Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> دیس دیس دیاں کہانیاں >> وچھوڑے دے داغ >> وچھوڑے دے داغ: لکھائی پڑھائی

وچھوڑے دے داغ: لکھائی پڑھائی

شمشیر سنگھ
February 8th, 2008

٥
لکھائی
پڑھائی

لوکاں دے دلاں وچ اُمنگ تاں بڑی ہُندی سی پر پڑھن کِتھے؟ ہندواں دے مندر تے مٹھ پڑھائی دے مرکز ہُندے سن پر ایتھے صرف براہمناں دے مُنڈیاں نوں پڑھایا جاندا سی۔ دوکاندار آپنے بچیاں نوں حساب کتاب تے لنڈیاں دی لکھائی سکھا دیندے سن۔ اسلام نے مدرسے کھول کے پڑھائی نوں ساریاں لوکاں واسطے کھولہہ دتا۔ پر صرف مُنڈے ہی مدرسے جا سکدے سن تے پڑھائی صرف قُرآن شریف۔ پہلی وار سی کہ سکھاں نے سارے مُنڈیاں تے کُڑیاں نوں لکھانا پڑھانا شروع کیتا۔ چھوٹیاں گلوٹیاں وچ گورمُکھی پڑھن لکھن والیاں عورتاں دی گنتی بندیاں نالوں ودھیرے ہُندی سی۔
انگریزاں نے پڑ ھائی لکھائی وچ انقلاب لیا دتا۔ ١٨٤٨ وچ پنجاب فتح کرن توں کُجھ سال بعد ہی، سرکار نے ہر تھاں مُنڈیاں کُڑیاں واسطے سکول کھولنے شروع کر دتے۔ لوڑ موجب سکولاں دے کئی درجے ہُندے سن۔

پرائمری سکول : ایہہ پہلی توں چوتھی تک ہُندا سی۔ ویسے کچی جماعت (Pre-School) وی ہُندا سی۔ پڑھائی اُردو وچ ہُندی سی۔
نارمل سکول : ایہناں وچ پنجویں تے چھیویں جماعت والے پڑھدے سن۔ کِسے کِسے نارمل سکول وچ انگریزی وی پڑھائی جاندی سی۔ کئی تھانواں تے ٹیچراں نوں ٹریننگ دتی جاندی سی۔
مِڈل سکول : ستویں تے اٹھویں جماعتاں دے ایہناں سکولاں وچ انگریزی ضرور پڑھائی جاندی سی۔
ہائی سکول : ایہہ پنجویں توں دسویں تک ہُندے سن۔ انگریزی پنجویں توں شروع ہُندی سی۔ نوویں دسویں وچ سارے مضمون انگریزی وچ پڑھائے جاندے سن۔ دسویں دا امتحان سارے صوبے وچ اِکو واری، پنجاب یونیورسٹی دی نگرانی وچ ہُندا سی۔ میٹرک پاس دا ڈپلوما دِتا جاندا سی۔
کالج : پنجاب یونیورسٹی ١٨٨٢ وچ کُھلی۔ سارے کالج اس دے سائے تھلے ہُندے سن۔ ایف.ایس.سی (١٢ویں) تے بی.اے.، بی.ایس.سی.، دے امتحان ہُندے سن۔ کوئی کوئی ایم.اے. وی پاس کر لیندا سی۔ ٹیچراں واسطے بی.ٹی. کالج وی ہُندے سن۔

جِنویں جماعت وچ کوئی پڑھدا اونے آنے فیس ہُندی سی۔ جِویں کہ چوتھی وچ چار آنے مہینہ، اٹھویں وچ اٹّھ آنے تے دسویں وچ دس آنے، نوویں وچ سائنس دی فیس وکھری ہُندی سی۔ پر تجربہ (experiment) اکلّا ماسٹر ہی کردا سی۔ سٹوڈنٹس صرف ویکھدے ہی ہُندے سن۔ کالج دی فیس ٥ روپئے توں لے کے ١٥ روپئے مہینہ سی۔

فوج وچ سپاہی بھرتی ہون واسطے پڑھائی دی کوئی لوڑ نہیں ہُندی۔ نارمل تے مڈل پاساں نوں ماسٹر ماسٹرانی توں اڈ پولیس تے کلرکی دی نوکری مِل جاندی سی۔ دسویں پاس بوہتے دفتراں وچ ای نوکر لبھدے سن۔ کالجاں دے پڑھیاں واسطے کئی دروازے کُھلے ہُندے سن۔ پر پرائیویٹ نوکریاں بڑیاں گھٹ ہُندیاں سن۔

پرائمری سکول : جدوں انگریزی راج ویلے پنڈاں وچ سکول کُھلے تاں پڑھائی پھیلنی شروع ہو گئی۔ علا قے دا پہلا سکول ١٨٩٠ وچ وڈیاں گلوٹیاں کُھلیا۔ بھاٹڑیاں تے (سیٹھی) شاہوکاراں نے رل کے دو کچے کمریاں دا سکول بنا دتا تے سرکار نے ماسٹر بھیج دتا۔ چھوٹیاں گلوٹیاں دے کُجھ مُنڈے وی داخل ہو گئے۔ پر صرف حاکم، منگل، گنگا، دیوان، جگت تے دیوان نے چوتھی پاس کیتی۔ بوہت سارے مُنڈے وچوں ہی پڑھائی چھڈ دیندے جاں چھڈ کے فیر آ جاندے سی۔

چھوٹیاں گلوٹیاں وچ مُنڈیاں دا پرائمری سکول ١٩٠٢ وچ کُھلیا۔ گُردوارے نے بڑی کُھلی تھاں تے دو کمرے بنا دتے تے حاطہ ول دتا۔ سرکار نے ماسٹر لا دتا۔ پنڈ دا پہلا پڑھیا ہویا نوجوان مُنشی حاکم سنگھ پہلا ماسٹر سی۔ پہلی جماعت وچ بھگت داخل ہویا تے چوتھی وچ ضلعے بھر وچ ودھ نمبر لے کے وظیفہ جِتیا۔ پنڈاں وچ دھُم پے گئی۔ بڑے مُنڈے داخل ہونے شروع ہو گئے۔ ماسٹراں دی گنتی وی ودھ گئی۔ ١٩٣٥ وچ سکول نوں نارمل سکول دی پد وی مل گئی۔ ١٩٣٧ وچ کُڑیاں واسطے وی داخلہ کُھل گیا۔ علا قے بھر وچ پہلا کوایجوکیشن دا سکول سی۔

کُڑیاں دا وکھرا سکول ١٩١٨ وچ کُھلیا۔ پہلوں وانگ گُردوارے نے دو کمریاں دا سکول بنا دتا تے سرکار نے ماسٹرانی لا دتی۔ صرف سکھ گھرانیاں نے کُڑیاں نوں داخل ہون دی اجازت دتی۔ لکھائی پڑھائی پنجابی (گورمُکھی) وچ ہُندی سی۔ آیا کُڑیاں نوں گھراں توں اکٹھا کر لیاؤندی سی تے فیر گھرو گھری چھڈ وی آؤندی۔ کُڑیاں دوپہر دی روٹی نال لے آؤندیاں سن تے آپس وچ ونڈ وی لیندیاں سن۔


کُڑیاں دا پرائمری سکول
میں ١٩٢٦ وچ داخل ہوئی۔ سکول بڑیاں مُشکلاں چوں لنگھ رہیا سی۔ چھت چوندی سی۔ کوئی مُرمت نہ کرائے۔ سرکار سوچے پنڈ والے کراؤن تے پنڈ والے سرکار تے آس لائی بیٹھے سن۔ آخر دُکھی ہو کے ماسٹریانی چھڈ کے چلی گئی۔ اوہدی تھاں کوئی ہور نویں وی نہ آئی۔ سکول بند ہو گیا۔ اوس ویلے میں دُوجی جماعت مساں ختم ہی کیتی سی۔

ڈسکے دے مشہور دانی تے ڈسٹرک بورڈ دے ممبر سن۔ شِودیو سنگھ نے آپنے خرچے تے گُردوارے وچ سکول کھول دتا۔ مُنشی حاکم سنگھ جو کہ مُنڈیاں دے سکول تو ریٹائر ہو چُکا سی نے چارج لے لیا۔ پنجابی (گورمُکھی) لکھی تے پڑھائی جاندی سی۔ ١٠-١٢ وجے تک کُڑیاں واسطے سکول لگدا سی تے دوپہرے مُنڈیاں واسطے۔ بعد وچ منشی بندیاں تے زنانیاں نوں کتھا کہانیاں سُناؤندا سی۔ مُنشی سخت سُبھاء دا سی پر بڑا قابل سی۔ اوہناں گیانی پاس کیتی ہوئی سی۔ پِنڈ وچ اکلے ہی گیانی پاس سن۔ لوکی بڑی عزت کردے سن۔ صرف ١٠ روپئے مہینہ لیندا سی۔

کُڑیاں دی پڑھائی ٹُٹ جان دا جج صاحب بھگت سنگھ دے دل تے بڑا اثر پیا۔ اوہناں آپنے خرچے تے سکول دی پکی نویں عمارت بنوا دتی تے آلے دوالے پکیاں اٹاں دا اُچ ولگن وی بنوا دتا۔ اس توں بعد اوہناں سرکار تے زور پایا کہ کوئی چنگی ماسٹریانی گھلو۔ سیالکوٹ توں بڑی تجربے والی وِیر کور نے آ کے چارج لیا۔ چار سال بند رہن توں پِچھوں ١٩٣١ وچ سکول دوبارہ کھُلیا۔ میں چوتھی جماعت پاس کر لئی۔ چار جماعتاں واسطے مینوں ٨ سال لاؤنے پئے۔

ساریاں کُڑیاں وِیر کور دا بڑا آدر کردیاں سن تے بھین جی کہہ کے بُلاؤندیاں سن تے ماں وانگ سمجھدیاں سن۔ سکول وچ قُدرتی طور تے بڑا ڈسپلن سی۔ سکول نے اک آیا وی رکھی ہوئی سی۔ اوہ سُندر سنگھ مہرے دی ووہٹی سی۔ سارا پِنڈ جاندا سی کیونکہ اوہ بھٹھی تے وی بہندی سی۔ آیا دا کم سی گھرو گھریں کُڑیاں نوں اکٹھے کرکے لیاؤنا تے فیر گھرو گھریں اوہناں نوں چھڈن جانا۔ سارا دن پانی وی پیاؤنا۔ اوہنوں اُکا ٥ روپئے تنخواہ ملدی سی۔ بھین جی دی تنخواہ ٢٠ روپئے مہینہ ہُندی سی۔ سکول وچ ٢٠-٢٥ کُڑیاں پڑھدیاں سن۔ حساب، خاص طور تے پہاڑے تے الجبرا، پڑھنا لکھنا تے گیتاں تے زور ہُندی سی۔ (پرکاش کور سندھو)

جدوں کدی کسے سردے پُجدے دا پُتر سکول وچ داخل ہُندا سی تاں اوہ پتاسیاں دی تھالی لے کے جاندے سن۔ نال ہی ماسٹر جی نوں چاندی دا اک روپیہ دیندے سن۔ کُڑیاں دے سکول وچ ایہو جیہا کوئی رواج نہیں سی۔

سکول جان والے ہر مُنڈے کُڑی کول تختی تے بستہ ہُندا سی۔ بستے وچ کتاباں، کاپیاں، قلم، دوات، سلیٹ، دودھ پتھر تے گاچی ہُندی سی۔ لکھائی تختیاں تے ہُندی سی۔ روز دا کم سی کہ تختیاں نوں دھو کے اُتے گاچی دا نواں لیپ کیتا جاوے۔ مُنڈے چھپڑ دے کنڈھے جا کے تختیاں دھوندے سن، پر کُڑیاں سکول دے اندر ای نلکے تے دھو لیندیاں سن۔ تختیاں سُکان لئی سکولاں دے حاطے وچ کندھاں نال سجائیاں ہُندیاں سن۔ ایہہ اک عجیب نظارہ ہُندا سی۔ سوال سلیٹاں تے دُدھ پتھر نال کڈھے جاندے سن۔ سلیٹ تے تھُک کے آپنی مُٹھ نال جاں آپنے جھگے نال صاف کیتا جاندا سی۔ کاپیاں پینسلاں تیجی جماعت توں ورتنیاں شروع ہُندیاں سن۔ پر تختیاں وی نال نال چلدیاں رہندیاں سن کیونجے کاپیاں مہنگیاں ہُندیاں سن۔ تختی گھڑی مُڑی ورتی جا سکدی سی۔

مُنڈیاں دے سکول ہر جماعت دا مانیٹر ہُندا سی۔ جدوں مُنشی ہور کسے جماعت نوں پڑھاؤن وچ رُجھیا ہُندا سی تاں مانیٹر نوں مُنشی دے سارے حق ہُندے سن۔ جہڑا نہ آکھے لگے جاں سوال ٹھیک نہ کڈھے تاں اوہنوں کُٹ وی سکدا سی۔ سکول وچ سزا تاں چپیڑ مارنی، کئی واری نک پھڑ کے فیر چپیڑ مارنی، کن پھڑانے وغیرہ۔ کن پھڑنے سخت سزا ہُندی سی۔ پیراں بھار بیٹھ کے، لتاں دے تھلیوں دی باہواں کڈھ کے کن پھڑنے ہُندے سن۔ چتڑاں نوں چُک کے اُچا رکھنا ہُندا سی نہیں تاں چھِتر پیندا سی۔


کو ایجوکیشن
کُڑیاں دے سکولے پڑ ھائی لکھائی گورمُکھی وچ ہُندی سی، مُنڈیاں دے سکولے اُردو وچ۔ ہائی سکول اُردو تے انگریزی چلدی سی۔ کُڑیاں جدوں چوتھی پاس کر لیندیاں سن، تاں اوہناں واسطے اگے سبھ رستے بند ہُندے سن۔ لوکاں دی پُکار سُن کے ١٩٣٧ وچ مُنڈیاں دے سکول دا داخلہ کُڑیاں واسطے وی کھول دتا گیا۔ پر فیر وی ہر پیر تے رُکاوٹاں آؤندیاں سن۔ میرے پیو نے اوسے سال مینوں کُڑیاں دے سکول توں ہٹا کے مُنڈیاں دے سکول پا دِتا تانجے میں اُردو سکھ لواں تے فیر ہائی سکول جا سکاں۔ مُنڈیاں دے سکول صرف اسیں تِن کُڑیاں ساں۔ پر سانوں کوئی سنگ نہیں سی کیونجے اسیں سارے مُنڈیاں نوں تے اوہناں دیاں ماواں بھیناں نوں جاندیاں ساں۔

سکول وچ چار ٹیچر سن، ہر اک جماعت واسطے اک تے نال ہر مضمون واسطے وکھرا وکھرا۔ کُڑیاں دے سکول دے نالوں حساب تے بڑا زور دتا جاندا سی۔ سویرے سکول گیت گا کے شروع ہُندا سی۔ عام طور تے قُدرت دی سلاہنا دے گیت گائے جاندے۔ کُڑیاں دے سکول وچ اسیں بھاں بھاں بِلّیاں (نچنا ٹپّنا) جاں اک کُڑی دیاں اکھاں تے چُنّی بنھ کے اوہنوں چھیڑنا تے کہنا کہ دُوجی کسے نوں پھڑے۔ مُنڈیاں دے سکول بڑی قسم دیاں سپورٹس (Sports) سن پر مُنڈے کھیڈ دے سن تے کُڑیاں صرف ویکھدیاں ہی رہ جاندیاں سن۔ اک واری اک انگریز سکول وچ آیا۔ اوہنے مُنڈیاں نوں گیند بال نوں صحیح سُٹن دا طریقہ سکھایا۔ اسیں حیران ہی رہ گئیاں کہ گیند وی کئی طریقیاں نال سُٹیا جاندا اے۔

چوتھی جماعت دے بورڈ دے امتحان ڈسکے ہُندے سن۔ کُڑیاں کس طرحاں ست میل آؤن جان تُر کے ڈسکے جا سکدیاں سن ؟ حالات ایہو جہے سن کہ پنڈ چوں اک وی کُڑی ہائی سکول وچ داخل نہ ہوئی۔ مُنڈے تاں پیدل جاں سائیکلاں تے ڈسکے پڑھن چلے جاندے سی۔ تِناں سالاں بعد ماں پیو نے مینوں سیالکوٹ ماسی کول بھیج دِتا تانجے میں چنگے سکول پڑھ کے ہائی سکول جا سکاں۔ پر شہر دی رہنی سہنی وکھری سی۔ سویر لسی مکھن دی تھاں چاہ ملدی سی۔ میں روز روواں۔ میرا پیو آ کے مینوں واپس پنڈ لے گیا تے کُڑیاں دے سکولے داخل کرا دِتا تانجے گھٹو گھٹ میں پنجابی تاں پڑھ لواں۔ (مہیندر کور)


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels