Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> دیس دیس دیاں کہانیاں >> وچھوڑے دے داغ >> معاشی حالت ۔۔۔ کار ویہار

معاشی حالت ۔۔۔ کار ویہار

شمشیر سنگھ
February 22nd, 2008

کوئی ٣،٠٠٠ دی آبادی (١٩٤٦) دی خاصیت ایہہ سی کہ لوکیں خوش، خوش حال، شانت، کُھلے نظریعے والے تے فضول خرچی توں بچ کے رہن والے سن۔ اوہناں نوں پڑ ھائی لکھائی دی بُھکھ سی تے نویاں وچاراں نوں جھٹ اپناؤندے سن۔ نویں جیون دی کھوج وچ رُجھے ہوئے کِسان، کامے، کاریگر، دوکاندار، نویاں کاڈھاں تے نویں کم دے اُدمی پڑھے لکھے، تے کئی آرام پرست، سارے رل مِل کے جیون نوں سُچجا بناؤن وچ لگے ہوئے سن۔
بھاویں پکّی سڑک پِنڈ دے لاگیوں ہی لنگھ جاندی سی پر طرحاں طرحاں دے کم کاج ودھن کرکے پِنڈ دی معاشی حالت نوینیاں اُڈاریاں لئی پنجاب دے ہور پِنڈاں نالوں کِتے پہلوں تیار ہو گئی سی۔ سبھ توں وڈا کارن سی کہ ایہہ کِرتی بندیاں دی پُونجی وچ آپنی آپنی کاریگری والے ہر ذات دے آدمی، بچّے تے عورتاں رل مِل کے اگے ودھ رہے سن۔ گُناں والے لوک پِنڈ چوں وی اُبھرے سن تے باہروں وی آئے سن۔ ہر کوئی کم کردا سی۔ ویہلڑو گھٹ سن۔ سِکّھی نے کِرت کمائی تے اینا زور دِتا سی کہ اُوس دا اثر پِنڈ وچ مُسلماناں، ہِندواں تے عیسائیاں تے وی پیا ہویا سی۔ پِنڈ دی ترقی دے موڈھی سِکھ سن۔ سِکھاں نے انگریزی تہذیب دے نال آئی پڑھائی لِکھائی تے کلا تے ٹیکنالوجی نوں پکے اِرادے نال آپنے پلے بنھ لیا۔ بوہتیاں منصوبیاں تے ٨٣% زمین دے مالک سن۔ شاہوکاراں، سوائے اک دے ساریاں دوکاناں، تے سارا کاروبار ایہناں دے ہتھ وچ سی۔ سِکھاں نال رلے مِلے ہِندواں کول اک دُوکان، ادھا سُنیارا کم تے دو ٹانگے سن، معاشی ڈھانچے وچ مُسلمان سبھ توں ودھیا ون سونّے ہُنراں دے ماہِر سن۔ سبزیاں ڈھوناں ڈھواناں، لوہے دا کم، کھتریاں تے ذاتی سیواواں سبھ ایہناں دے ہتھ وچ سن۔ صفائی تے کھیتی باڑی دے کامیاں دی فوج، عیسائی سن۔ ہُنراں توں وانجھے سن۔

Table 4

زمیناں دی مالکی (AIDF)

                               سکھ          مسلمان        ہندو            عیسائی          کُل

جٹ                           75             12          -----                 -----              87

رامگڑھیئے                   7              -----           -----                  -----              7
آرائیں                         -----             4             -----                 -----              4     
کھتری                        1              -----            -----                 -----              1

تیلی کشمیری              -----            1              -----                 -----              1

کُل                           83             17            -----                 -----              100

ہولی ہولی زمین نال جُڑی روزگاری گھٹ رہی سی۔ ١٩٤٦ وچ صرف ٤٢% بندے صرف کھیتی ہی کردے سن، باقی کم کار کردے ہور۔ کُجھ لوکیں پِنڈوں دُور کم کاج کردے پر اوہناں دے ٹبّر پِنڈ رہندے سن۔

کھیتی باڑی : جٹ سبھ توں تکڑے کسان سن۔ محنتی، چُست تے دھڑلے دار۔ ہر ویلے ہور زمین نوں لین دے سُفنے ویکھدے۔ زمین نوں ویچنا آپنی عزت سمجھدے سن۔ ١٩١١ وچ پاس ہوئے لینڈ ایلینیشن ایکٹ (Land Alienation Act) نیں جٹّاں دا قبضہ ہور پکا کر دتا۔ کاشتکار نوں حق مِل گیا کہ کوئی غیر کاشتکار اوہدی زمین نہیں خرید سکدا۔

ہولی ہولی غیر کاشتکار جماعتاں دے ہتھاں چوں زمیناں کھسک گئیاں۔ کسے ویلے رامگڑھیاں کول بوہت زمین ہُندی سی۔ اوہناں ترکھاناں والے کُھوہ دی زمین چندہ سنگھ نوں دے کے اوس توں پنڈ دے نال لگدی زمین لے لئی تے اوتھے مُحلہ رامگڑھا بنایا۔ کئیاں نے واہی چھڈ کے شہراں وچ دستکاری جاں کاریگری شروع کر دتی۔ لوہاراں نے وی ایہو راہ پھڑیا۔ تیلیاں دیاں زمیناں نویں ٹیکنالوجی دا ساہمنا نہ کر سکیاں۔ مِلاں آ کے کوہلو نوں مات کر دتا۔ کھتری وی کاروبار ول رُجھ گئے۔ واہی کراؤناں اوہناں لئی اوکھا سی۔ ١٩٤٦ وچ سِکھ جٹ ٢٠ کھوہاں دے مالک سن، مُسلمان جٹ ٣ کھوہاں دے، رامگڑھیئے ٢ کھوہاں دے، تے ارائیں١ کُھوہ دے۔ زمین دی مالکی اس طرحاں سی : جٹ سِکھ ٧٥% جٹ مُسلمان ١٢% رامگڑھیئے ٧% آرائیں ٤% کھتری ١% تیلی ادھا% کشمیری ادھا%۔

عام طور تے ہر کوئی آپنی زمین آپ ہی واہوندا سی۔ صرف ٤ سِکھ تے ٣ مُسلمان ٹبر مزارعے سن۔ سِکھ جٹاں تے رامگڑھیاں توں زمین پٹّے تے لیندے، فصل ادھو ادھی ونڈدے سی تے جاں ١ معنی (٣٢٠ کِلو) کنک ٹھیکہ دیندے۔ مزارعے کول ٢ جوڑیاں بلداں دی تے ہل وغیرہ ہونے ضروری سن۔ مالک آپ بیج، معاملہ تے کُھوہ دی مُرمت دا ذُمے وار ہُندا سی۔ صرف آرائیں ہی سن جو نہ آپنی زمین کِسے ہور نوں واہن واسطے دیندے سن تے ناں ہی کِسے دے مزارعے بن دے سی۔

کھیتی باڑی واسطے بڑیاں باہاں دی لوڑ ہُندی سی۔ اک آدمی اک گھُماں سیتی پکّا تے باقی موسمی مدد۔ کامے کیول عیسائیاں دے ٹبراں توں ملدے سن۔ روٹی ٹُکر توں اڈ کُجھ دانے ہی دتے جاندے سن۔ کوئی وی کاما اک کُھوہ چھڈ کے دُوجے تے نہیں سی جا سکدا جدوں تک دوہاں کساناں دی منظوری نہ ہووے۔ سال بعد دانے وی اونے ہی ملدے جِنے کِسان دا جی کرے۔ جے فصل چنگی ہووے تاں سارے خوش نہیں تے اللہ بیلی۔

ایہہ کامے ہر قسم دا چنگا مندا کم کردے پر ایہناں نوں ہل چلاؤن دی کُھلھ نہیں سی ہُندی۔ ہل چلاؤنا کوئی نہیں سی جاندا، نہ ہی حل پنجالیاں خریدن لئی کدھروں پیسے مل سکدے سن۔ عُمراں بدھی کامے دے کامے ہی رہندے سن۔ مزارعے نہیں سی بن سکدے۔ اُوہناں دے بچے ڈنگر چاردے، زنانیاں کُڑاں تے کھُرلیاں صاف کردیاں، گوہا تھپدیاں تے کُوڑا سُٹدیاں، تے کھیتاں وچ کم وی کردیاں۔ کئی واری ایہناں تے جبر زنا وی کیتا جاندا سی۔ وچاریاں چُپ رہندیاں، کئی اس آس وچ کہ کُجھ مِل جائےگا تے کدی ڈردیاں ماریاں۔

"کہڑی ایں توں ساگ توڑدی
مُنڈا تیرا تے مُہاندرا میرا۔"

ٹیبل 5

ڈنگر مال
گِنتی (لگبھگ) (١٩٤٦)

مجھّاں ٤٠٠، کٹّے کٹّیاں ٣٠٠، جھوٹے ٥٠، بلد ٢٠٠، گائیاں ١٠، گھوڑے ١٦، کھوتے ٦٠، بکریاں ٩٠، بھیڈاں ٣٠، شکاری راکھویں کُتے ٧، کھوہاں دے کُتے ٩٠، گلیاں دے کُتے ٥٠، کھوہاں تے بِلیاں ٥٠، گھراں دِیاں بِلیاں ٣٠۔

عام طور تے دو فصلاں ہُندیاں سن۔ کنک وڈی فصل، دُوجے نمبر تے کپاہ تے گنّا ہُندا سی۔ باقی جوار باجرہ، مکّی تمباکو وغیرہ وی بیجے جاندے سن۔ (سِکھ تمباکو نہیں سن بیجدے)۔ پٹھے عام بیجے جاندے، بوہتے آپنے لئی پر کُجھ کیاریاں پنڈ مجھاں رکھن والیاں لئی جنہاں کول آپنی زمین نہیں سی ہُندی۔ گنّے گُڑ واسطے تے کُجھ چوپن واسطے۔ گاجراں مُولیاں تے ہور سبزیاں کنک تے کپاہ وچ کِدھرے کِدھرے بیجیاں ہُندیاں سن۔ پٹھیاں واسطے تے کُجھ کھان واسطے گونگلو عام بیجے جاندے سن۔ کنک وچ مُولیاں تے گونگلو بیجے ہوئے ہمیشہ مِٹھے ہُندے سن۔ جے کنک فصلاں دا راجا سی تے کپاہ رانی تاں سمجھو گونگلو راج کُمار سی۔ ہر فصل دی گود وچ اُگیا ہُندا سی تے لوڑ موجب پُٹ لیا جاندا سی۔
گونگلو (شلغم)

جدوں بہار دے موسم وچ ہسدے ہسدے گونگلواں دے سُنیہری پُھل لہراؤندے تاں ہر اک دیاں اکھاں مست کر دیندے۔ ہر کسان ایہہ فصل بیجدا سی، کُجھ ڈنگراں واسطے، کُجھ نِکے نِکے مِٹھے سیباں وانگ کھان واسطے، تے کُجھ ساگ واسطے۔

گونگلو دی اک خاصیت سی تے ایہنوں پُنگرن توں لے کے پکّن تک ورتیا جاندا سی۔ ایہدا کوئی وی حصہ سُٹیا نہی سی جاندا۔ جدوں پُنگردے تاں کولے پتیاں دا ساگ بندا۔ جدوں ذرا وڈے ہُندے تاں ہر کوئی چک مار مار کے کھاندا۔ سبزی بنائی جاندی، اچار پایا جاندا، تے کٹ کے سُکایا جاندا۔ جیٹھ ہاڑ وچ جدوں سبزیاں گھٹ ہُندیاں سن، سُکائے ہوئے گونگلو کم آؤندے۔ جدوں گندلاں نکلدیاں تاں پنجابیاں دا سرھوں دا ساگ ہر چُلھے تے رِجھدا۔ جدوں گونگلو موٹے ہو جاندے، ایہناں دے پٹھے کُترے جاندے۔ ڈنگر خوش ہو کے کھاندے۔

گونگلواں دی اک قسم ایہو جہی سی جہڑی صرف تیل کڈھن دے کم آؤندی سی۔ سرھوں دا تیل ہر گھر وچ ملدا سی۔ ایہہ دِیویاں وچ بل کے چانن دیندا سی، پکوڑے تے ہور چیزاں تلن وچ کم آؤندا سی، ایس دے نال مالش کیتی جاندی سی، پہلوان ایس دے پُجاری سن۔ تیل کڈھن توں بعد رہ گئی کھل جدوں توڑی وچ ملا کے ڈنگراں نوں دتی جاندی تاں سمجھو اوہناں لئی بُرانی آ گئی۔

اس دی اک قسم تارہ میرا سی۔ اس دا تیل بڑا کوڑا ہُندا ہے تے خاص ملھماں وچ کم آؤندا سی۔ جدوں ڈنگر نوں چِچڑ پے جان تاں تارے میرے دا تیل لایا جاندا سی۔ اک گھنٹے بعد چِچڑ جھڑ جاندے سی۔ کِنا سوکھا عِلاج سی۔ خُون چوسدے چِچڑاں توں دُکھی ہوئیاں مجھاں ایہہ تیل لوا کے سُکھ حاصل کردیاں۔

آرائیں قسم قسم دیاں سبزیاں بیجدے، جویں کہ پیاز، لسن، ٹماٹر، گاجراں مُولیاں، تراں، پالک، میتھرے، میتھی، بتاؤں، بھنڈیاں، کدو تے پھُٹاں۔ پنڈ دی زمین وچ ادرک نہیں سی ہُندا۔ اریناں ٹوکرا بھر کے گُردوارے دے کول آ کے بیٹھدیاں تے جھٹ ہی ساری سبزی وک جاندی۔ خربوزے تے ہدھوانے کوئی کوئی کسان سڑک دے کنڈھے دی پیلی وچ بیجدا سی تے پھیر سارا ہی واڑا نیلام کر دیندا سی۔ ٹھیکے دار شہر جا کے ویچدے سن پر سڑک دے کنڈھے تے وی ڈھیری لا دیندے سن۔ آؤندا جاندا کوئی خرید لئے۔ خربوزے موسم نال جھٹ ہی پک جاندے سی۔ اس توں گل بنی ہوئی سی کہ اک دُوجے دی نقل ماردے نے خربوزے کو دیکھ کر خربوزہ رنگ پکڑتا ہے۔

بیریاں تے توت عام ہُندے سن پر پھُلاں دے درخت گھٹ ہی سن۔ انباں والے کُھوہ تے اچار والے انباں دا جھُنڈ سی۔ ترکھاناں والے دا لسوڑا تے جامنوں مشہور سن۔ گڑیوادی کُھوہ تے بابے دی جھوپڑی سی۔ اوس دے آلے دوالے موٹے اٹلی دی قسم دے ہرے نمبو، موٹے موٹے، لگے ہوئے ہُندے سن۔ کوئی وی بچہ منگن جائے تاں بابا مُفت دے دیندا سی۔ بھیناں تے ماواں دے گھلے ہوئے بچے جاندے ہی رہندے سن۔ باغبانی ول دھیان بڑی دیر بعد گیا۔ ٹھیکے دار دیوان سنگھ نے ١٩٣٠-٣٢ وچ سیؤ بیریاں دا کھیت لایا پر کامیاب نہ ہویا۔ اوہناں نوں وڈھ کے کپاہ بیج دتی گئی۔ سرکار زور دیندی کہ پھل بیجو تے مدد وی کردی سی۔ ١٩٤٢ وچ راجندر سنگھ نے پہلا باغ لایا۔ سنگترے، مالٹے تے آڑو بیجے۔ وڈی ساری پیلی چھوٹے بھرا مہیندر دی سی۔ چھیتی ہی پِچھوں ڈُمانوالے مالک سنگھ نے مالٹیاں دا باغ لایا۔ ایہناں باغاں دے پیر جمان توں چھیتی ہی پِچھوں پنجاب دی ونڈ ہو گئی۔

درخت تے جھاڑیاں: پنڈ دیاں گلیاں وچ اک وی درخت نہیں سی۔ سوائے ٹھاکردوارے، لنگرخانے، منڈیاں دے سکول تے ٣ محلیاں وچ درخت سن۔ ہر کُھوہ تے درختاں دا جھُنڈ ہندا سی۔ سڑکاں دے دوویں پاسے ٹاہلیاں لگیاں ہُندیاں سن۔ پیلیاں وچ کوئی درخت نہیں سی ہُندا کیونکہ چھاں تھلے کُجھ نہیں اُگدا۔ چھاں دی گھاٹ نوں ہر کوئی محسوس کردا سی پر تھاں نہیں سی ہُندی۔

جیٹھ ہاڑ وچ چھاں دی سخت لوڑ ہُندی سی۔ سوائے ٣ مہینیاں توں، چھاں اُتے آدمیاں دا قبضہ ہُندا سی تے نال ہی ڈنگراں دا۔ سبھ توں ودھیا چھاں ٹھاکردوارے بوہڑ دے تھلے سی۔ بوہڑ ہزار گز توں ودھ تھاں تے پھیلیا ہویا سی۔ تھلے آدمی سوندے، تاش کھیڈدے، گپ شپ ماردے۔ بچے بوہڑ تے چڑھدے، کھیڈاں کھیڈدے ۔ کُھلی ہوا وچ صرف باپُو کرم سنگھ ہی کم کردا نظر آؤندا سی۔ اوہ سویر توں شام تک بوہڑ دے تھلے اڈا لائی کنگھیاں بناؤندا رہندا سی۔ سورج ڈُبن دے نال ہی ایہہ تھاں خالی ہو جاندی سی۔ رات نوں ایتھے بُھوت چڑیلاں آ ڈیرا لاؤندے سن۔

عورتاں تے کُڑیاں آپنے لئی چھاں آپ بنا لیندیاں سن۔ کوٹھے تے منجیاں نوں اُلار کے کھڑا کردیاں، اُتے کھیس پا دیندیاں۔ واہ! واہ!! جھٹ تنبُو بن گیا! وچ منجی ڈاہ لیندیاں۔ گلیاں وچ کندھاں دی چھاں تھلے وی (جھٹ) اکٹھیاں ہو کے بہہ جاندیاں۔ سیویاں وٹدیاں، گپاں ماردیاں، ہتھ وچ پکھی۔ ٹاہلیاں دی بڑی قدر سی۔ گرمیاں وچ چھاں، ساؤن مہینے وچ پینگھاں، کنڈیاں توں بغیر، پکی لکڑ، ایہہ بڑے کم آؤندی۔ حل، سُہاگے، داتریاں، ہتھیاں، منجیاں، کنگھے کنگھیاں، سبھ کُجھ ٹاہلی دا ہُندا سی۔ ہور عام درخت سن۔ پپل، تُوت، کِکر، بیریاں، دھریک تے کدھرے کدھرے نِم۔ کسے کسے درخت تے آلھنے وی ہُندے سن۔ کانواں دے اُچیاں ٹاہنیاں تے، باقی نیویں تھاں۔ جے آلھنے وچ بوٹ ہُندے تاں وارو واری پرندے آ کے اوہناں نوں چوگا دیندے۔ بچیاں دا فکر کردی گُھگی دا ورلاپ ہر اک دی زبان تے سی۔

ٹاہلی میرے بچڑے، لک ٹُنوں ٹُنوں
مینہہ وسے گا بھج جان گے، لک ٹُنوں ٹُنوں
دُھپ لگے گی سڑ جان گے، لک ٹُنوں ٹُنوں
وا وگے گی ڈگ پین گے، لک ٹُنوں ٹُنوں

وقت سی جدوں پنڈ دے آلے دوالے بوہت بیراں دے ملھے ہُندے سن۔ بھاویں کِنے ہی کنڈھے چُبھن، بچے بیر توڑ توڑ کھاندے۔ کُجھ ملھاں تے چمبیلی وی سی۔ ملھاں وچ سہے (خرگوش) چھپ کے رہندے۔ ہر پاسے چوہیاں دیاں کھُڈاں ہُندیاں۔ ایہناں موریاں وچ سپّاں نے وی آپنے گھر بنائے ہُندے۔ سپ آپ کھُڈ نہیں کڈھ سکدا۔ ہولی ہولی کسان نے آلے دوالے دیاں زمیناں واہ لئیاں۔ ١٩٤٠ تک کدھرے کدھرے ہی ملھاں رہ گئیاں سن۔


ہائے : بیریاں گئیاں
کوئی وقت سی جدوں بوہت گھراں وچ بیری لگی ہُندی سی۔ ایہناں تے رات نوں چڑیاں بسیرا کردیاں۔ دنے طوطے آؤندے۔ بچے چڑھ کے بیر لاہندے۔
سورج دے ڈھلدے سار، سینکڑے ہی چڑیاں آ کے بیری تے بہہ جاندیاں۔ بڑا چیک چہاڑا لاندیاں تے فیر ہنیرا ہُندیاں سار چُپ چاپ سوں جاندیاں۔ سویرے چانن ہوندیاں سار پہلے اک چڑی چونکدی، فیر دوجی تے فیر جھٹ ہی کُرلاہٹ مچ جاندی۔ گھراں وچ سویر دے آؤن دا ایہہ آپنا ہی راگ ہُندا سی۔ چھیتی ہی فیر ڈاراں دیاں ڈاراں اُڈاریاں مار جاندیاں۔ وِٹھاں! ہر تھاں وِٹھاں!! رسوئی وچ وی وِٹھاں!! ماواں لئی ایہہ سیاپا ہی سی۔
بہار وچ ڈالاں بیراں نال پرو کتدیاں۔ چیتر چڑھن تے ہرے ہرے بیر رنگ بدلدے، کھٹ مِٹھے ہو جاندے تے فیر پک جاندے۔ سارا مہینہ سویرے سویرے طوطیاں دیاں ڈاراں آؤندیاں۔ طوطے ٹُک ٹُک لاندے تے سورج اُچا ہوندیاں ہی اُڈ جاندے۔ بیری دے تھلے سَینکڑے گِٹکاں تے ٹُکے ہوئے بیر ڈِگے ہُندے۔ صفائی کون کرے، سوائے ماواں دے۔

کھٹے مِٹھے بیر طوطیاں توں بچاندے، بچے وی توڑ توڑ کے کھان لگ پیندے سن۔ ڈالی کنڈیاں نال پروئی ہُندی سی۔ جویں ہی بچے بیری تے چڑھدے، کنڈے چُبھ جاندے۔ ماواں رولا پاندیاں پر کون سُنے؟ پوٹیاں وچ کنڈے تے ساری رات کھاؤں کھاؤں! کنڈے کون کڈھے، سوائے بھیناں دے۔ جے کدی کنڈا ڈونگھا ہُندا تاں اُوس نوں لون لا کے نرم کردیاں تے فیر سہجے سہجے کڈھدیاں۔

بیری دی لکڑ گھٹ ہی کم آؤندی سی۔ جے اُوس نوں بالو، تاں سنگھ سڑدا سی۔ کنڈیاں، پکے ہوئے گلیاں، وِٹھاں تے ٹُکے ہوئے کھلارے توں تنگ آ کے ماواں نے بیریاں دا پھاہا وڈھنا شروع کر دتا۔ ہولی ہولی بیری گھراں چوں چلی گئی۔ نال ہی چلا گیا خوبصورت ہرے ہرے لال ڈنڈی والے طوطے تے چڑیاں دا سویرے شام راگ۔


تولنا، مِننا، ناپنا : زمین کِلیاں (گھُماواں)، کنالاں تے مرلیاں وچ مِنی جاندی سی۔ اک کِلا
= ٤٨٤٠ مُربع گز = ٨ کنال، ١ کنال = ٢٠ مرلے اج کل ١ کِلا = ٤٠٠٠ مُربع گز۔ چھوٹیاں پیلیاں جاں تھوڑی لمبائی کرماں نال مِن دے سن۔ عام بندے دی عام رفتار تے تُردے دی اک پلانگھ، اک کرم گنی جاندی سی۔ فاصلہ کوہاں تے میلاں وچ ہُندا سی۔ کوہ = ١.٥ میل = ٢.٤ کِلومیٹر۔ چھوٹی لمبائی ہتھاں نال مِنی جاندی سی۔ اک ہتھ، ارک توں لے کے درمیانی اُنگل دے پوٹے تک گِنیا جاندا سی۔

کنک دڑوپیاں نال مِنی جاندی سی۔ دڑوپا، چار کلو نالوں تھوڑا چھوٹا ہُندا سی۔ فصل دے پہلے دڑوپے نوں برکت کہندے سن۔ ایہہ گنیا نہیں سی جاندا۔ دوکاناں وچ دانے ٹوپیاں (١ ٹوپا = ادھا دڑوپا)، تے پڑوپیاں (١ ٹوپا = ٨ پڑوپیاں) نال مِندے سن۔ بھار مناں، سیراں تے چھٹانکیاں وچ ہُندا سی۔ (١ من = ٤٠ سیر، ١ سیر = ١٦ چھٹانکیاں = ١ کِلو) دوکاندار تیل پلیاں نال مِندے۔ دودھ گھیو سیراں وچ۔

بِکرمی سال ہُندا سی۔ انگریزاں دے نال ١٤ آ گیا۔ +١٤ = ٥٦-٥٧ بِکرمی۔ عام طور تے اشٹاماں تے ہور لکھتاں وچ دوویں قسم تے سال لکھے جاندے سن تانجے کوئی غلطی نہ لگے۔ کپڑا گزاں تے گٹھا نال مِنیا جاندا سی۔ ہتھ نوں میز تے کُھلا رکھو تاں انگوٹھے دے پوٹے توں لے کے چیچی دے پوٹے تک اک گِٹھ ہُندی سی۔ سونا تولیاں، ماسیاں تے رتیاں وچ تولیا جاندا سی۔ تول وڈا ہُندا سی (= ١١ گرام) پیسے روپئیاں وچ گِنے جاندے سی۔ بھان سی ١ روپیہ = ١٦ آنے، ١ آنا = ٤ پیسے۔ روپئے چاندی دے ہُندے سی۔ انگریزاں دے نال آئے نوٹ پنجاں توں سو تک ہُندے سن۔ بڑے گھٹ ورتوں وچ آؤندے سن۔ عام دوکاناں تے وٹہ سٹہ چلدا سی۔ کنک جاں کپاہ دیو تے سودا لے لوو۔ پیسے دا رواج نہیں سی۔ گھراں دیاں سیواواں (جویں نائی، نین، مراسن) وی دانے آٹے نال بھگتا ہُندیاں سن۔ صرف دیہاڑی دار نوں پیسے دتے جاندے سن۔

قیمتاں : پیسہ گھٹ ہُندا سی پر پیسے دی طاقت (قیمت) بڑی ہُندی سی۔ ١٩٣٤ وچ اک روپئے دا پنج سیر سرھوں دا تیل، ٤ سیر ناریل دا تیل، پنج سیر کھنڈ آؤندی سی۔ ١٩٠٠-١٩١٠ وچ وی ایہو بھاء ہُندا سی۔ ١٩١٤-١٨ وچ قیمتاں تھلے ڈگیاں۔ جنگ دے دوران سرکار دی پالیسی سی کہ فوجاں نوں وستاں سستیاں مل جان۔ اوہناں دناں وچ اک روپئے دی ٢٥ سیر کنک تے ٢٠ سیر آٹا آؤندا سی۔ ایہہ شہریاں واسطے چنگا سی پر پنڈاں واسطے ماڑا۔ جنگ توں بعد، قیمتاں پہلے ٹکانے تے آ گئیاں۔

سونا ٢٠-٢٢ روپئے تولا سی۔ گھیو اک روپیہ سیر، چنگی مجھ ١٠٠-١٢٠ روپئے۔ دودھ نہیں ویچیا جاندا پر بکریاں دا دودھ دو آنے دی گڑوی (١ سیر) وکدا سی۔ پنڈ توں گُوجرانوالے شہر نوں ٹانگا ٤ آنے تے سالم ٹانگا ١ روپیہ ہُندا سی۔

١٩١٠-٤٠ وچ زمین دا بھاء ٥٠٠ توں ٨٠٠ روپیہ کلے دا ہُندا سی۔ دُوجی جنگ شروع ہون نال بھاء ودھ کے ١٠٠٠ روپیہ ہو گیا۔ پر سوائے ٹوٹا ایتھے تے ٹوٹا اوتھے، وکاؤ زمین بالکُل نہیں سی ہُندی۔

جدوں ١٩٢٧ وچ ٹھیکے دار نے نانوکے بھٹھا لایا تاں اٹاں دا بھاء ٢٧ روپئے ہزار سی۔ ١٩٣٠ توں بعد جدوں کولے تے ہور وستاں دے بھاء ڈگے تاں اٹاں دا بھاء فٹا فٹ ادھو ادھ ہو گیا۔ ١٩٤٠ توں قیمتاں ودھ گئیاں پر کولے دیاں گڈیاں نہیں سی ملدیاں۔ ریل گڈیاں سرکاری ڈھوا ڈھوائی وچ لگیاں ہوئیاں سن۔ پرمٹ لینا پیندا سی۔ کولا وی راشن تے، اٹاں وی راشن تے۔ سرکار نے اٹاں دا بھاء ٣٥ روپئے ہزار مقرر کرکے راشن تے لا دتیاں۔ ایہدا نتیجہ ایہہ ہویا کہ ١٩٤٠-٤٥ وچ پنڈاں وچ پکے مکان بننے بند رہے۔ کاریگر تے مزدور بے کار رہے۔ اس نال فوجی بھرتی سرکار لئی سوکھی رہی۔

دھن مال دا حساب : پیسہ لینا دینا جاں ویچنا وٹنا سبھ کُجھ مُنہ زبانی ہُندا سی۔ ہاں نانہہ ہو گئی، اکھ نال اکھ ملا لئی جاں ہتھ ملا لیا، ایہہ کافی ہُندا سی۔ گل پکی ہو جاندی سی۔ اعتبار بڑی وڈی چیز سی۔ اک دُوجے نوں سمجھ جانا، بڑی وڈی گل سی۔ قرضہ دینا، زیور گہنے پاؤنے، کنک جاں کپاہ ویچنی، واڑے دی نیلامی کرنی، زیور بننے دینے، ایہہ سارا کُجھ مُنہ زبانی ہُندا سی۔ پر زمیناں دی ادلا بدلی پُوری لکھت وچ آؤندی سی۔ کچہری توں اشٹام لے کے پُورا حساب کتاب لکھیا جاندا سی، انگوٹھے لگدے سن، گواہیاں پیندیاں سن، تانجے قانونی طور تے رجسٹری ٹھیک ہووے۔ پٹواری پہلوں وی کھاتہ چیک کر لیندا سی تے رجسٹری توں پچھوں آپنے پٹوار وچ درج کر لیندا سی۔ ایہہ حساب پکا ہُندا سی۔

پر اک گل سی۔ پنڈ دے گھراں دا ویچنا وٹاندرا عام طور تے اشٹاماں وچ درج نہیں سی ہُندا۔ پنڈ وچ ہر اک نوں پتہ ہُندا ہی سی کہ کیہڑے گھر دا کون مالک اے۔ سرکار تاں چاہندی سی کہ سبھ کُجھ لکھتی ہووے کیونکہ سرکار دے پیسے بندے سی تے افسراں دے وی۔

وہی کھاتہ وی اک پکا لکھتی ریکارڈ سی۔ ہر شاہوکار، ہر دوکاندار تے ہر وڈے گھرانے نے آپنی آپنی وہی رکھی ہُندی سی۔ جیہدے کول وہی نہ ہووے، اوہ دوکاندار دی وہی وچ آپنا کھاتہ لکھوا لیندا سی۔ ایہہ سمجھو کہ وہی سانجھی یاداشت سی۔ ایہناں وچ نیوندرا خاص طور تے لکھیا جاندا سی۔ ویاہ شادیاں دے خرچے تے پریوار دے ہور وڈے کم کار وی لکھے جاندے۔ قرضے وی ایہناں وچ لکھے جاندے سن۔ جے قرضے دی لکھت دے تھلے ریونیو سٹیمپ لگی ہووے، انگوٹھے لگے ہون تے گواہی پئی ہووے تاں ایہہ لکھت کچہری وچ قانونی طور تے منی جاندی سی۔ انگریزاں توں پہلوں تاں اشٹام وی نہیں سن ہُندے۔ سارا کُجھ وہیاں وچ لکھیا جاندا سی۔

Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels