجے دیاں فوجاں وی آ گئیاں۔ سپاہیاں نے گھوڑے دی لگام پھڑ لئی۔ پچھے پچھے رتھ، آپنی راجدھانی نوں تُر پئے۔ مہاراجے نے اُتر کے راجے توں مُعافی منگی۔ آپنی ہیریاں دی مالا اوہدے گل پائی۔ صُلح ہو گئی۔ مال متاع وی مل گیا۔ خوش ہو کے راجے نے آپنی پیاری دھی کمانڈر دے نال ویاہ دتی۔ داج وچ کئی کُجھ دِتا۔ ساری ریاست وچ سُکھ تے شانتی ورت گئے تے شیر بہادر گھُمیار دی بلے بلے ہو گئی۔


وکاؤ کھوتا
گُلو شاہ دا میلہ بڑا مشہور سی۔ دُوروں دُوروں مجھاں، بلد، گھوڑے ویچن تے خریدن والے آؤندے۔ اک گھُمیار نے وی لیا کے آپنا کھوتا بنھ دتا۔ نُل صرف تِن ویہاں (سٹھ روپئے)، گھوڑے دے مُل دا چوتھا حصہ۔ سارا دن اک وی بندے نے کھوتے ول نہ ویکھیا۔ اگلے دن کھوتے دے گل گانی وی بنھ دتی پر کوئی گاہک نہ آیا۔ دوپہر نوں قیمت گھٹا کے رولا پائے صرف دو ویہاں۔ دن ڈھلن تے آ گیا۔ پٹھیاں واسطے پیسے وی نہ رہے۔ کھوتا وی بھاف گیا کہ میرا مالک مایوس ہے۔ دوویں چُپ۔ میلے آیا اک نہنگ سنگھ کولوں دی لنگھدا پیا سی۔ دوہاں نوں نِموجھان ویکھ کے نہنگ سنگھ اوکڑ نوں سمجھ گیا۔ دو چار قدم ہی گیا سی، مُڑ آیا۔ کھوتے دی دھون تے ہتھ پھیریا، پیار دتا تے فیر کن وچ کُجھ آکھ کے چلا گیا۔ نہنگ سنگھ دی کتھنی کھوتے دے دماغ وچ کھُب گئی۔ سمجھ گیا میرے ورگا کون؟ ہینگن لگ پیا، ہُشیاری آ گئی۔ دُلتے مارے۔ دو لتاں تے کھڑا ہو جائے۔ لوکیں کٹھے ہو گئے۔ کھوتے دا استھر زمین تک جاندا سی۔ لوکیں مُل پُچھن۔ گھُمیار آکھیا نیلامی کر لؤ۔ نیلامی والے نوں پنج روپئے دیاں گا۔ جھٹ ہی نیلامی ہو گئی، کھوتا سٹھ رُپیاں وچ وِک گیا۔

خوش خوش گھُمیار نہنگ سنگھ نوں لبھن تُر پیا۔ کئی پاسے گیڑے لائے تانجے اوہدا شکریہ ادا کرے۔ آخر اک حلوائی دی دُوکان تے بیٹھا، جلیبیاں کھاندا نہنگ سنگھ نظر آ گیا۔ گھُمیار نے دھنواد کردیاں اوہدے پٹّاں تے دس روپئے رکھے۔ نہنگ سنگھ نے ٹھُکرا دِتے تے آکھیا کہ گورو دیاں فوجاں کسے توں دان نہیں لیندیاں نال ہی کہہ دتا جے تیرا سیوا تے جی اے تاں حلوائی نوں پیسے دے دے۔ جان توں پہلوں گھُمیار نے نہنگ سنگھ دے پیر پھڑ لئے تے پُچھیا تُسیں کھوتے دے کن وچ کیہ آکھیا سی ؟

نہنگ سنگھ نے آکھیا کہ جے ویلے سر کسے دی تعریف کرو تاں اوہدا دل چاء نال بھر جاندا اے۔ رگاں دا خُون تیز حرکت کرن لگ پیندا ہے۔ میں کھوتے نوں صرف ایہہ ہی آکھیا سی مِترا خوش ہو۔ رب دی مہر نال تیرے ورگا کوئی نہیں۔ تیرے استھر جِڈا لما استھر کسے دا وی نہیں۔

ڈی. ایس. بی. بھٹھا : فوج وچ ریٹائر ہون توں ست سال بعد دیوان سنگھ نے ٹھیکیداری چھڈ کے ١٩٢٥ وچ نانوکے کوئی دس کلّے زمین خریدی تے بھٹھا شروع کیتا۔ دو سال دی محنت پچھوں ١٩٢٧ وچ بھٹھا چالو ہویا۔ بڑی لاگت لگی۔ آپنی پُونجی توں اڈ پتّونتے شاہوکار لنبڑدار تخت سنگھ نے قرض دتا۔ پنڈاں وچ اینی وڈی کسے قسم دی فیکٹری نہیں سی۔ بھٹھے نے آلے دوآلے دے پنڈاں نوں اک نواں رنگ دے دتا۔

ریلوے سٹیشن توں ١٣ میل دُور، پکی سڑک توں دریڑے، بھٹھا شروع کرنا کوئی خالہ جی دا واڑا نہیں سی۔ کھدائی تے کندھاں بناؤن والے مزدور تے کاریگراں دا گھاٹا نہیں سی۔ دو چار مہینیاں وچ ہی آنڈے دی شکل ورگا کوئی ہزار گز لما، ویہہ فُٹ چوڑا تے دس فُٹ اُچا بھٹھے دا گیڑ تیار کر دتا۔ ڈھوا ڈھوائی لئی پنڈ دے گھُمیار چُست سن، مُنشی وی وڈیاں گلوٹیاں دا تکڑا، لاری بردار تے اثر رسوخ والا پنڈت کیشو رام مل گیا پر باقی سبھ کُجھ دُوروں آیا۔ چمنیاں واسطے لوہے دیاں شیٹاں تے ربٹاں لاہور توں آئیاں، چمنیاں بناؤن والے تجربے کار لوہار گوجرانوالے توں آئے، پتھیر انبالے دے ضلعے توں آئی، کوئلہ بہار توں گڈی راہیں گوجرانوالے تے فیر کھوتیاں تے بھٹھے تے اپڑدا۔ سنچے جنہاں دے وچ D.S.B اُکریا ہویا سی، لہور توں بن کے آئے۔

مٹی پُٹن، چھانن، آٹے وانگر پیراں نال گُنھن، سنچیاں نال اِٹاں ڈھالن تے اُلٹ پلٹ کے سُکاؤن واسطے پتھیر دے ٹبراں دے ٹبر لگے ہُندے سن۔ جیوں جیوں اِٹاں سُکدیاں گھُمیار اوہناں نوں کھوتیاں تے لد کے لیاؤندے تے ترتیب نال اک دُوجی دے اُتے پیراں توں اٹھ فُٹ تک اُچیاں ٹکا دیندے۔ ایتھے اوتھے اگ دیاں لاٹاں، دھواں تے اُپروں کولا سُٹن واسطے موریاں ہُندیاں۔ فیر اُتوں مٹی پا کے کج دتا جاندا۔ کئی واری باہرلے بِلے آ کے اٹاں وچ لُک جاندے۔ جدوں چوکھا کُو گیڑ بھر جاندا تاں اگ لاؤن دی تیاری شروع ہو جاندی، مُنہ اگے تِن فُٹ اُچیاں لکڑاں رکھیاں جاندیاں۔ دوویں چمنیاں کھڑیاں کر دتیاں جاندیاں۔ نانوکے دے میاں صاحب آ کے دُعا کردے تے اٹاں وچ ہوک دیندے کہ جے کوئی جانور اندر لُکیا ہے تاں نکل جاوے۔ فیر مِٹی دا تیل پا کے اگ لا دتی جاندی۔ ہر اک دیاں اکھاں چمنیاں ول ہُندیاں۔ جدوں دھواں نکلنا شروع ہو جائے تاں سمجھو بھٹھا کامیاب۔ ساریاں دے ساہ وچ ساہ آؤنا تے زور دیاں تاڑیاں وجنیاں۔ ٹھیکے دار نوں ودھائیاں ملنیاں، اگ سورج ڈُبن ویلے لائی جاندی سی۔ تانجے سویر تک لکڑ دے کولے نال پئے پکے کولے وی بھکھ جان۔ سویر توں ہر گھنٹے ہور کولے پائے جاندے تے جیوں جیوں اٹاں پکدیاں، چمنی نوں چُک کے دس فُٹ اگے کیتا جاندا، نال نال کولے دا پُور وی چلدا رہندا۔ جیوں جیوں پکیاں ہوئیاں اٹاں ٹھنڈیاں ہُندیاں، اوہناں نوں کڈھ لیا جاندا تے دُوجے پاسے کچیاں اٹاں ٹکا دتیاں جاندیاں۔


کؤلی دی گھڑی
ہر گھنٹے کولا پانا سوکھا نہیں سی۔ جے وچوں واری اگے پچھے ہو جائے تاں اٹاں پِلّیاں رہ جاندیاں جاں سڑ جاندیاں۔ ٹائم پیس نال نال نہیں سی بندی کیونکہ ہر اک پتھیرے نوں نمبر پڑھنا نہیں سی آؤندا۔ راتیں نیندر وی آ جاندی سی۔ ٹھیکے دار نوں حل سُجھ گیا۔ گھروں کؤلی لے کے اوہدے وچ نِکی جہی موری کیتی تے اوہنوں پانی وچ رکھیا۔ نال وقت ویکھیا۔ شروع وچ گھنٹے توں ودھ لگدا، موری ذرا کُو وڈی کر دتی۔ ایس طرحاں ہولی ہولی کؤلی پُورے گھنٹے وچ ڈُبنی شروع ہو گئی۔ ٹین دا کنستر لے کے اُتوں کٹ کے، ادھ تک پانی بھر کے، دو اٹاں تے رکھ دتا۔ جدوں کؤلی ڈُبے تاں وڈا بُلبلا نکلے تے جدوں تھلے جا کے وجے تاں ٹن دی آواز آئے۔ ٹھیکے دار نے پتھیریاں نوں ہدایت دتی کہ جس دی واری ہووے، ٹین دے کول بیٹھے۔ جدوں کؤلی ڈُبے، جا کے کولا پا آئے تے پھیر خالی کؤلی نوں پانی دے اُپر رکھ دیوے۔ گھنٹے بعد فیر اوہ ڈُب جاندی۔ ایہہ الارم نہ کدی خراب ہُندا تے نہ چابی دینی پیندی۔ سالاں بھر جدوں وی بھٹھا چڑھے کؤلی کم آؤندی رہی۔ واہ! واہ! کؤلی دی۔

بھٹھے دے بوہت سارے فائدے ہوئے۔ بڑیاں نوکریاں نکلیاں۔ عارضی راج مستری، پتھیرے، مزدور تے مُنشی۔ پر سبھ توں وڈا فائدہ گھُمیاراں نوں ہویا۔ کولا لیاؤنا، اٹاں نوں ٹکانا تے اٹاں خریدن والیاں دے گھرو گھری پہنچاؤنا۔ پنڈ وچ کھوتے ودھ گئے، گھُمیاریاں چھٹاں بنان دیاں ماہر ہو گئیاں۔ فیر گھمیاراں نے ہور مال ڈھونا وی شروع کر دتا تے گڈے مات کر دتے۔ وڈے ٹرانسپورٹر بن گئے۔ جیوں جیوں لوکاں نے پکے گھر بناؤنے شروع کیتے، مزدوراں تے راج مستریاں دی لوڑ ودھ گئی۔ ایہناں ہتھ پیسے آؤن کرکے وستاں دی وِکری ودھ گئی۔ بھٹھے دا ملٹی پلایر اثر بھاری سی مطلب کئی قسم دے کم کاج ودھ گئے۔

ٹھیکے دار آپ وی امیر بن گیا۔ ہر سال نواں ریلے دا سائیکل خرید لوے۔ آپنے کُھوہ تے ہور زمین دے ٹوٹے وی خرید لئے۔ پنڈ وچ بول بالا ودھ گیا۔ ہر اٹ تے D.S.B اُکّریا ویکھ کے قُدرتی جی وی خوش ہُندا۔


مشین : نرین سنگھ دا پنڈ وچ سبھ توں ودھیا خراس سی۔ اوہدی بھین لائلپُور ضلعے وچ چک نمبر ٤٥ (پنڈ نمبر ٤٥) وچ جیون سنگھ نال ویاہی ہوئی سی۔ اوہناں دے دو جوان پُتر سن۔ لدھا سُہاگے، مُگدر، لٹھا چُکن والا لما اُچا جوان تے کشن بڑا ودھیا اُستاداں توں سِکھیا اِنجینیئر سی۔ ہر قسم دی مشین دا ماہر سی۔ لائلپور آؤندے جاندے نرین سنگھ نوں یقین ہو گیا کہ جس طرحاں پنڈ کوہلو مُک گئے نیں، ایسے طرحاں خراس وی مُک جانے نے۔ کارخانیاں دی ہوا سبھ پاسے پھیلنی شروع ہو گئی سی۔ ایس دور دی سوچ نوں ساہمنے رکھ کے نرین سنگھ نے آپنے بھنویئے نوں منا لیا کہ توں مُنڈیاں نوں نال دے پنڈ مشین لا دے۔ تیرے کول پُونجی ہے تے مُنڈے بڑے ہُشیار نے۔ چھوٹیاں گلوٹیاں دے پنڈاں وچ کدھرے وی مشین نہیں۔ جیون سنگھ نے ١٩٣٧ وچ انگلینڈ دا بنیا ہویا بڑا وڈا انجن منگوا کے آٹے دی مشین تے فیر فائدہ ویکھ کے کپاہ ویلن تے روں پنجن دیاں مشیناں وی لا دتیاں۔ پِنڈ وچ ٹبّر مشین والے دے نام تے مشہور ہو گیا۔

مشین لگن دے نال گلوٹیاں، رنجائی، بھروکی تے سابو سرائے دے چھوٹے موٹے ہر گھر تے اثر پیا۔ زنانیاں چکیاں ویلنیاں نوں چھڈ، ہور کماں کاراں وچ لگ گئیاں۔ مشین اوہناں واسطے اک قسم دی آزادی سی۔ جدوں انجن چلدا تے گھُگو بولدا تاں گھراں گھراں توں، پنڈاں پِنڈاں توں، زنانیاں آدمی کنک چُکی مشین نوں تُر پیندے۔ کنک تول کے لکھی جاندی تے پھیر تول کے آٹا واپس دے دتا جاندا۔ وچوں کُجھ آٹا، مشین دا بھاڑا رکھ لیا جاندا۔ بھار تولن لگیاں کنک والا بڑی کرڑی نظر نال ویکھدا، گھُگو دی آواز دو میلاں تک جاندی سی۔ گھُگو ہر اک نوں چنگا لگدا سی۔ گانے مشہور ہو گئے۔ اک سی-

ایک دو تین
بابے بُڈھے دی مشین
گھُگو سچ بولدا
دُلا بے ایمان
آٹا گھٹ تولدا۔

ہور صنعتاں : پنڈ کنگھیاں تے کنگھے بناؤن دا اک بڑا وڈا مرکز سی۔ کئی بچے بُڈھے ایہہ کم کردے سن۔ عام طور تے ٹاہلی دی کالی لکڑ، کاؤ تے چِکڑی دی لکڑ توں بندیاں سن۔ میلیاں وچ ویچن والے تے شہراں دے دوکاندار مال خرید لیندے سن۔

کپڑے سِیون لئی مشین، سائیکل توں دُونی مہنگی کسے ورلے گھر دی ہُندی سی۔ عام زنانیاں سوئی نال کپڑا لیڑا سی لیندیاں سن۔ جس نے مشین نال کپڑے سواؤنے ہُندے اوہ بھاٹیاں دیاں رنڈیاں زنانیاں توں سلوا لیندیاں۔ قمیض دی سلوائی ٤ آنے ہُندی سی۔ ویاہ شادیاں دے کپڑے ہر کوئی شہروں جا کے بنواندا سی۔ درزی دی پہلی تے اکو اک دُوکان ١٩٤٠ وچ گُرچرن بھاٹیئے نے کھولھی۔ چنگا کاریگر سی۔ چھیتی ہی مشہور ہو گیا۔
ہر گھر دی دھوبن، گھروالی جاں اوس دیاں کُڑیاں ہُندیاں سن۔ سوائے جس دے گھر آپنی کھوہی جاں نلکا ہووے، باقیاں دیاں کُھوہ تے جاں ڈھاب تے جا کے کپڑے دھوندیاں سن۔ پنڈ وچ اکو دھوبی ہُندا سی پر اوہ عام طور تے کھیس تے چادراں ہی دھوندا سی۔ اوہدے کول بھٹھی نہیں سی تے نہ ہی اوہدے کول استری سی۔ شوقین آدمی آپنے کپڑے نانوکے دے قادر توں دھواؤندے سن۔ دودھ چِٹے کپڑے سوہنی طرحاں پریس کردا سی۔ قادر دی ووہٹی کپڑیاں نوں بھٹھی وچ پا کے کاڑھدی تے فیر آپ جاں قادر اوہناں نوں دھوندا۔ قادر اوہناں نوں پریس کردا۔ قادر بڑا خوبصورت آدمی سی۔ چہرے تے ہر ویلے مُسکراہٹ تے بولن وچ ادب۔ جدوں سردے پُجدے گھراں چوں قمیضاں، سوٹ لین آؤندا تاں اوہنے آپ بڑے سوہنے کپڑے پائے ہُندے سن۔ چِٹی شلوار قمیض، کُلے تے چِٹی پگ تے کالا کوٹ، بھاویں سیال ہووے بھاویں ہاڑ۔ انج لگدا سی جویں براتے چلیا ہے۔ اوہ آپنے ہُنر دا آپ چلدا پِھردا نمونہ سی، جدوں دُوجی جنگ تیز ہو گئی تاں ولیت توں تویاں دیاں سوئیاں آؤنیاں بند ہو گئیاں۔ ایس لوڑ نوں پُورا کرن لئی گُوجرانوالے سادیاں جہیاں مشیناں لگ گئیاں۔ سائیکل دا چکا تے پیڈل اک پاسے تے گول پتھر دُوجے پاسے۔ چکے نوں گھُماؤ تاں پٹے دے نال پتھر تیزی نال گُھمدا۔ تار دے اک پاسے سوئی بنائی جاندی، اوس نوں کٹّ لیا جاندا تے پھیر دُوجی شروع کر دتی جاندی۔ ایہہ صنعت چھیتی ہی پنڈ آ گئی۔ نوجوان کاریگراں سائیکل تے گُوجرانوالے جانا، تار لے آؤنی تے سوئیاں بنا کے اوسے دوکاندار نوں ویچ آؤنیاں۔ اوتھوں ڈبیاں وچ پیک ہو کے بمبئی تے کراچی چلیاں جاندیاں، ٹھپے لگ جاندے تے گراموفوناں دیاں دوکاناں تے سارے ہندوستان وچ انج وکدیاں جویں ولیتوں ہی آئیاں ہُندیاں نے۔ کسے نوں کیہ پتہ کہ ایہہ (
Made in Gujranwala) گُوجرانوالے توں آؤندیاں نیں۔


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels