Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> کتاباں >> ’تَسّی دھرتی‘اِک جھات

’تَسّی دھرتی‘اِک جھات

اعجاز
March 30th, 2017
5 / 5 (1 Votes)

’تَسّی دھرتی‘زاہد حسن دا لکھیا چوتھا پنجابی ناول ہے۔
ایس توں پہلاں اوہ پنجابی سُلیکھ نوں ’’عشق لتاڑے آدمی1999ء‘‘،’’غلیچا اُنن والی2012ء‘‘تے ’’قصہ عاشقاں2014ء ‘‘ ناں دے تن ناول بھینٹ کرچکا اے۔
آپنی ایس نویں کِرت وِچ زاہد حسن آپنے سُچجے کسب تے کلادی ٹیسی تے چڑھیا وکھالی دیندااے۔ایتھے اوہدا ہنڈھیپا، سیاسی تے سماجی شعور تے اوہدی سُوجھ دا سِٹااَگے نالوں ہور اُگھڑواں، نسریا، نرویا، نتریا، اچرج تے نویکلا وکھالی دیندااے۔جیہڑا نہ صرف اوہدے فنی ارتقاء ول اشارہ اے،سگوں اوہدے ہنڈھیپے ول اک سرسری جھات پاون دا کارن وی اے۔
’تَسّی دھرتی‘کتھا اے، اُجاڑ باراں وِچ ہورہی نویں وسوں دی۔ ایس ناول اندر پچھے اُتاڑ ول دریا دی من توں ست کُو کوہ اگانہہ دا اک وسنیک کہانی کجھ اِنج کھول سناؤندا ہے :
’’ نواں جیہڑا نظام پیا آوندا اے، اوہدے وچ ایہناں رُکھاں دی لکڑ توں بہوں لابھ ہوسی۔۔۔ کدی وڈے شہر گیاایں؟ ہر پاسے لائناں وِچھدیاں پئیاں نیں۔ نہراں بن رہیاں نیں تے نہراں تے پُل اَتے گڈی دیاں لائناں وِچ ہر تھاہریں لکڑ ورتیندی اے تے جتھے جتھے تھوڑی بہت آبادی ہے،اوتھے سرکار وسن والیاں نوں گھر تے بھوئیں واناں نوں کھوہ کڈھوا کے دیندی پئی اے تے جوجو جنساں ایتھے اُگدیاں نیں اوہناں وچ وادھا کرن لئی نویں نویں بِیہہ تے وادھو پانی اپڑاون دا جتن پئی کردی اے۔۔۔ نواں وسیب بنن والا اے۔ نویاں سرداریاں تے لمبڑداریاں ڈھینیاں نیں۔‘‘
پرایتھے ہی جھلار نیڑے’’چھویاں والے پتن‘‘ کول آبادی کرن دے جتن وچ رُجھی اک اکلی دِھر گہنے خاں نوں کوئی ایہہ وی پیا دسدا اے :
’’اِنج آبادیاں نہیں ہوندیاں بھائیا۔۔۔ایہہ ویکھداپیا ایں،کِنّی خلقت لگی کھلی اے۔‘‘
ایس ناول دے مُڈھلے سُومیاں وچ سورم گتی، دلیری، نڈری، بہادری اَتے زویں دی ہک چیر کے،بھوئیں لبھ کے کھوہ کھٹن۔ اُچیاں نیویاں، رَڑیاں تے کلراٹھیاں تھاہراں نوں زرخیز بناون دی اُتشاہ تے ہلاشیری دے جَس گائے گئے ہَن۔
ناول اِکو ویلے تاریخ دے تناں سمیاں نوں آپنے کلاوے وچ لِتی کھڑا اے۔ایس وچ انگریز راج توں پہلاں دا پنجاب وی ہے، انگریز راج والا وی تے اوس توں مگرلا سماں وی۔۔۔۔ ایسے ناول وچ اسیں پڑھدے ہاں کہ :
’’انگریز ضرور بر ضرور ظلم کررہیا ہے۔قبضے دی نیّت نال ہر آون آلا اک ارادہ کر کے آوندا ہے تے اوہدے ارادے دی نینہہ ظلم نال ای اُسردی ہے جیکر اوہ ظلم نہ کرے تے لوکاں وچ ڈر،خوف تے اوہدی بہادری ،اوہدی جرات نہیں منی جاندی ۔حکومت تے سرداری تاں اوہدے ناں نوں منے جاون نال ای قائم رہ سکدیاں نیں۔ انگریز وی آپنے ارادے نوں جرات تے ظلم تے نویں نویں ہتھیاراں نال اُساردا ہے۔ اوہ ساڈے نیزیاں تے برچھیاں دے ساہمنے بندوقاں ، بارود تے توپاں لے کے آیا اے۔‘‘
زاہد حسن آپ بار دا وسنیک ہے ۔ ایتھاویں رہتل اوس آپ ہنڈائی ہے ۔ تدوں ہی تاں اوہنوں بار دے دوسو ورھیاں دے جیون تے بار واسیاں دے سر واپریاں نوں کُنجن ،تنبن تے سانبھن سمے اسیں رتا وی ڈولدا، تھڑکدا تے جھجھکدا نہیں تکدے۔ مثال وجہوں اک ونگی حاضر اے :
’’ چوری ،جیون دا اک لازم حصہ آہا، جیہدے توں وساہرے خاں دے پُتر ہُن تیک ولاندے آئے ہائن۔ جیہنوں اوہدے پوتریاں اک ربی امر جان کے مل لیا آہا۔ چوری ہور کماں آنگ اک کم آہا۔ ایہنوں معیوب نہیں سمجھیا جاندا آہا۔ بار ،اجیہی تھاؤں ہائی جتھے ہر کوئی دوجے دی زنانی ،مجھ ،گاں تے کھان پین آلیاں شیواں تے آپنا حق جتاوندا۔ لُٹ مار کردا ،قتل کردا تے اگانہہ ہوندا۔پُلس بے وس ویہندی رہ جاندی ۔ ایہہ لوک کُنڈاں وچ جا لُکدے تے کدی کدار بُھل چُک کے پُلس آوی جاندی تاں اوتھوں دیاں زنانیاں اِٹاں،ڈانگاں، سوٹیاں تے کہاڑیاں نال اوہناں دے پاسے لاہ دیندیاں۔ ایس معاملے وچ پکھی واساں دیاں زنانیاں انتاں دیاں جی دار ہائن تے وستی دیاں زنانیاں وچ وی جرا ت دی جوت ایہناں ای پکھی واسناں وجہوں جاگی۔۔۔ایہہ آپوں وی تاں مُڈھ وچ پکھی واسناں ای رہیاں ہائن۔‘‘
بار وِچلے جیون نوں نیڑیوں دُھر اندروں ویکھن ، بھوگن ،گھوکھن تے پرکھن والا کوئی جی ہی اِینی دڑتا نال ایہہ لکھ سکدا اے ۔ زاہد حسن ایس پکھوں چوکھا دھنی ہے کہ اوہنوں ایہہ وصف ایویں کیویں جھولی نہیں ڈھہیا۔ ایس پچھے اوہدی ورھیاں دی ریاضت تے انتھک محنت ہک تان کے کھڑی اے۔
’تسی دھرتی‘ کہانی ایں بار دے اصیل ، نسلی تے جانگلی وسیب دے سہپن دی۔ایس وچ دھرتی دی ہِک اُتے آپ مہاریاں اُگیاں پھوگڑ بیریاں، لسوڑیاں،ٹاہلیاں، ککراں، شریہناں، وناں، جنڈاں، ککروٹیاں،سرکنڈیاں، گھاء، بُھگاٹ، لیلھی تے ہور دوجیاں پتھر بُوٹیاں تے کنڈیالیاں جھاڑیاں دا دُکھانت ہے۔ایہناں بیریاں ، ملھاں،وناں،نِماں،دھریکاں،کریراں،جنڈاں تے ککراں دیاں جھنگیاں نوں کہیاں،کہاڑے،بیلچے، داتر، گینتیاں تے مشیناں مُڈھوں اُکھاڑ رہیاں نیں۔ ایتھے بھکھڑے تے تُمے دیاں وَلّاں دی تھاں۔۔۔ سرہوں ، کپاہ، کماد، مکئی، جوار، کنک ،چھولے تے ہور فصلاں بیجن دے آہر رنبھے جارہے ہَن۔ سرکار: نہراں،کھالیاں، سڑکاں تے ریل دیاں پٹڑیاں دے جال وچھاون لئی اتاولی وکھالی دے رہی اے۔
کہانی ٹُری جارہی اے :کھیتاں کھلیاناں، ویڑھیاں، بنیریاں، تاکیاں، گلیاں، بزاراں، پگڈنڈیاں، گراواں، قصبیاں، شہراں، سراواں تے اُچیاں نیویاں، ڈنگ پڈنگیاں پتھریلیاں تے اوبھڑ راہواں توں ہوندی ہوئی۔
سپ،کِرلے ،ٹھونہے، سہیڑ، بگھیاڑ، لومڑ، شینہہ، جنور،پکھیرو، بھور، منکھ۔ سبھ ایس نوں آپنی آپنی تکنی تے سُوجھ مطابق واچ رہے نیں؛ کیمرہ پنجاب دے لینڈ سکیپ تے وے۔ جنگلی ہوا دی شوکر، ‘ڈھٹھے پتراں تے رُکھاں دیاں کرونبلاں دے جھڑن دیاں آوازاں ، ایس وچ بیک راؤنڈ میوزک دا کم دے رہیاں نیں۔ کدرے کدرے ایس وچ کِتوں بوکے دے پانی تے وجن، چکل دے گھمن، مٹیاراں دے گاون، ٹٹیہری دے بولن، بلیاں دے چیکن، کُتیاں دے کُوکن، مجھاں دے اڑنگن،گِدڑاں دے ہوانکن، بازاں دے جھپٹن، سپاں دے پھنکارن، دھاڑویاں ، شکاریاں تے راہی گیر پردیسیاں دے گھوڑیاں دے ہِنکن دیاں واجاں گڈ مڈ ہورہیاں نیں۔
ناول نگار نے ایس ساری دند کتھا نوں 21اڈو اڈ حصیاں وچ ونڈیا ہے۔ایہناں وکھو وکھ حصیاں دے ون پونے سرناویں ہن،جویں: بندہ خانا بدوش جمیا ہا!،مہکدا جیون،کوئی پانی وے چنھاں دا، ٹوبھیاں وچوں اُچھلدا پانی، چینے بلد تے اصیل گھوڑیاں،چکل گھمدا جاندااے، جتھیاں آلا چوراہا، مُڑکے بار اَلے وغیرہ۔
ناول دے مُکھ پاتراں وچ وساہرے خاں دا ٹبر سبھرائی تے اوہناں دی اولاد (گہنے خاں،عیسے خاں،ویسے خاں تے ولّارا)نونہاں وچ نوابیئے تے مریاں دے کردارناول دی کتھا نوں بیانن لئی رنبھے گئے ہن۔ جیہڑے سچائی ،محنت ،لگن تے ہٹھ دی نمائندگی کررہے پاتر ہَن۔ ایس وچ ممُورے فتیانے، چوہدری ٹکے خاں تے رشید الدین جیہے منافق، موقع پرست تے لالچی کردار وی ہَن۔ پیرو تے پرلی جیہے دو ڈھگ بھرا، چودھری اروڑے خاں، سردار نہال سنگھ تے اوہدی پتنی ستونت کور، میرو مراثی تے مستو جوپن، رمتا کمھار، امینا سنیارا، نیامتے، نور محمد، نجابت، راحمو کاٹھیا، ولیے خاں، راول جوگی، رانی، رائباں، صاحباں، وریام، امرتاتے ہوردوجے پاتر ایس ناول دی کہانی دا شنگار نیں۔
ایہہ ناول ساون ماہ وِچ بنی اوہ چپ چپیتی فلم ہے،جیہدے وچ ’’برالا جوگیاں‘‘ دی وستی دے لوک ٹوبھیاں وچ نہا رہے نیں۔ تیمیاں تے مٹیاراں کھالیاں دے کنڈھیاں تے بیٹھیاں پورے پورے ٹبر دے لیڑے دھوندیاں گیت چھیڑ رہیاں نیں۔ ایس وچ کدرے کھیراں رِجھ رہیاں، پوڑے پک رہے نیں۔ تے کتھائیں سردے کھبڑاں نال وٹیاں پینگھاں جھوٹیاں جارہیاں نیں۔ کِتے کِتے گدھے، سمی تے ککلی دے رنگ سمے دے ہتھاں تے کِھڑ رہے نیں ۔ تے کدرے گھبرو پِڑاں، ٹولیاں ، ڈھانیاں تے ستھاں وچ نٹھ کے بیٹھے کناں تے ہتھ رکھ لمیاں ہیکاں لاوندے خشی تے سُکھ دے گیت گارہے نیں۔
ایس سارے کاسے نوں کدی کدار بدلاں دے شرلاٹے تے نمیاں نمیاں انبروں کِررہیاں کَنیاں آپنے کلاوے وچ لے لیندیاں نیں تے کدی کوسی کوسی دُھپ رُکھاں ، لگراں، راہاں، دراں، ویڑھیاں، چھتاں، کندھاں ، بنیریاں تے فصلاں نوں پرنام کردی، مٹی نوں متھا ٹیکدی ، صدقڑے واری ہو ہوجاندی، ہس ہس دوہری چوہری ہوندی جارہی اے۔ اسمان تے بنی ست رنگی پینگھ۔۔۔ ایس وچ بلدی تے تیل دا کم دے رہی اے۔
کہانی شروع ہوندی اے؛ میرو مراثی دے ڈھول دی ڈھمکار توں۔
اساڈا کِنا صوفی سُلیکھ، لوک ادب تے ثقافتی ورثہ ایہناں میراثیاں دی ہی دین ہے۔ ایہناں پاروں ہی اج اسیں اِینے جوگے ہوئے آں کہ ساڈے کول ساڈے پُرکھاں دیاں تواریخی ، ثقافتی، عشقیہ تے رزمیہ داستاناں تے قصیاں دی اک لمی فہرست موجود اے۔ جیہڑی نہ صرف اساڈی وسوں دی قدامت تے امیری دی جیوندی جاگدی مثال اے۔ بلکاں اساڈے نال صدیاں توں ہورہے دھرو تے لُٹ کھسٹ دی گواہ وی اے ۔
ڈاکٹر سعید بُھٹا ہوراں دے کہن طرحاں؛’تَسّی دھرتی‘ اک بار واسی دا ، بار بارے لکھیا پہلا پنجابی ناول ہے۔
ایس وچ لیکھک نے آپنے وسیبی خطے نال صدیاں توں واپر رہے دھرو،کردوھ ،ہنکار تے لُٹ کھسٹ بارے اُلیکیا اے۔ ایس وچ اوہنے آپنے دیس دی مٹی دیاں اوہناں انیکاں پَیڑاں نوں نپیڑن دا آہر کیتا اے، جیہڑیاں اسیں صدیاں توں اک پیڑھی توں دوجی پیڑھی سہندے،پیڑدے تے سہار دے آرہے آں۔ ایس وچ وریام دے چت وچ کُربل کُربل کردیاں سوچاں دا ہڑھ بڑا دُکھ دائک تے دل نوں ہلا کے رکھ دین والا اے:
’’کیہ توں نہیں جاندا وریام خاں جو میرو مراثی تے اوہدے پُتر، اج انگریز دے بانہہ بیلی بنے ہوئے نیں۔ ہر روز ودھ توں ودھ بھوئیں اوہناں دی مالکی وچ آوندی جا رہی ہے۔۔۔۔ بار،جیہنوں تیرے تے میرے جیہے راٹھاں دیاں وڈکیاں لہو، مُڑھکا وہاکے آباد کیتا۔ ہُن اجیہے ای لوک اوہنوں سنبھالی جارہے نیں۔ انگریز بہادر آبادکاراں نوں لمبڑداریاں تے سرداریاں بخشی جارہیا ہے۔ میرو مراثی جیہے جاسوساں راہیں، اوہنوں جدوں پتا لگدا ہے کہ کتھے کتھے لوک انگریز سرکار دے ورودھی نیں اوہناں نال کیہ کجھ نہیں کیتا جاندا۔۔۔۔ تے فرض کرو جیکر اوہ ہور کجھ نہ وی کرے اوہناں توں بھوئیاں ای لے لوے یاں اوہناں دیاں زمیناں نوں جاون آلے پانیاں دے موگھیاں دے نکے ای سوڑے رکھ دیوے۔اوہناں آسطے تاں ایہی گھاٹا بہوں وڈا ہے۔۔۔ سوچ لویں انگریز مخالفت دا مُڈھ بنھناں سوکھا ہے، پر اوہنوں توڑ چاڑھناں بہوں اوکھا ہوسی۔ توں جانداایں جو ممُورے فتیانے تے سردار سمے خاں سیال دیاں دوہتریاں پوتریاں نوں کویں ذلیل تے رسوا کیتا گیا۔ جیہناںآپنے وڈکیاں دی رِیت توں ہٹ کے انگریز ورودھ واج کڈھی۔ اوہناں دے کمیاں ہتھوں ای اوہناں نوں پھاہیاں تے چاڑھیا گیا۔ اوہناں توں گندیاں نالیاں دیاں صفائیاں کروائیاں گئیاں۔ اوہناں نوں کالے پانیاں گل دتا گیا۔‘‘
پانی حیاتی دے مُڈھلے تے اُچیچے سُومیاں وچوں اِک ہے۔
’تَسّی دھرتی‘اوس تریہہ،پیاس تے تَسّ نوں بیان دا ، باراں وچ ہوئی نویں آبادکاری ، کھوہاں دے کھٹن، نہراں ، کھالیاں، سڑکاں تے ریل دیاں لائناں دے جال وچھاوندا، اگانہہ ودھو ناول ہے۔جس وِچ اتھریاں گھوڑیاں نوں سدھار، سکھاون تے نچاون دے شونقاں توں لے کے ٹھگاں دیاں ٹھگیاں، کھڈی تے کپڑا بناون، کھوہ کھٹن، مٹی دے بھانڈے تے سونے دے گہنے گھڑن اَتے ہور دوجیاں صنعتاں دے باراں وچ آون دا ذکر اے۔ ایس وچ انگریز مخالف لڑ رہے ، شہید ہورہے اوہناں سُورمیاں دی بہادری نوں وی اُچیچتا دِتی گئی اے ، جیہناں ایس مٹی دی حُرمت لئی آپنیاں جاناں دے نذرانے پیش کردتے سن۔جلیانوالہ باغ دا واقع ہووئے یاں سنتالی دی وَنڈ۔۔۔ کُجھ وی تے اکھوں پروکھے نہیں رہن دتاناول کار نیں۔ ایہہ اک طرحاں دی بارواسیاں دی ’’مہا بھارت‘‘ ہی ہے۔ جس وچ اوہناں دیاں پنجاں پُشتاں دے رہن سہن، دُکھاں، تکلیفاں، اڑچناں ، سمسیاواں تے سدھراں، اُمیداں اَتے آساں نوں اک ترتیب نال پرویا گیا اے۔ ایس ناول وچ سانجھے پنجاب دے سکھ مسلم بھائی چارے ، آپسی واتاورن تے پیار بھرپن دی فضا نوں زاہد حسن بڑے سچج نال اُلیکیا اے۔ ایس وچ امرتا دے روپ وچ ونڈ مگروں ایدھر رہ گیاں اوہناں انیک سکھ کُڑیاں چڑیاں، مٹیاراں، دھیاں، بھیناں تے ماواں دی نجی صورتحال تے اوہناں دے رہن سہن اَتے دُکھاں سُکھاں نوں وی وِشے بنایا گیا اے۔ کہانی جیہڑی خانابدوشاں تے پکھی واساں دی نت دی ہجرت توں شروع ہوندی ہے، اوہ اوڑک دو سو ورھے لنگھن مگروں اک اجیہی ہجرت تے آمُکدی اے۔ جیہنوں لفظاں چ بیاننا بہت اوکھا ای نہیں ناممکن وی جاپدا اے۔ایتھے بارواسیاں دی ہجرت، اوہناں دا باراں نوں آباد کرکے مُڑ آپنے گھر دی چھت لئی ترسنا، تھاں کتھاں سر لُکان لئی ٹکانے بھالنا اَتے تقسیم پچھوں مُڑخانا بدوش اِی رہ جانا۔ سرمایا داراں دا اوہناں تے حکم چلاؤنا۔ اوہناں دیاں زویاں کھو کھٹ کے آپوں مل مار بہناں۔ ایہہ ناول کئی اجیہے آپ مہارے بنیادی سوالاں، نقطیاں تے پَیڑاں نوں جنم دیندا اے، جیہناں بارے سانوں آون والیاں نسلاں وی واروار پچھدیاں رہن گیاں۔
ناول دی زبان ایڈی نرول، مٹھڑی تے سرل اے کہ پڑھنہار بولی دے ایس ورتارے دی داد دِتے بناں نہیں رہ سکدا۔ بیانیہ تاں سوادی ہے ای ناول وِچلے پاتراں دا آپسی مکالما وی چس دیندا اے۔


Share |


 

Depacco.com


 

 

Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels