Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> کتاباں >> ’سوہنی مہینوال‘ ہاشم شاہ دی نویں اشاعت

’سوہنی مہینوال‘ ہاشم شاہ دی نویں اشاعت

ڈاکٹر ناصر رانا
November 24th, 2014

سید ہاشم شاہ اوہ خوش قسمت لکھاری نیں جہناں دی وفات (اٹھارہویں صدی دے وچکار) توں لے کے ہن تیک اوہناں دے فکر و فن اُتے سوجھواناں دی نظر اے تے اوہ مسلسل اوہناں دے فنی تے فکری گوشیاں اُتے قلمی کاوشاں کر رہے نیں۔ اوہناں اُتے چوکھی اُچی پدھر دا کم ہویا اے تے اج وی ہو رہیا اے۔ اوہناں دے چوکھے پنجابی، اردو تے دوجیاں زباناں دے کلام دے ونو ون سانجھے مجموعیاں تے ترجمیاں دے نال نال شیریں فرہاد تے سسی پنوں دے قصے تے سی حرفیاں دے مستند مجموعے وی شائع ہو چکے نیں۔ ایہہ مستند مجموعے اوہناں دے نبیرہ سید ممتاز احمد ہاشمی نے شائع کیتے نیں۔ ایس ویلے اوہ سوہنی مہینوال دا قصہ لے کے آئے نیں جہنوں اک واری فیر اوسے طرح استناد حاصل اے جس طرح ایس توں پہلوں اوہناں نے خاندانی قلمی نسخیاں نوں مُکھ رکھ کے ایہدا رستہ کڈھیا سی۔
سوہنی مہینوال دا قصہ بہت سارے پنجابی شاعراں نے لکھیا اے جہناں وچوں پچونجا شاعراں تیک ساڈی رسائی ہو سکی اے۔ ایہناں وچوں الفبائی ترتیب نال احمد دین ،اروڑا رائے، امام الدین، امیر علی، اننت اوتار، بوٹا گجراتی، بوٹا مَل، بھگوان سنگھ، جھنڈے شاہ، چتر داس، دوست محمد، دیام الدین، رکن الدین، سندر سنگھ، سود رام، شاہ چراغ،صاحب دیال، عبدالحسن، عبدالحفیظ قریشی مسکین، عنایت اللہ یزدانی، غم ناک، فضل الدین، فضل دین حجام، فضل کریم، فیروزالدین نگین، قادر بخش، قادر یار، گنگا رام، گوپال، گھسیٹامل غمناک، محمد دین قادری، مشتاق رضا، میراں شاہ، میاں فضل، میاں محمد بخش، نواب شاہ بخاری، نورالدین تے دائم اقبال دائم نے سوہنی مہینوال‘ دے سرناویں نال اک اک قصہ لکھیا اے۔ البتہ ایہہ ہو سکدا اے کہ ایہناں وچوں غم ناک تے گھسیٹا مل غم ناک اِکو ای شاعر ہووے۔ ایہناں توں اَڈ ’سوہنی‘ دے سرناویں نال پال سنگھ عارف، خواہش علی تے سدا رام نے قصے لکھے۔ انج ای ’سوہنی تے گھڑا‘ دے سرناویں نال عبدالمجید کریام والا نے، ’سوہنی دا گھڑا‘ دے عنوان نال حشمت شاہ، عاشق، غلام رسول حسرت، محمد حسین آزاد تے مسلم اویسی نے، ’سوہنی دی پکار‘ دے ناں نال غلام محمد اختر نے، ’سوہنی دے غوطے‘ دے سرناویں نال آقا حیدر شاہ نے، ’سوہنی دیوے ہجرے دے بالدی‘ حافظ محمد الدین دردی، ’سوہنی کمہاران‘ ناگررام، ’سوہنی گھمیارن‘علی محمد، محمد علی فیلسوف تے محمد علی مخلص فقیرتے’سی حرفی سوہنی مہینوال‘ دے ناں نال فضل شاہ نواں کوٹی دی لکھت سامنے آئی۔
ہاشم شاہ نے جتھے ہور بہت ساریاں صِنفاں، موضوع، عنوان تے قصے شعری صورت وچ بیان کیتے نیں اوتھے ’سوہنی مہینوال‘دا قصہ وی پوری فنی مہارت تے معلومات نال سامنے لیاندا اے۔ بھاویں ایہہ اٹھارہویں صدی وچ لکھیا گیا تے ونو ون پبلشراں تے اداریاں ولوں لوکائی لئی چھاپیا وی گیا پر ادبی پدھر اُتے 1979ء وچ شفقت تنویر مرزا نے لوک ورثے دے قومی ادارے ولوں لکھی اپنی کتاب ’ہاشم شاہ‘ وچ شامل کیتا۔ لوک ورثے ولوں چھپی ایس کتاب دی حیثیت ’کلیات‘ دی اے۔ ایہو قصہ اے جہڑا ایس ویلے تہا ڈے سامنے خاندانی قلمی نسخیاں راہیں پورے استناد نال پیش کیتا جا رہیا اے۔
قصہ چوکھا معروف اے جہدی کہانی وچ اک تاجر تے اک کمہاری دا معاشقہ بیان وچ آؤندا اے۔ بیان کرن والیاں نے رنگ چوکھا کرن لئی اپنے اپنے ولوں مرچ مصالحہ وی شامل کیتا اے تے لوکائی دی دلچسپی دے پکھ وی سامنے رکھے نیں۔ ہر شاعر نے واقعات وی اپنے علم تے مرضی موجب بیان کیتے نیں تے کرداراں دے ناں وی اپنی سُنی یاں قیاس کیتی کہانی موجب ای رکھے نیں۔ ایہناں قصہ کہانیاں دے نظمائے جان دی وجہ وی ایہو ہوندی اے کہ لوکائی نوں اجہی چیٹک مل سکے جہدے نال اوہناں دے دل برمائے جا سکن ، ڈنگ ٹپایا جا سکے تے اوہدے وچوں اِکو ویلے کوئی نہ کوئی رومانی تے اخلاقی سبق لئے جا سکن۔ لوکائی دی دلچسپی لئی ایہہ ڈھنگ سب توں پرانا وی اے، ہر دل عزیز وی، مؤثر وی تے پوری دُنیا وچ رائج وی ۔
ہاشم شاہ دے لکھے سوہنی مہینوال دے قصے وچ خاص گل اوہناں دا دوہڑا انگ اے جہدے لئی ’بیت انگ‘ دی ترکیب وی ورتی جاندی اے۔ ایہہ اوہناں دا مخصوص بیان ڈھنگ وی اے۔ اوہناں دی تقریباً ساری شاعری چار چار مصرعیاں دے بنداں وچ اے۔ ایہہ قصہ وی چار چار مصرعیاں دے ٹکڑیاں وچ ای بیان کیتا گیا اے۔ مثال دے طور اُتے قصے دا طلوع انج اے ؂
اول نام دھیاواں اُس دا جِن ایہہ جگت اُپایا
بِن تدبیر مسالے محنت ، بِن ہتھیار بنایا
تھمّاں میخ زنجیراں باجھوں دھرت اکاس ٹکایا
ہاشم ویکھ اجیہا صاحب تیں کس ہوش بُھلایا
ہاشم شاہ موجب ایہہ کہانی اوہناں تک سینہ بہ سینہ اپڑی اے تے اوہناں سُنی سنائی روایت شعر وچ بیان کر دتی اے۔ اوہ آکھدے نیں ؂
اک دن شوق سمے جگدئیں بیٹھیاں وچ مسیتی
یاراں دردمنداں فرمائش ایہہ نال محبت کیتی
سوہنی تے مہینوال بناؤ نال اوہناں جو بیتی
ہاشم کون کتھاؤں آہے کسے نہ ظاہر کیتی
۔۔۔
تاں مَیں سُنی سنائی حالت یاد دلے وچ کر کے
آکھی نال اوہناں جو ورتی شوق دِلے وچ دھر کے
مشکل پہنچ اوہناں تک ناہیں وہم ندی وچ تر کے
ہاشم ملن محال شہیداں جو ملیا سو مر کے
ایہدے وچ’تاں میں سُنی سنائی حالت یاد دِلے وچ کر کے‘ ایس گل دا کھلا ثبوت اے کہ ہاشم شاہ توں پہلوں وی ایہہ تے اجہیاں داستاناں، قصے تے کہانیاں زبانی روایت نوں ای لے کے اگے ٹردیاں رہیاں نیں۔ اُنج وی حکایت، قصہ تے کہانی حقیقی واقعات اُتے اُسردی ای نہیں ایس لئی اجہیاں فرضی تے تخیلاتی کہانیاں وچ واقعات تے کرداراں دے ناں بدلدے رہنا فطری اے کیوں جے ایہہ عوامی ، لوک تے فوک وی ہوندے نیں تے ’ہر کسے‘ نوں (جہنوں فارسی وچ ہر کس و ناکس آکھدے نیں) ایہدے وچ وادھیاں گھاٹیاں تے تبدیلیاں دا اختیار ہوندا اے۔ بھاویں اجہے قصے شاعر وی معاشرے کولوں ای لے کے بیان کردے نیں پر اوہناں نوں ایہہ اعزاز حاصل ہوندا اے کہ اوہ انج بیان کردے نیں کہ اوہ بالکل حقیقی تے فطری لگدا اے۔ ہاشم شاہ جہے قادرالکلام تے پختہ کار شاعر دے ہاں بھاویں وڈے کردار روایتی ای نیں پر کئی کئی تھاں واقعہ تے کردار کئی دوجے شاعراں توں وکھ تے کجھ کجھ بدلے ہوئے وکھالی دیندے نیں پر اوہناں دا بیان تے زورِ بیان قصے نوں بالکل فطری بنا کے پیش کردا اے۔ اک بند ویکھو جہدے وچ مہینوال دے سیر سفر دا بیان چوکھا نویکلا اے ۔ ملاحظہ کرو ؂
آہا مرد سوداگر زادہ ذاتوں مغل بے چارا
دِلّی تخت نوں تریا تجیا بلخ بخارا
کابل جھنگ سیالاں وچ وچ پھردا تخت ہزارا
ہاشم آن لتھا گجراتے چندل گھاٹ کنارا
انج ای اک بند ہور ویکھو جہدے وچ اوہ دِلی دے قصد توں ہتھ چک لیندا اے ؂
آیا پھیر ٹکانے اپنے ہو دل رِیش بے چارا
بُھلے ہوش پیا وچ حیرت ، کیتا عشق پسارا
دِلّی وار سُٹی گجراتوں نالے بلخ بخارا
ہاشم بید کتابوں عقلوں برہوں پنتھ نیارا
ایہہ تے ایہو جہے معاملے تسیں ایہہ قصہ پڑھدیاں ضرور ویکھو گے۔ ایس ویلے مَیں تہاڈے سامنے ایہہ گل رکھنا چاہوناں کہ ہاشم شاہ دا لکھیا سوہنی مہینوال دا ہتھلا نسخہ کس طرح سودھ کے ٹھیک کیتا گیا اے تے ہن ایہنوں مستند نسخہ آکھیا جا سکدا اے۔ مثال خاطر اک دو مثالاں پیش نیں۔ پچھلے ’سلسلہ تصوف نمبر 188‘ دے سرناویں نال اک چھپے نسخے وچوں اک بند اجیہا ویکھو جہدے وچ پرانی اِملا پاروں کلام دا مفہوم گدرا گیا سی۔ بند اے ؂
کھولے آن زبان جہانی چرچا روز سوائی
مہینوال سوہنی دا عاشق لگی کہن خدائی
رلکے بہت بخیلاں چغلاں آتش پھوک مچائی
ہاشم باپ سوہنی دے سُنیاں خویش قبیلے پائی
ممتاز احمد ہاشمی نے نیجھ لا کے ایہنوں ایس طرح سامنے لیاندا اے ؂
کھُلّی آن زبان سہانی چرچا روز سوائی
مہینوال سوہنی دا عاشق لگی کہن خدائی
رل کے بہت بخیلاں چغلاں آتش پھوک مچائی
ہاشم باپ سوہنی دے سُنیاں خویش قبیلے مائی
ایہناں دوواں بنداں وچ پہلا ای لفظ ’کھولے‘ تے ’کھُلّی‘ ، پرانے نسخے وچ ’رلکے‘ تے ہتھلے نسخے وچ ’رل کے‘ تے بند دا آخری لفظ ’پائی‘ تے ’مائی‘ مفہوم نوں کِتوں چُک کے کِتے لے جاندا اے۔ خاص طور اُتے بند دا پہلا لفظ تے مفہوم وچ آخری لفظ تے زمین اسمان دا فرق سامنے لیاؤندے نیں۔ اک چنگے سودھ کار توں اجہی ای توقع کیتی جا سکدی اے کہ اوہ کتابت تے نقل دیاں غلطیاں دُور کر کے لکھاری دے مفہوم دے قریب ترین اپڑ سکے تے اپنی کوشش راہیں عام قاری دی راہنمائی کر سکے۔
اجہیاں ڈھیر مثالاں وچوں نمونے دے طور اُتے صرف اک مثال ہور پیش اے جہدے وچ اُتے بیان کیتے بند وانگوں ای اِملا تے کاتباں دے کمال پاروں معنے تے مفہوم کجھ دا کجھ ہو گیا اے۔ پہلوں اُتے بیان ہوئے نسخے وچوں اک بند ویکھو ؂
سونا صاف پیا کٹھیالی تاؤ لگے جیوں چمکے
جیوں تلوار اصیل فولادی صیقل ہووے تیوں دمکے
آتش تیز تیوں تیوں کردی واؤ لگی اٹھ رلے
ہاشم جان عشق دا جوہر خوار ہووے تیوں چمکے
ایہہ بند سودھ کار نے ایس صورت وچ سامنے لیاندا اے ؂
سونا صاف پیا کٹھیالی تاء لگے تیوں چمکے
جیوں تلوار اصل فولادی صقل ہووے تے دمکے
آتش تیز توِیں تیوں کردی واؤ لگے اٹھ رَمکے
ہاشم جان عشق دا جوہر خوار ہووے تیوں بھمکے
تُساں ویکھیا کہ پہلے مصرعے وچ ’تاؤ‘ توں ’تاء‘ ہو کے مصرعے وچ روانی آ گئی اے۔ دوجے مصرعے وچ ’تلوار اصیل فولادی‘ جدوں ’تلوار اصل فولادی‘ ہوئی تے مفہوم وی کھُلا تے مصرع وی رواں ہو گیا۔ ایہو صورت تیجے مصرعے دے ’تیوں تیوں‘ دے ’تویں تیوں‘ ہون نال پیدا ہوئی تے ایہو ای حالت چوتھے مصرعے دے قافیے دے ’چمکے‘ توں ’بھمکے‘ ہون نال سامنے آئی۔ ایہہ ساریاں کاڈھاں فاضل سودھ کار دی نیجھ دیاں نیں۔ اوہناں اپنے ولوں شاعر دے کلام دی اصلاح نہیں کیتی سگوں خاندان وچ کھلرے پلرے قلمی نسخیاں راہیں اوہ ایس سوجھ تک اپڑے نیں۔ ممتاز احمد ہاشمی دی ایہہ عرق ریزی سگوں خون پسینے والی محنت انشاء اللہ قاری نوں شاعر دے مقصد تے اوہناں دے بیان تیک اپڑن وچ چوکھی مددگار ہووے گی۔


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels