Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> کتاباں >> اماں (کہانی)

اماں (کہانی)

فیاض باقر
December 10th, 2016

اماں دی سبھ توں پہلی یاد اُوں ویلے دی ہے جڈاں میں ڈوترے سال دا ہوساں۔ ایہہ ہک تصویر میڈے چیتے وچ ہے ۔ میڈے کن وچ درد ہائی تے میں ککاندا پیا ہم۔ روون مکدا نہ ہا۔ اماں کوں سمجھ نہ آوے کیا رولا ہے ابا گھر وچ نہ ہائی، ابا جیل وچ ہائی ۔اُوں ویلے توں آخری ساہ تائیں اماں نیں اماں تے ابا بن کے میکوں پالیا پر سدا مسکدے ہوئے پیار نال ماں دے پیار دی ٹھڈھ نال ۔ اماں نیں نال دے گھر والیاں توں کھیر منگوایا میکوں کھیر ڈتا تے میں سُم گیا۔
کجھ ڈیہاں بعد میڈی نکی بھین کوں نمونیہ تھی گیا۔ گلی کمنگراں دے سرے تے ہک ڈاکٹر دی دکان ہائی جو ابے دا یار ہائی۔ ڈاکٹر آیا اوں نیں ٹوٹیاں لائے آکھیئس بچڑی کو نمونیہ ہے۔ پلستر لگسی تے دوا تھیسی میڈی بھین دے متھے تے رتے رنگ دا ٹکا ہائی۔ ڈاکٹر مشرقی پنجاب دا مہاجر ہائی ٹکا ڈیکھ کھلدے ہوئے آکھیس ’’ایہہ ہندنی ہوگئی ہے ‘‘اماں کو پتہ نہ ہائی جو ٹکا لا کے بالڑیاں ہندنیاں تھی ویندے ہن۔ اماں نیں آکھیاں ٹکا لہا ڈیسوں نے ڈاکٹر ٹُر گیا ۔
میں پنچ سال داہم نے ابا حج تے ٹر گیا ۔ ڈاڈی ساڈے نال رہون کیتے آگئی۔ اماں کوں پیکے ونجن دی قیمت وچ میکوں ڈاڈی کول چھوڑنا پیا۔ میں تے میڈا ہک پھپھیر سارا ڈیہاڑا کھیڈدے تے گھیو شکر کھاندے ہاسے ۔ ڈاڈ ی ساڈے ودھ چڑھ کے لاڈ کریندی ہائی ۔ اینا لاڈاں وچ اماں دی کڈاہیں مونجھ وی نہ آئی۔ ہک ڈہارے نانی نیں اماں کوں اکھیا اڑی تیکوں پتر دی مونجھ وی نہیں آندی۔ اماں آکھیاں میں اوں کوں سڈواواں تاں ول وی اوہ نہ آسی۔ خیر میڈے رشتے دے ہک مامے عبدالوہاب کو بھجونے جو فیاض کوں گھن آ۔ عبدالوہاب نیں در کھڑکایا تے ڈیڈھی وچ میڈا انتظار کرن لگا۔ میں باہر آیا مامے نے آکھیاں امی آدھی ہے شکل تاں ڈکھا ونج۔ میڈا جواب ای سنن آلا ہائی۔ میں آکھیاں اماں کوں اکھیں جیں ویلے میں جمیا ہم تاں میڈی شکل نہ ڈٹھی ہائی۔ عبدالوہاب ول گیا نانی پتہ نہیں کیا سوچیندی ہوسی۔ پر ساری عمر میکوں ڈیکھ کے آدھی ہائی مئیں تے ننھے مٹھے تے گنے ۔
اماں دی محبت ہمیشہ ایویں ہائی اماں نیں اساں سبھ بھین بھراواں کو پکھیاں رنگ اسماناں تائیں اڈاریاں کرن دی پوری چھوٹ ڈتی۔ ساڈی اڈاریاں ڈیکھ کے ٹھردی رہی۔ ساکوں پنجرے وچ ڈکن دا کڈاہیں چاہ نہ کیتا۔ نکے لاء توں میں سکول ونجناں شروع کیتا۔ سکولوں ویندے آندے رات کوں سمدے ویلے میں اماں کوں چلھے اگوں روٹیاں پکینداں ڈیدھا ہم۔ روٹی کھاندے کڈاں ناہیں ڈٹھا بہوں مدتیں ایہو سچیندا رہم جو اماں روٹی نہیں کھاندی۔
اماں دے دل وچ ایہہ سِک ہوندی ہائی جو میکوں سوہنے توں سوہنے کپڑے پواوے چنگی توں چنگی شئیاں کھاون کوں ڈیوے پر گھر تے باہر دی دنیا وچ ہک لمبا پندھ ہائی ۔ ساڈا پہلا گھر گلی کمنگراں وچ کرائے دا گھر ہائی۔ ایہہ ہک ہندو اکھیاں دے ڈاکٹر دا گھر ہائی جیڑا ونڈویلے بٹالے توں آون والے کچھ مہاجراں کو مل گیا۔ ایں وڈے گھر دے ترے حصے تھی گئے۔ اساں اوندے ہک حصے وچ راہندے ہاسے کرائے تے۔ ڈوجھے ڈو حصے الاٹیاں دے اپنے کولوں ہن۔ تریہے گھراں دے باہر ہک صحن ہائی صحن توں بعد ہک وڈی ڈیڈھی تے ڈیڈھی دے پار تلے لہندیاں ہویاں پوڑھیاں۔ گھر دے نال آلی کندھ نال ہک وڈا بھانا ہائی ایں بھانے توں اساں کھیر گھندے ہاسے تے مہیڑ دی ابے نال بہوں دعا سلام ہائی ساڈے گھر وچ صرف اماں، ابا، اساں ڈو بھین بھرا تے میڈی ڈاڈی رہندی ہائی۔ ابے نیں جیون رنگ سادگی دا وٹا گھدا ہائی۔ سرکاری نوکری چھوڑ کے کاروبار شروع کر گھدا ہائی تے ابے دی روحانیت نے سیاست راہیں اپنا راہ گولناں شروع کرڈتا ہائی۔
ہک ڈوسال ایں گھر وچ رہون کن بعد ابے نے محلہ چہلیک وچ ہک بیا مکان کرائے تے گھن گھدا۔ اتھاں وی ساڈا ہک گوانڈھی مہیڑ ہائی۔ ہک ملت ہائی سکول دا استاد، ہک کوچوان، ہک وکیل، ہک وکیل دا منشی تے ہک سینما دا منیجر۔ تھلے دے اَدھ وچ ہک مسیت ہائی ایہہ گھر ہک حکیم صاحب دی ملکیت ہائی۔ ایں گھر وچ میڈی ڈوبویاں دے بال وی ساڈے نال رہندے ہن۔ اماں دا دل میکوں چنگی چنگی شیواں کھواون کوں منگدا ہائی ۔ محلے توں بے شمار پھیریاں آلے لنگھدے ہن سارا ڈینہہ اوازاں آندے رہندے ہن۔ ’’بھانڈے قلعی کرا لو ‘‘، آلو کچالو باراں مسالے جیہڑا کھاسی ول ول آسی جیہڑا نہ کھاسی منہ دے بھرنے ڈھاسی، آنہ ہک تے قلفی ڈو نہ مالڑی نہ پیو، منجیاں وٹالوں ، تیل کتیلا ساواں پیلا وغیرہ وغیرہ
ہک ڈینہہ چھٹی دا ڈیہاڑا ہائی سویرے دے ڈاہ یابارھاں وجے کول ہک پھیری آلا لنگھا اوں نیں ہوکا لایا ’’ایہہ تازی ڈبل روٹی لے ، رس لے ، کیک لے ، بسکٹ لے ، باقر خانی لے ‘‘ امی نیں پھیری آلے کوں رکوایا ہک پیسٹری خریدی ، سبھ بالاں دے پیسے کوئے نہ ہن۔ سبھ دے سامنے میں کلہے کو پیسٹری کھواون چنگی ناہی لگدی۔ اماں اشارے نال میکوں سڈ کے غلام گردش وچ گھن گئی پیسٹری کھوایس تے آکھئیس ہن لگا ونج بیا کیں کوں نہ ڈسیں۔ ایں تھلے دے چار چپیرے ملتان دے وڈے مدرسے تے دینی ادارے ہن۔ ابے دے مہمان بہوں آندے ہن تے اماں دا بہوں وقت ایہناں مہمانداریاں وچ لگدا ہا۔ گھر توں تھوڑے فاصلے تے ساڈا سکول محلہ کڑی افغاناں ہا۔ تے میڈا ڈینہہ گھر،سکول تے محلے دی گلیاں وچ لنگھدا ہائی۔ چار پنج سال اساں کرائے تے محلہ چہلیک رہے تے ول ابے نیں شمس آباد کالونی وچ کوٹھی پا گھدی تے اساں شمس آباد آگئے۔
شمس آباد وچ ساڈا گھر بہوں وڈاہائی۔ ایں گھر وچ کل 40بندے رہندے ہن۔ 5چلھے بلدے ہن تے کئی خاندان آباد ہن اوناں وچ ساڈے رشتے دار وی ہن۔ تے ابے دے دیہات توں آیا ہویا ہک جوان جوڑا وی ہائی۔ اماں ایڈے وڈے اکٹھ وچ رہندے ہوئے ساڈے ساہمنے کڈانہہ تنگی ترشی دی شکایت ناہی کیتی ۔ اتھاں ابے دے گھنے مہمان وی آندے ہن۔ ابے دا تعلق جماعت اسلامی نال ہائی۔ جماعت اسلامی دے وڈے لیڈر دی ملتان آندے ہن تاں اتھاں ٹکدے ہن۔ ایں گھر وچ اماں دی جاء ہک ملکہ دی ہائی ۔ اماں گھردے معاملات وی سنبھلیدی ہائی تے سیاست دے کم وچ ابے دے مونڈھے نال مونڈھا ملا کے شامل ہائی۔
اماں کوں اوندے وڈیاں نیں ڈو جماعتاں تو زیادہ سکول وچ پڑھن نہ ڈتا۔ ڈوجھی جماعت وچ ہک واری سکول تو واپس آکے اماں نے اپنی سنگیاں نال رسہ ٹپٹا شروع کیتا ۔ ماں پیوں کو پتہ لگا جو ایہہ کھیڈ سکولوں سکھ کے آئی ہے تاں سکول آوناں ونجناں بند۔ ابے توںشادی دے بعد ابا چاہندا ہائی جو میڈی تریمت میڈے نال سیاسی لیڈر بنے۔ پہلا کم اردو بولنا تے پڑھناسکھاوناں ہائی۔ تے ڈوجھا کم تقریر کرنا ۔ ابے نیں آپنے قریبی دوست مرزا مسرت بیگ دے گھردیاں ذالیاں نال اماں دا میل ملاپ شروع کرایا تاں جو اماں اردو بولناں سکھ ونجے۔ اماں آدھی اے پہلی وار مرزا صاحب دی بھین ساڈے گھر آئی تاں میں پچھیا ’’آپ کس کے نال آئی ہیں ‘‘مرزا صاحب دی بھین کیں بئی گالھ دا بہانہ بنا کے کِھلنا شروع کرڈتا۔ ہولے ہولے اماں نیں اردو زبان تے محاورہ ایویں سکھ گھدا جو اہل زبان دے نیڑے پہنچ گئی۔ وستی ڈبکراں دے سکول دی جیہڑے ویلے اماں صدر بنی تاں سکول دی ہیڈ مسٹریس سمجھیندی ہائی اماں دا تعلق دلی نال ہے اوں کوں بہوں وقت بعد ایہہ پتہ لگیا جواماں خالص ملتانن ہے۔ اردو توں بعد اگلا کم انگریزی سکھن دا ہائی۔ اماں نے انگریزی لفظ پڑھنے ، لکھنے تے بولنے شروع کیتے۔ انگریزی دا کھل ہاسا وی بناوناں شروع کیتا انگریزی دے کھل ہاسے دا ہک شعر جو اماں پڑھدی ہائی او ایہہ ہائی
مانا کہ تم بلیک ہو
پر دل تو نہیں بلیک
ابا جماعت اسلامی دا صدر ہائی تے ابے نے اماں کو جماعت اسلامی دی عورتاں دے اجتماعاں وچ گالھ مہاڑ تے تقریر کرن دی تربیت وی ڈتی۔ تے اماں جماعت اسلامی دی وڈی بلیار عورتاں دے وچ گنی ویندی ہائی۔ گلی کمنگراں توں شمس آباد پہنچدے ہوئے اماں اندرون شہر ملتان دی انجان چھوہر توں ’’اہل زبان مقرر بن گئی ‘‘ جماعت اسلامی دا لٹریچر پڑھ گھدا تے ابے دے میل ملاپ وچ نکے توں نکے کارکناں تو گھن کے وڈے توں وڈے لیڈراں دی مہمانداری دا ڈا سکھ گھدا۔ اینہاں مہماناں وچ ساڈے موضع تو آون والے مزارعیاں توں گھن کے مولانا مودودی تائیں سبھ شامل ہن۔ ایہہ ڈینہ ابے دے کاروبار تے لیڈری دے عروج ول سفر دے ڈینہہ ہن۔
ول زمانہ پرتیا۔ ابا جماعت اسلامی دے وڈے لیڈراں تے بلیاراں وچ گنیا ویندا ہا۔ نومبر 1962ء وچ مولانا مودودی ملتان آئے تاں ساڈے گھر ٹکے۔ مولانا دے ونجن تو بعد ہک ڈیہاڑے جماعت اسلامی ملتان دے پارٹی اجتماع وچ تقریر کریندے ہوئے اچانک ابے نیں بولناں بند کرڈتا لفظ ابے دا ساتھ چھوڑ گئے۔ چیتا پِھٹ گیا ۔ ابا گھر آیا تاں ابے کوں شیواں، کماں، بندیاں دے ناں بھل ویندے ہن۔ ایہہ یاد نہ آندا ہائی ہن کیا کرنا ہے۔ ابا گھروں باہر نکلدا ہائی تاں اماں ہک بھنیجے کو نال بھجیندی ہائی جو مامیں دے نال رہوے۔ جے مامیں کو اپنا گھر بھل ونجے تاں واپس گھر گھن آوے۔ کجھ ڈیہاں بعدابے تے فالج دا حملہ تھیا۔ ابا ہسپتال داخل تھی گیا ول ٹردا پھردا واپس نہ آیا۔
کچھ ہفتے ابے نے نشتر ہسپتال گزارے۔ ول لاہور سی ایم ایچ وچ برین ٹیومر دا آپریشن تھیا ۔ اتھوں میئو ہسپتال تبدیلی تھئی تے جنوری دی ہک ڈوپہراں کو کچھ سدھیاں پٹھیاں خبراں آون لگ گئیاں۔ گھردی سبھ ذالیاں ختم قرآن ودرود پاک تے دعاواں وچ مصروف تھی گئے۔ ول خبر آئی ابے دے ساہ مک گئے ہن۔ اگلے کچھ ڈیہاڑیاں وچ میکوں نہ اماں کو ڈیکھن دا موقع ملیا نا اماں دی خبر ملی۔ اماں کوں بھانویں اگوں سبھ اندھارا نظر آیا ہوسی۔ پر میکوں امی دی اکھیاں تے سکھ تے سوجھلا ہی نظر آیا۔ اماں بھانویں اسمان توں زمین دے آڈٹھی ہوسی پر اماں نیں آپنی چھتر چھاں میڈے تے بیاں بھین بھرانواں توں ہٹن نہ ڈتی۔
متام مک گیا سبھ پرچاون والے ٹر گئے۔ ویلے دے سفر ڈینہہ تے رات دے پہیاں تے دوبارہ شروع تھیا تاں سبھ توں پہلا سوال ایہہ ہائی جو گھر دا خرچہ کیویں چلسی۔ ابے دے ہک یار نے بہوں سالاں بعد ہک واری میکوں آکھیا پتر تہاڈا پیو بکھا ننگا بادشاہ ہئی ۔ ابے دا ناں ہک بہوں وڈے کاروباری دا ہئی۔ ابا سوکھاتے سوّلہا وی ہائی۔ پر ابے دی بہوں ساری جائداد علاج وچ مک گئی ۔ ابے نے شریعت دے روایتی طریقے تے بہوں سختی نال پابندی ساری حیاتی کیتی۔ پردے دی سختی ہائی۔ گھر دیاں دھیاں بھینیں کوں پنجویں جماعت توں ودھ تعلیم نہ گھنن ڈتی۔ گھروں باہر دا سبھ کم نوکرانیاں کریندے ہن۔ کپڑے دے تھان گھر چوکے آندے ہن۔ اماں کتھائیں ونجناں ہووے ہاں تا ںسواری ، ٹانگے ، کار دا انتظام ہوندا ہائی اماں برقعہ پیندی ہائی۔ اماں کوں ہک محلے توں بئے محلے پیدل چل کے ونجن دا راہ نا ہی آندا۔ نوکری دا اماں نیں کیں ڈروانے خاب وچ سوچیا نہ ہا۔ ابے دا کاروبار سنبھالن دی میڈی عمر نہ ہائی۔ ابے دے کاروبار وچ چار پنچ بھائیوال وی ہن۔ ابے دے ونجن تو بعد اوہ ایہہ کاروبار کیں نکے بال دے حوالے نہ کرنا چاہندے ہن۔ ابے دی ترے تریمتاں دے پتر وی کیں ہک پتر کوں سبھ دا سانجھا وڈیرا منن کو تیار نہ ہن۔ اماں نیں سبھ اجھکاں ، ہوڑاں، ہٹکاں کو ہک پاسے بھکایا تے نوکری دا فیصلہ کرگھدا۔
اپنے بھین بھراواں وچ سبھ توں وڈا میں ہم تے میڈی عمر 11سال ہائی۔ اماں دے ڈیہاڑے دے کماں وچ ترے ٹیم روٹی پکاوناں، بالاں کو تیار کرکے سکول بھیجنا ، نوکری کرنا، نوکری تو واپس آکے گھر دے نکے موٹے سبھ کم کرناں، پڑھائی دی خبر رکھنا۔ بالاں دے جھیڑے جھگڑے سننا تے کھلدے ہوے بستریاں ول ٹورنا شامل ہائی۔ ایہہ سارے کم اماں ایڈی پھرتی تے خوشی نال کریندی ہائی جو ساکوں ایویں لگدا ہائی جیویں ایں ڈھنگ نال رہوناں ہر بندے دے وس دی گالھ اے۔ آون والے سالاں وچ اساں اپنی بے پرواہی تے بے سمجھی وچ اماں دا بھار ودھایا تاں سہی گھٹ اصلوں نہ کیتا۔ انقلابی سیاست وچ آون پاروں ساکوں جیڑھے دھکے لگے مالی طور تے جو اُچ جھک تھئی اوندے نال اساں اماں دی منزل لمبی کیتی گھٹائی کوئے ناں۔ اماں واسطے بھانویں ایہہ وی خوشی دی گالھ ہائی اماں نے ہک ڈہاڑے وی ساڈے وچوں کیں کوں کاوڑ نال ناں الایا۔
اماں نیں اپنے سبھ بالاں کوں کالج تے یونیورسٹی دی تعلیم ڈوان دا انتظام کیتا۔ ساڈے بہوں سارے لڑائیاں اینجھے ہن جنہاں دا اماں دی سوچ تے عقیدے نال تعلق نہ ہا۔ پر اماں نے آپنی محبت پاروں ساڈے وچوں کیں دی کنڈھ ناں لگن ڈتی۔ میں ستاراں اٹھاراں سال دا ہم جڈاں میں پہلی واری عید نماز پڑھن نہ گیا۔ واپسی تے میڈے نانکے بزرگاں وچوں کچھ ساڈے گھر آئے تے جواب طلبی کیتی۔ بھئی میں نماز پڑھن کیوں نہیں آیا ۔ ہک جوشیلے وڈیرے نیں آکھیا مذہب دا حکم ہے جو بال ایں عمر وچ نماز نہ پڑھے تا جُتیاں مار کے نماز پڑھائو۔ اماں آپ پنج وقت دی نمازی ہائی۔ مرن توں پہلے وی آخری نماز ہسپتال دے بستر تے پڑھ کے اپنے مالک کو جان حوالے کیتی۔ پر اماں نے صاف لفظاں وچ آکھیا مذہب وچ زور نہیں چلدا زوری مذہب تے ٹورن والیں کوں اختیار کوئی نہیں ایہہ من مرضی دا سودا ہے۔ تساں اپنی نمازاں واسطے جواب دہ ہو۔میڈے بچڑے دی نمازاں دا ذمے دار او آپ ہے گالھ اتھائیں مُک گئی۔ ول ایں بارے کڈائیں کوئی جھیڑا نہ تھیا۔
بارھویں جماعت دے امتحان وچ میں فیل تھی گیا وجہ صاف ہئی میں فلسفہ، ادب تے شاعری پرھنا چاہندا ہم تے میڈے ابے دے سنگتی بزرگ میکوں میڈیکل سائنس پڑھاوناں چاہندے ہن۔ اماں نال میڈا ہک ان اکھیا سمجھوتہ ہائی جو ازادی دے نال ذمے داری وی آندی ہے۔ اماں وچ ایہہ چنگی گالھ ہائی جو اوہ چھڑا اپنے ماملیاں دی چنتا کریندی ہائی میڈے ماملے اوں نہیں میڈے اُتے چھوڑے ہن۔ فیل تھیون تو بعد میں پرائیویٹ امتحان ڈیون دا فیصلہ کیتا کالج دی پڑھائی دے امتحان دی تیاری دی ول وی لوڑ ہائی اماں دی سفارش تے میکوں مدرسہ جامع العلوم وچ بارہویں جماعت وچ داخلہ مل گیا۔ اتھاں میڈی طرح دے کئی بئے وی طالب علم داخل ہن۔پر ساکوں استاد وی بہوں چنگے ملے تے جماعتی وہی بہوں ذہین۔ انگریزی دے استاد بڑے کمال دے ہن میڈی طرح اللہ رسول توں انکاری اوہناں دا ناں عبدالعزیز ہائی۔ خالص ملتانی میڈے ابے دے کالج دے زمانے وچ اوہناں دے استاد رہے ہن۔ اوہناں میکوں آکھیاں تو اتھاں کیا کریندا پیا ہیں۔ تیکوں تاں میڈیکل دے مضموناں دی تیاری کرنی چاہیدی ہے میں کیا آکھاں ہا۔ اماں واسطے ایہو کافی ہئی جو میں پڑھدا پیا ہم۔
اماں دا نوکری کرن تو پہلے باہر آوناں ونجناں بہوں گھٹ ہئی جیہڑے زمانے وچ اساں اندرون شہر گلی کمنگراں وچ رہندے ہاسے تاں ابے دے سبھ یار بیلی جماعت اسلامی دے کارکن تے لیڈر نیڑے تیڑے محلیاں وچ رہندے ہن۔ اینہاں وچ ملتانی وی ہن تے مہاجر وی ۔ کپڑی تیلیاں ، چوڑی سرائے ، بغوچی مرزا جان، صرافہ بزار، اندھی کھوئی، لوہا ہٹ اینہاں سبھ علاقیاں وچ اوہناں دے گھر تے دکاناں ہن۔ زیادہ تر استاد تے فقیر منش لوک ہن۔ اوں زمانے وچ اماں کوں گھروں دھر سال توں باہر پیر دھرنا ہوے ہاں تاں زیادہ تر جماعت اسلامی تے اجتماعاں واسطے۔ نئیں تاں ملن ملاون ذالیاں ساڈے گھر آندے ہن۔ گلی کمنگراں، محلہ چہلیک تے شمس آباد دے لانگھے وچ اماں دی دنیا بالکل بدل گئی۔
اماں نیں صلاح مشورہ کرکے بائیو کیمک، ڈاکٹری دی تعلیم گھنن دا فیصلہ کیتا۔ بیماریاں تے اوہناں دے علاج سنجان واسطے فارماکو پیا پڑھیا بالاں تیں ذالیں دیاں بیماریاں دی سنجان کرنا سیکھی ہک کلینک کھولیا بائیو کیمک دواواں بارے چنگی گالھ ایہہ ہائی جو مریض کو شفا نہ وی تھیوے ہا نقصان ناہی تھیندا۔ ایں کلینک نال اماں کو چنگی آمدنی شروع تھی گئی۔ خدائوں کئی لا علاج عورتاں دے کامیاب علاج تھئے۔ ہک عورت جیکوں ڈاکٹراں نے بانجھ آکھ کے اولاد بارے مایو س کرڈتا ہائی اوندا بال جم پیا۔ اماں دے کئی مریض مٹھائیاں تے تحفے تحائف وی گھن آندے ہن۔ ایہہ کم وی کوئی سوکھا نہ ہائی۔ ویلے کویلے مریض پہنچ ویندے ہن۔ اماں نیں گھر دے کم وی کرنے ہوندے ہن۔ اساں اپنا گھر کرائے تے ڈے کے مامے دے گھر دے چبارے تے رہوناں شروع کرڈتا۔ ایں طرحاں بال گھر وچ کلہے نہ تھیدے ہن۔ ماماں، مامی تے نانی دی نظر تلے ہوندے ہن۔ کجھ وادھو پیسے مل ویند ے ہن تے ساڈا گھر دا خرچہ سوکھا چل ویندا ہائی۔ ہن اماں کوں ملتان دے جغرافیے نال واقفیت تھی گئی۔ اماں کوں پتہ ہائی جو تعلیم دی کمی نیں اماں واسطے کینجھی اوکھتاں پیدا کیتے ہن۔ ایں واسطے اماں نیں پورے خاندان دی مخالفت دے باوجود تریہے دھیاں کو پڑھایا تے پردہ لہاون دی اجازت ڈے ڈتی۔ میڈی ہک بھین ڈاکٹر بنی، بئی نے ایم اے کیتا تے تریجھی نے بی اے کیتا۔ ایہہ1970دے ڈہاکے دی گالھ اے جڈاں بے پردہ جوان چھویر دا باہر آوناں سبھ توں وڈی بے غیرتی سمجھیا ویندا ہائی۔ اپنی آزادی سانبھن واسطے اساں سبھ بھین بھراواں نے بے غیرتی اپنے مونہہ تے مل گھدی تے سینہ تاں کے باہر وی دنیا دے طعنے تشنے جھلے۔ ایہہ بئی گالھ اے جو ڈو ترے ڈہاکیاں وچ تقریباً سارا ملتان ای ’’بے غیرت‘‘ تھی گیا۔
میں ایف اے کرگھدا تاں پتہ لگیا جو پنجاب یونیورسٹی لہور وچ بی اے آنرز دا پروگرام شروع تھی گئے جیندے وچ ایف اے تُوں چار سال بعد ایم اے تھی ویندے۔ میکوں شوق تھیا جو بی اے آنر وچ داخلہ گھناں۔ ابے دے شوق دے مطابق ’’اٹھیون بہون‘‘ دا ڈا سکھاں، چنگی تعلیم تے چنگی نوکری تے راہ لگاں تے اماں دا بھار ونڈاواں۔ اماں میڈا خرچہ چاون واسطے تیار تھی گئی۔ میکوں یونیورسٹی وچ داخلہ مل گیا تے بہوں ترلے منتاں توں بعد ہوسٹل وچ کمرہ وی مل گیا۔ اماں میکوں مہینے دے 125روپے بھجیندی ہائی۔ 70روپے میس دے خرچے تے ویندے ہن 30روپے کمرے دے کرائے تے باقی 25روپے وچ چاہ ،پانی، دھوبی، بس دا کرایہ سبھ دا خرچہ پورا تھیندا ہائی کڈاہیں لوڑ وی تھوڑ نہ پئی۔ تے اماں توں کڈانہہ ہک پیسہ وی ودھ نہ منگیا۔
میڈی نوجوانی دا سبھ توں اوکھا تے اماں دے حوصلے، ہمت تے دانائی دے امتحان دا سبھ توں کڑوا ویلا میڈے یونیورسٹی وچ داخلے بعد شروع تھیا۔ میں یونیورسٹی ایہہ سوچ کے آیا ہم جو میں سدھی پڑھائی کریساں۔ ہوسٹل توں ڈیپارٹمنٹ تے ڈیپارٹمنٹ تو ہوسٹل ویساں۔ پورے وقت وچ ایم اے کریساں نے نوکری شروع کرکے اماں دا بھار اپنے سر تے چا گھنساں۔ پر ایویں تھیا نہ یونیورسٹی آون تے کجھ مہیناں بعد میڈے جماعتیاں وچوں کجھ نیں میکوں علم، ادب تے سوجھ سوجھلے دے ناں تے سیاست ول چھکنا شروع کیتا۔ میڈا ابا اپنے کالج دے زمانے وچ شیعہ توں سنی تھی گیا ہائی، تے جماعت اسلامی دے اگونہے کارکناں تے لیڈراں دی صف وچ شامل تھی گیا ۔ تے میں اونہی عمر وچ کیمونسٹ سیاست وچ پیر دھر کے ابے دی ریت کو چھوڑ ڈتا۔ ماملہ صرف سیاسی بحث، مباحثے، دانشوری تے چاہ دی پیالیاں وچ فکر دے منارے کھڑے کرن تے رہوے ہا تاں کوئی ہرج نہ ہا۔ میں اوں تھوک وچ رل گیا جنہاں دا دعویٰ ہا خاب ایہہ جو اساں بندوق دی نالی نال سرمایہ دار ریاست کوں ملیا میٹ کرڈیونے۔ بندوق چاون دا ویلا خبرے کڈن آوے ہا ، پر پنجاب یونیورسٹی نیو کیمپس وچ اساں ڈانگ سوٹے تے مارکٹ دی سیاست دے پھیر وچ آگئے۔ مذہب توں بغاوت ، بھیڑ تے بھن تروڑ دے نال نال جیون رنگ وچ بئی بہوں سارے تبدیلیاں آون لگ گئے۔ جماعت اسلامی دے ہک وڈے لیڈر صاحب ملتان تو لہور آئے تاں اوہناں پنجاب یونیورسٹی نیو کیمپس دا چکر لایا ۔ میں نیو کیمپس کیفے ٹیریا دے لان وچ بیٹھا ہم۔ دیگر ویلا ہئی لان وچ چھی کرسیاں دائرے وچ لگے ہوئے ہن اتفاق نال پنج جوان چھویریں بیٹھے ہن تے چھیویں کُرسی تے میں ہم۔ ایہو جیہا اعزاز میکوں عام طور تے حاصل ناہی تھیندا ۔ میں ادب تے عقیدت دے اظہار واسطے اپنی کرسی تُوں اٹھا۔ بزرگ کوں سلام کیتا، ہتھ ملایا گل نال لایا ڈوترے گالھیں کیتے تے ول واپس جواں تے حسین چھویریں دے جھرمٹ وچ بہہ گیا۔ میڈی ایہہ حرکت اونہاں دی نظر وچ خونیں انقلاب توں وی زیادہ خطرناک ہئی، اوہنا نیں دل وچ بہوں برا منایا۔ واپس ولے تاں اماں کو شکایت بھیجی اماں نیں ہمیشہ دی طرحاں ایں فکر نامے کوں سجے کنوں سنیا تے کھبے کنوں کڈھ ڈتا۔
فون اوں زمانے وچ پورے ہوسٹل وچ ہک ہوندا ہائی۔ اوہناں ڈیہاں وچ ملتان وچ ساڈے گھر وچ فون نہ ہوندا ہائی۔ خط میں مہینے وچ ہک واری ہی لکھدا ہم جڈن مہینے دا آخری ہفتا ہوندا ہائی۔ اپنی خیر دی خبر اماں کو بھجیندا ہم۔ تاں جو اگلا منی آرڈر میڈے ناں روانہ تھی ونجے۔ ایہ وی ہر مہینے نہ تھیندا ہائی۔ پر اماں کوں اخباراں راہیں دی میڈے بارے خبراں پہنچدے رہندے ہن۔ کیمپس وچ کوئی رولا تھیوے ، بَھیڑ پوے ہا لوک پھٹڑ تھیون ہا تاں سجے تے کھبے پکھ دے جوان اخباراں وچ ودھ چڑھ کے خبراں لویندے ہن۔ ہک پاسے انقلاب دی فتح دا پرچار کرنا مقصد ہونا ہائی بئے پاسے اسلام کوں خطرے توں بچاون دا جہد۔ بعضے ویلے کجھ وی نائی تھیندا چھڑے خبراں لگدے ہن۔ ہک ایہو جہیں خبر لگی جو میں لڑائی وچ زخمی تھی کے ہسپتال داخل تھی گیاں ہاں۔ اماں نے فون تے رابطے دی کوشش کیتی میڈے نال رابطہ نہ تھیا۔ ملتان وچ لوکاں نے فکر تے ہمدردی دے فون ساڈے مامے دے گھر کرنے شروع کرڈتے۔ نانی نیں آکھا ونج پتردی خبر گھن۔ اماں سبھ کم چھوڑ کرایہ پَٹ، اوکھی سوکھی لہور پہنچ گئی ۔ میکوں بہوں ڈکھ تے شرمندگی تھئی۔ میں اماں دا ’’سٹڈی سرکل ‘‘گھدا تے سمجھایا جو ایہہ ’’آرمڈ پراپگینڈا ‘‘ہے۔ ایندا مقصد پراپگینڈے کوں ہتھیار دے طور تے ’’ورتنا ‘‘ہے جیویں میں رب کوں نیں منیندا ۔ او اخبار دی خبراں کوں نہ منا کرے۔ ساڈا نظریہ تاں سچ اے پر اخباردی خبراں وچ بہوں کچھ کوڑ وی ہوندا اے۔ اماں کوں اللہ دی ذات تے ہمیشہ پورا بھروسہ رہیا۔ ایںواقعہ توں بعد میں اخبار خبراں لواون وچ بہوں احتیاط کیتی تے اماں نے میڈی سلامتی اللہ تے چھوڑ ڈتی ۔ تے ول ایں طرحاں دے کیں ماملے وچ لہور دا چکر نہ لایا ۔
میں ایہناں ڈیہاں وچ آپنے تنظیمی کم دے حوالے نال فیصل آباد، سیالکوٹ ، ساہیوال، جوہر آباد، سرگودھا تے پنجاب دے ڈوجھے شہراں وچ چکر لیندا ہوندا ہم۔ کئی وار رات ڈو رات اپنے سنگتیاں دے گھر وی ٹکناں پوندا ہائی۔ ہک رات فیصل آباد وچ میڈے ڈھڈ وچ ادھی راتیں بلا دا درد پیا، ڈاکٹر آیا اوں نیں دوا ڈتی درد گھٹ گیا تے میں ولدا نندر تان کے سم گیا ، ہک ڈو واری ولدا ایویں تھیا ۔ یونیورسٹی دے ڈاکٹر کوں ڈکھایا تاں اوں نیں میکوں میئو ہسپتال معائنے واسطے بھیج ڈتا۔ میئو ہسپتال ونج کے پتہ لگا جو اپینڈکس دا درد ہے تے آپریشن تھیسی۔ میکوں اندازہ ہائی اماں کوں پتہ لگا تے اماں اتھاں آگئی تاں پچھوں میڈے بھین بھراواں دے سارے ماملیاں دی ذمہ واری گھنن والا کوئی نہ ہوسی۔ لہور آون دے رہون دا خرچہ انج۔ تے اماں تے بھین بھراواں دی پریشانی انج۔ میں اوں ویلے یونیورسٹی وچ اپنی بوا دے پتر دے نال ہی رہندا ہم میں اوں کوں اکھیا میڈے آپریشن دی خبر اماں کوں نہ پہنچے۔ خیر آپریشن تھی گیا ٹانکے لگ گئے کچھ ڈیہاں بعد عید ہائی عید تے میکوں گھر ونجنا پیا۔ گھر پہنچا تا میں ٹانکے آلے ڈھڈھ تے ہتھ رکھ کے پوڑھیاں چڑھدے لہندا ہم۔ اماں نیں ہک ڈو دفعہ میتھوں پچھیا ڈھڈھ تے ہتھ رکھ کے پولا پولا کیوں ٹردیں ۔ اخیر میکوں ڈسناں پیاں جو آپریشن تھئے ۔ اماں حیرانی نال آکھیا میکوں کیوں نہ ڈسیو۔ ایندا میڈے کول جواب کوئی نہ ہا۔ اماں نے مٹھی نراضگی نال میکوں ڈٹھا تے گالھ ختم تھی گئی۔ ایویں کئی دفعہ کوئی بیماری یا تکلیف ہووے ہاں تاں میں اماں توں لکاون دی کوشش کریندا ہم۔ اماں کو پتہ لگ ونجے ہا تاں میکوں بے وس ڈیکھ نا ہی سگدی۔ بہوں سالاں بعد میکوں گردے دے درد دی تکلیف شروع تھی گئی۔ میں درد دیاں چنگھاں منہ وچ ڈک کے رکھدا ہم، بعضے ویلے درد ودھن توں بعد گھٹناں شروع تھی ویندا ہائی۔ تے دوا داور یا ہسپتال دے پھیرے دی لوڑ نا ہی رہندی۔ ہک واری اماں نے میکوں درد وچ چنھگدا سن گھدا۔ رکشے وچ بلہایا تے اکھیس چل ڈاکٹر کولوں ونج کے درد دا ٹیکہ لگوا گھن، نال ونجن والا کوئی نہ ہائی۔ اماں آپ رکشے وچ میڈے نال بہہ گئی ڈاکٹر دے کلینک تے لمبی لائن ہائی اساں نشتر ٹر گئے نشتر ایمرجنسی وچ میڈا ہک جماعتی اوہناں ڈیہاں وچ ڈاکٹر ہائی اوں نیں میکوں ڈٹھا میڈے نال میڈی اماں کو ڈٹھا تو حیرانی نال اکھیوس اوئے اماں کوں نال گھن کے آگئیں؟ میں اوں کوں کیویں سمجھاوا ہا جو بال جیڈا وڈا وی تھی ونجے اماں اماں ای رہندی اے۔
یونیورسٹی وچ پڑھیاراں دے بَھیڑ تے مار کٹائی دے ڈینہہ لنگھدے پتہ وی نہ لگا۔ سارے اوکھی سوکھی گھاٹیاں پار کرن توں بعد میکوں ایم اے کریندے ای پنجاب یونیورسٹی وچ ریسرچ آفیسر دی نوکری مل گئی۔ پہلا سال مُکن توں پہلے ای گومل یونیورسٹی دے وائس چانسلر صاحب لیکچراراں دی تلاش وچ پنجاب یونیورسٹی پہنچ گئے۔ میں وی اپنا ناں امیدواراں وچ پوا ڈتا تے انٹرویو توں بعد میں گومل یونیورسٹی اکنامکس ڈیپارٹمنٹ دا ملازم تھی گیا۔ گومل یونیورسٹی وچ وی پنجاب یونیورسٹی دی طرحاں وائس چانسلر تے شعبے دے سربراہ میڈا رولا رپا برداشت کر گھندے ہن۔ اتھاں بہوں سارے لڑائیاں بہوں وڈے جوڑاں نال تھئے ۔ ساڈی شکایتاں بھٹو صاحب دی ڈیرے آمد تے اوہناں دے وفد وچ شامل مشیر کوں پیش کیتی گئی بعد وچ ڈپٹی کمشنر صاحب نیں اپنے دفتر وچ میڈی طلبی کیتی پر سبھ توں اوکھا ویلا حضرت ضیاء الحق صاحب دے حکومت تے قبضہ کرن بعد شروع تھیا۔
بھٹو صاحب دی پھانسی توں بعد میڈے تے میڈے کجھ سنگیاں تے لہور گلبرک تھانے وچ ’’مقدمہ بغاوت‘‘ ،’’اندیشہ نقص امن ‘‘تے مسلح افواج دے خلاف نفرت پھیلاون دا پرچہ درج تھی گیا۔ پولیس دا خیال ہائی جو اساں بہوں وڈی سازش تے تانے بانے وٹنے شروع کیتے ہن۔ ایں واسطے پولیس تے ’’خفیہ ‘‘ دے اہلکاراں نیں لہور وچ میڈے فلیٹ ، تے ملتان وچ میڈے گھر چھاپے مارے۔ میڈے بھرا کوں پکڑ کے تھانے وچ بند کرڈتا۔ تے ہک دہشت دا ماحول پیدا کرڈتا۔ میں یونیورسٹی توں غائب تھیا تاں انتظامیہ نیں اخبار وچ اشتہار ڈے کے میکوں ڈیوٹی تے حاضر تھیون دا فرمان جاری کیتا۔ ڈیوٹی توں غیر حاضر تھیون پاروں میڈی نوکری ختم تھی گئی۔ پولیس دی مخبری تے چھاپیاں دے ڈر توں میں گھر ونجنا بند کرڈتا۔ ایں زمانے وچ اماں نیں بہوں بے خوفی ، حوصلے تے محبت نال کم گھدا۔ تے میکوں سنیہا بھجوایا۔ اپناں خیال رکھیں گھر نہ آویں پولیس تے خفیہ کوں میں آپے سانبھ گھنساں۔ ایہہ لکن میٹی زیادہ دیر نہ چل سکی تے اخیر میں1980وچ پاکستان چھوڑ کے شمالی امریکہ چلا گیا۔
اگلے ست سال میں پاکستان تو ں باہر رہیا۔ نہ آونا ونجنا نہ فون تے گالھ وات۔ کڈاہیں کڈاہیں خط پتر دے راہیں دل دا حال ونڈ گھندے ہاسے۔ ایہہ بہوں اوکھے تے دل کڈھ گھنن آلے سال اماں نیں بہوںہمت تے حوصلے نال گزارے۔ کڈانہہ کوئی شکایت دا لفظ مونہہ توں نہ کڈھیا۔ اماں کوں تاں ایہو خوشی ہائی جو میں خیر نال ہاں۔ میڈے بھین بھرا کجھ کالجاں تے کجھ یونیورسٹیاں وچ پڑھدے پئے ہن۔ اوہناں دے خرچے وی ودھ گئے ہن۔ اوہناں کوں بہوں ماملیاں وچ صلاح مشورے دی لوڑ وی ہوندی ہائی ۔ پراماں واسطے ساڈی من مرضی دنیا دی سبھ توں قیمتی شے ہائی۔ تے ایں خزانے کوں محفوظ رکھن واسطے اوہ ہر قیمت ادا کرن کوں تیار ہائی۔ اماں دا دل ایں گالھ تے ٹھردا رہندا ہائی جو اوندے بال دنیادی ہوراں ہٹکاں توں نابر تھی کے چلدے ہن۔ جو دل کوں صحیح جا پے ہا اوں کوں مرشد منیندے ہن ۔اوں کوں ساڈے سچ دا اتنا یقین ہائی جتنا اپنے آپ تے۔ اوکھے سوکھے کرکے کینیڈ امریکہ وچ میں ست سال گزار گھدے تے پاکستان واپس آون دی تیاری شروع کرڈتی۔
گھر اندر اماں دا وجود ساڈے واسطے ایویںہائی جیویں دھمی دی من بھاوٹی ہوا ہووے ۔ایں واء دی ٹور نال پھلاں دے مکھ کھڑدے ہن، دھمی دا نور جاگدا ہے، سانجھڑے دا مشک پنگھردا ہے، ویلا اپنے سوہنے روپ وچ مسکاندا ہے، ہر شے نندر دا آلس بھن کے جاگ پوندی ہے۔ حسن دا سوجھلا ہر پاسے نظر آندا ہے پر دھمی دی وا جیڑی ایں سوہنی دنیا دے بوہے کھولیندی ہے آپوں نظر نہیں آندی۔ ہر رنگ وچ اوندا حسن نظر آندے پر اوہ آپوں نظر نہیں آندی۔ ایہو رشتہ میڈی ماں دا اپنے بالاں نال ہائی ہر اوکھے سوکھے ویلے۔ دل مونجھا ہووے ، کم اٹکے ہوئے ہوون اپنے سجناں، بیلیاں ، ملن ملان والیاں نال اُچی جھکی تھی ونجے۔ اماں دے نال آکے بہوناں ای کافی ہوندا ہائی۔ کجھ آکھے بنا دل دا غبار ہولا تھی ویندا ۔ دل دے پَھٹ مل ویندے ہن حوصلے ول جاگ پوندے ہن۔
اماں نیں ساڈیاں خوشیاں وچ ای آپنی خوشی ڈٹھی۔ ساڈے نظریے، سیاست، سنگتاں، سبھ اماں دے جیون ڈھنگ توں وکھرے ہن۔ پر اماں دے دل وچ ہر اُوں شے واسطے جاہ ہائی جیہڑی ساکوں بھاندی ہائی۔ میں اماں کوں کڈاہیں اداس، فکرمند یا مایوس ناہی ڈٹھا۔ ابے دے ونجن توں بعد دے کئی سالاں وچ امی ابے واسطے بہوں مونجھیندی ہائی۔ اساں نکے ہاسے ساڈے نال دل دا حال ونڈ ناہی سگدی۔ ذمہ داریاں دے ایڈے بھار اماں دے مونڈھیاں تے آپئے جو اُوں کوں سوچن دی ویہل وی نہ ملدی ہوسی۔ پر کیں کیں ویلے جیہڑے ویلے اماں کلہی ہوندی ہائی ۔ نیڑے تیڑے کوئی نظر نہ آندا ہائی تاں اماوں کو میں ہک شعر پڑھدے ہوئے سنیہا ہائی
زندگی کی اداس راتوں میں اک دیا اب بھی ٹمٹماتا ہے
اے تمنا اسے بھی گل کردے، ڈھل گئی رات کون آتا ہے
1986ء وچ میں پاکستان ولیاں تاں میں اسلام آباد آگیا۔1988وچ میں ول امریکہ ٹُر گیا تے1990وچ واپس آیا۔ 1992وچ پاکستان آون توں بعد فرنٹیر پوسٹ وچ کم کریندی میڈی ہک دوست نیں میکوں اخبار واسطے کالم لکھن دا آکھیا۔ میں ہک کالم لکھیا ’’سوشلزم ری وزیٹڈ‘‘ کالم دا فوری اثر تھیا۔ ٹھیک دو ہفتاں بعد سپیشل برانچ دا ہک کانسٹیبل میڈے گھر پہنچ گیا اماں نیں پچھیا کیا کم اے ۔ اوں نیں جواب ڈتا صاحب کوں آکھوں فوراً آبپارہ پولیس سٹیشن رپورٹ کرے۔ اماں نیں میکوں آکھیا ایہہ ول آوناں شروع تھی گئے ہن۔ میں کانسٹیبل نال طے کیتا کہ اگلی پیشی تے میڈے دفتر آونجے میڈے گھر چکر نہ لاوے۔ کانسٹیبل کوں سمجھ آگئی۔ تے میڈے آخری انٹرویو توں بعد میڈی فائلاں بند تھی گیاں۔ ایہہ خوشی ضرور تھئی کہ انٹیلی جنس والے چنگے قارئین ہن۔ بیا کوئی تاں ساڈے خیالات پڑھدا نئیں ایہہ پڑھدے تاں ہن۔
1986 توں 2016 تائیں پورے تریہہ سال ایویں گزرے جیویں میں اپنی اکھ جھپکائی ہووے۔ میڈے سبھ بھیناں بھراواں دے شادیاں تھی گئے تے میں نوکری تے شادی توں بعد باقاعدہ شریف شہریاں دی صفاں وچ شامل تھی گیا۔ نوکری دی چکی ایڈی سخت ہائی جو ’’تخریب کارانہ ‘‘خیالات دے سوچن دا موقعہ ہی ناہی ملدا۔ باہر دی دنیا وچ وی اتھل پتھل تھی گئی۔ کڈاں کڈاہیں پٹھانے خان ساڈے گھر آونجے ہا۔ کجھ پرانے سنگتی چکر لا گھنن ہا، تاں پرائے ڈیہاں دی یاد تازہ تھی ویندی ہائی ۔ ڈینہہ مہیناں تے سالاں وچ تبدیل تھیندے گئے۔ ملتان توں پیر باہر دھرن توں بعد میں سدا پردیسی تھی گیا۔ جیون ایویں تھی گیا جیویں سلطان باہو نیں آکھے
شالا مسافر کائی نہ تھیوے
ککھ جنہاں تھیں بھارے ہو
ملتانی تاں آپنے محلے توں پیرا چاوے تاں پردیسی تھی ویندے۔ میکوں تا سدا دا دیس نکالا مل گیا۔کینیڈا ، امریکہ توں بعد میں بے شمار ملکاں دا پانی پیتا۔ اخیر ہالینڈ تے سویڈن وچ لمبا قیام کرناں پیا۔ 20اپریل کوں ناروے ہک دوست کوں ملن واسطے گئے تاں لہور توں فون آیا ۔ اماں بہوں بمار ہے۔ اساں پچھدے ہیں بھائی جان کوں سڈوں تا اماں آدھی اے نہیں اوں نیں ستمبر وچ آونے۔ اچیچہ آون کوں نہ آکھو۔ میں سنیہا ملدے ای سمجھ گیا ہن وداع کرن دا ویلا آگئے جہازاں تے کنکشن ایہو جئے ہن جو تریہہ گھنٹے سفر کرن توں بعد میں اماںکول پہنچ گیا۔ اماں جگر دے کینسر دی آخری سٹیج وچ ہائی، پھیپھڑے سکڑ گئے ہن۔ جسم جواب ڈیندا پیا ہائی پر اماں مسکراندی پئی ہائی۔ اماں نیں نماز پڑھی ذکر کیتا میکوں پیار نال ڈٹھا میڈا ہتھ اپنے ہتھ وچ گھدا ول اکھیں بند کیتے تے اپنے آخری سفر تے روانہ تھی گئی۔


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels