Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> کتاباں >> سرائیکی ادب دا اصل ڈکشن

سرائیکی ادب دا اصل ڈکشن

فرزند علی
November 10th, 2014

آفاقی سچائی۔۔۔ادب دا کوئی مذہب نہیں ہوندا۔۔۔ پر ایہہ کافر وی نہیں ہوندا، سگوں ایہدا مسلک درویشانہ ہوندا اے۔ایس فکری مفروضے اُتے اپنے ادب دے تنقیدی ویروے دی منطق نوں ویکھن دی لوڑ اے۔ سرائیکی زبان دے بارے ہن تیک جیہڑیاں گلاں پکیاں نیں، پئی (۱) سرائیکی برصغیر دی پرانی زباناں وچوں اک اے، (۲) جیہنوں کروڑاں لوکی بولدے نیں (۳) ایہہ رسیلی مٹھی تے مکمل زبان اے۔
ایہہ تِنے گلاں ساہمنے رکھیئے تے سرائیکی ادب دا شمار عالمی پدھر اُتے نویں تے نویکلے وجود دے حامل ادب دے طور تے کیتا جا سکدا اے، جیہڑا اپنے وسیب دے پچھوکڑ نوں ساہمنے رکھدیاں ہویاں ایس سوچ نوں اُجاگر کردا اے۔
سرائیکی وسیب دی بُنتر وَن وَن دے نسلی رشتیاں دیاں تنداں تے دھاگیاں نال ہوئی اے۔ وکھرے وکھرے زمینی خطے دے رنگ تے لوک ریتی رواجاں دا پیار ایس وچ شامل اے۔ جغرافیائی عناصر تے تاریخی ارتقاء توں لنگھ کے ایس دھرتی اُتے وسیب دی جیہڑی صورت نظر آؤندی اے،اوہ انمول نہیں تے منفرد ضرور اے۔
سرائیکی زبان تے ادب جنوبی ایشیاء دے لسانی ادبی مطالعے دی ’’پرکار‘‘ دا مرکزی نقطہ اے۔دوہڑہ،کافی، مثنوی، نظم، گیت، مرثیہ ،قصہ، حکایت، ایس دے پرانے ہےئتی ڈھانچے نیں۔ ہجر تے فراق ،دکھ سُکھ ،جلن ، نفرت، تفریح وغیرہ ایس دے بیان دے موضوع نیں۔ معمولی ارتقائی تبدیلیاں دے نال ایہہ سلسلہ صدیاں توں چلدا آؤندا اے۔ نویں قلم کار حافظ شیرازی تے میر تقی میر نوں پسند کرن دے باوجود اپنی سرائیکی غزل دی صنف ول دھیان نہ دے سکے ۔ پرانیاں لیہاں اُتے ای چلدے رہے پر کد تیک؟۔
جد خطے وچ سرائیکی دی شناخت دی لہر اُٹھی تے فیر ایہہ پچھان دی فکری تے ادبی لہر مسلسل چَھل بن گئی ایس دوران جیہڑی چیز ساہمنے آرہی سی، سرائیکی لکھاری اوسے نوں ای اپناوندے گئے۔ گُل و بلبل توں لب و رخسار سمیت ،آزاد نظم نوں ابہام دے نال، ہائیکو نوں اوہدیاں تن سطراں دے نال مطلب ایہہ پئی ایس دوران سرائیکی ادب وچ ہیئت،موضوع تے سوچ نوں تبدیل کرن دے جتن کیتے گئے۔ مقصد سی شعر تے ادب نوں اکو چھال نال ای اُردو انگریزی دے جدید ادب دے نال کھڑا کردتا جاوے، جتھے اوہ صدیاں دا پندھ کرکے اپڑیا ہویا اے۔ سچی گل تے اصل معاملہ ایہہ سی پئی سرائیکی لکھاری ایہناں زباناں دا ای مستقل قاری سی، پرایہہ دور عبوری سی جیہدے وچوں سرائیکی لکھاری سہجے سہجے نکلن لگ پیا۔ غزل دی ہیئت نوں توڑیا نہیں سی جا سکدا نہ ای ایہہ مناسب سی۔ (بھاویں غزل دی ہئیت نوں توڑن دے تجربے سرائیکی ادب دے اسکول ولوں کیتے وی گئے) فیر وی غزل دے موضوع، ایہدی فکرتے جذبے نوں نویں سوچ دے مطابق ڈھالن تے ایہدے وچ اپنی وسیبی روایتاں نوں سماون دی کوشش کیتی گئی۔ رحمان عثمانی،اقبال سوکڑی تے رفعت عباس تیکر سرائیکی غزل دا ایہہ پینڈا اک چوتھائی صدی وچ طے ہویا۔پروفیسر محمد امین ،حیدر عباس گردیزی ،حسین گوہر، عزیز شاہد تے ممتاز حیدر دی ہائیکو وی بڑی چھیتی سرائیکی روپ وچ ڈھل گئی۔
فیرآزاد نظم دا بالک وی نقل دی راہ اُتے سرائیکی ڈھنگ نال دوڑن لگ پیا، ایہدے وچ نویں لفظ گھڑ کے آزمائے گئے۔ مغربی زباناں دا اسلوب آوندا گیا۔ بھارت دی دیو مالا توں تلمیحات بنایاں گئیاں، ایس طرح نثر وچ نواں افسانہ ،ڈرامہ ،سفر نامہ، خاکے، ناول وغیرہ پرانی جُون وچوں نکل کے نویں فضاء وچ ساہ لین لگ پئے۔ ایس تبدیلی دا قدرتی ردِ عمل وی ہویا پر ارتقاء اپنی گل منوا لیندا اے۔ جدوں عامر فہیم نے آزاد شعوری رو والی بُنتر وچ افسانہ لکھیا تے کئی جغادریاں نوں اگ لگ گئی، نقطے نقطے دا مذاق بنایا گیا، فیر جدوں بعد وچ ڈاکٹر غزالہ احمدانی دا افسانہ ’’دھرتی ماں‘‘ مجاہد جتوئی تے شاکر ملک نے اپنے جریدے ’’محرم راز‘‘ وچ شائع کیتا تے (ایہہ افسانہ باوجود ایس دے کہ آزاد شعوری رو والی بُنتر وچ لکھیا گیا سی) 5 مہینے دی قلیل مدت دے اندر اندر 5 وکھو وکھ قسم دے رسالیاں وچ نقل ہویا تے ایہنوں بڑا پسند کیتا گیا۔ سرائیکی غزل جدوں ساہمنے آئی ایہدے اُتے غیر سرائیکی غزل دی تہمت لا کے فوراً رد کر دتا گیا، ایہدا گلا گھٹ کے ساہ مکاون دی کوشش کیتی گئی، پر اج رفعت عباس دی غزل پورے وسیب دی شاعری دی آبرو تے مان بنی ہوئی اے۔ آزادنظم بارے بڑا شور تے کھپ پائی گئی سی پئی ایہہ لکھنی آسان اے، ایسے لئی چھوٹیاں وڈیاں سطراں والیاں نظماں دے ڈھیر لگ گئے نیں۔ پر آہستہ آہستہ آزاد نظم نے وی اپنا معیار بنالیا اے۔
پَر اج ہیئت بُنتر دے حوالے نال وی آزاد نظماں دے مجموعے موجود نیں۔ سرائیکی شاعری دی جیہڑی کتاب (اساں قیدی تخت لہور دے) نوں ضبط ہون دا درجہ حاصل اے، اوہ وی آزاد نظماں دی کتاب اے، ایہناں کتاباں توں علاوہ نثری ادب وچ (امر کہانی) ناول دی ہیئت تے بُنتر وچ کامیاب انقلابی تبدیلیاں آون توں بعد فکشن دی صنف نوں وی کھلا ڈُلھا میدان لبھ گیا اے۔
ہیئت تے تکنیکی تبدیلی نوں سرائیکی ادب نے قبول کرلیا اے، پر موضوع، سوچ ،عام رویہ اپنے مزاج دے چوکھٹے وچ ای رکھیا اے، کیوں جے ہر ادب دا اک سانجھا ضمیر وی ہوندا اے۔ جیہدے اُتے باہر دی پیوندکاری ایہنوں مانگے تانگے دا ادب تے بنا سکدی اے پر وسوں دا مہاندرا نہیں۔ اوہدے جثے اُتے اپنا بانا، چَولا، چُنری، کُرتہ تے جھگا ای پھب سکدا اے۔
ہیئت، موضوع، سوچ تے استعمال ہوون والیاں تبدیلیاں دا جائزہ لین توں بعد ویکھن والی گل ایہہ اے پئی ساڈے ادب وچ کوئی مثبت تبدیلی وی آئی اے یاں نہیں؟ نویں ڈکشن بنی کیہ اے؟ ایہدا اصلی تے مستقل مہاندرا ساہمنے آیا اے؟
اشولال فقیر نے اک مضمون’’سرائیکی شاعری کا نیا ڈکشن ‘‘وچ لکھیا اے۔
شاعری دی زبان ایہدی لُغت تے ایہدا استعمال ایہدا ڈکشن اے۔ صرف شاعری ای نہیں سگوں اسیں جے پورے نثری تے شعری ادب نوں ساہمنے رکھیئے تے ہیئت تے فارم توں علاوہ ایہدی ادبی زبان ،لُغت،استعارے تے ورتاؤ وچ مسلسل تجربے ہوندے نظر آوندے نیں۔ ایہناں تجربیاں وچوں کئی ساڈی ادبی روایت دا حصہ بن گئے نیں۔ ہجروصال دے نال نال ویلے دی پیڑاں دی گل، موضوع دے نال معروضی نوں وی حقیقت دے طور تے قبول کرنا، دھرتی اُتے انسان نوں ادب دا موضوع بناون دا عمل ساڈے ادب دا نواں ورتاوا اے، ایہدی لُغت وچ ویری، آدر (نویں مضمون وچ) دھرتی، وسیب ،وسیبی، سارنگ، ساربن، میرو، ممدو، رام سیتا، اصحاب ،فیل، ابابیل آکے شامل ہوئے، بہت سارے تاں اپنی تھاں بناون وچ کامیاب ہوگئے نیں۔ کئی لفظ اجے اپنی تھاں بناون لئی ہتھ پیر مار رہے نیں۔ سرائیکی ادب اپنے حرف تے لفظ دے بھنڈار وچ وادھا کر رہیا اے۔ کجھ دین تے کجھ لین دا عمل مسلسل جاری اے، پر کدھرے کدھرے زبان نوں بپتسمہ دیون یا شُدھی کرن دے تجربے وی ہو رہے نیں، ایہہ پرائی تے اوبڑ قلم کاری تے پوچا پاچی ایتھے ودھ پُھل نہیں سکدی۔
کسے وی زبان دے مزاج تے رویے دا تانا بانا اوسے زبان دی بھوئیں، وسوں دی فکری اساس تے وسیب دے ورثے نال ای چوکھا بندا اے۔ ایتھوں دا عمومی رجحان اتفاق رائے دا مڈھ بنھدا اے۔
سرائیکی وسیب دے تاریخی اعتبار نال بنے ہوئے سماجی، ثقافتی،فکری چوکھٹے وچ اصحاب، فیل تے ابابیل تے سما جاندے نیں، شاید نندلال نہیں۔ کیوں جے ساڈے اجتماعی شعور دے تاریخی تے ثقافتی تانے ایہناں نالوں ٹُٹ گئے ہوئے نیں تے اوہ تاریخی ثقافتی عمل دے نتیجے وچ پورپ پار چلے گئے نیں۔ جیہناں نوں موڑ لیاوناں ہن کسے دے وی وس وچ نہیں۔
ساڈی جیہڑی ادبی ثقافت اُبھر رہی اے، اوہدے اُتے ہور کوئی رنگ نہیں چڑھ سکدا تے جے کجھ چڑھ وی جاوے تاں اکو بارش نال دُھپ کے کدھرے رُڑھ جاوے گا۔ بارش نے تے وسنا ای وسنا ایں۔
ایس لئی پئی سرائیکی ادب دا اک اپنا خاص مزاج تے رویہ اے، چٹے ددھ وانگ جیہدے اُتے کسے ہور جھگ دی لوڑ نہیں۔ ارتقائی عمل وچ جے لوڑ پئی تاں وی ایہہ اپنے وسیب توں لوے گا، پر تجربے کردے رہن وچ کوئی ہرج نہیں، ایتھے اک قدرتی سوال پیدا ہوندا اے پئی رادھا، کنہیا، شیام، کرشن دا سانولا رنگ اوپرا اے؟، جی ہاں پہلے اوپرا نہیں سی، ہن ہوگیا اے، کیوں جے اک اہم تاریخی فکر نوں ساڈے نال کوئی نہیں ٹپ سکدا، پرانہہ کھلوتا رہ گیا ایدھر نہیں آ سکدا ساڈے حال تے ماضی قریب وچ اوہدا کوئی کردار نہیں، فیر اوہ کیوں زبانی تسلسل توڑ کے مستقبل وچ آرلے گا۔ اج چالھی (40) سال دی پیغمبرانہ عمر داقاری وی میرے توں اشنان ،شیام،ساوتری، رام راٹھ دے معنے پُچھدا اے، میں اوہنوں کیہ دساں؟ کیہ اوہنوں نویں سرے توں تاریخ پڑھاواں، کیہ تاریخ پڑھاون نال ادبی روایت قائم ہو سکدی اے؟ روایت دے تسلسل دا کھپا دونسلاں دے وچکار کھپے توں وی موکلا ہوگیا اے۔ کیہ صدیاں توں ٹری آرہی گل و بُلبل والی ادبی روایت رادھا شیام دے سانولے سلونے پن والی بُھلی وسری دھندلی یاد نال بدلی جاسکدی اے۔
میرے بعد آون والیاں دو نسلاں دے اجتماعی شعور دا بڑا وڈا سوالیہ نشان اے۔ ہندی پوری زباناں دے من موہنے کومل لفظ ساڈی روایت دا حصہ نیں، ایہناں نال ساڈا پیار تے پریت اے، پر ہندو دیو مالائی استعارہ ساڈے ادب دے اصلی ڈکشن تے ارتقائی سفر وچ اوپرا لگدا اے۔
سرائیکی ادب دا اصلی ڈکشن ارتقائی سفر وچ ہر نویں موڑ اُتے، ہر نویں منزل اُتے ہر نویں لالچ تے فریب وچ اپنے مزاج دے قدرتی چوکھٹے وچ ای قائم رہندا اے۔ زبان دی مٹھاس ،لُغت دا پھیلاؤ تے اوہدے استعمال دی وسعت ایس نوں ویلے دے تقاضیاں نال اک مِک ہوکے آفاقی تے بناندی اے پر رہندا خاص سرائیکی اے۔
جیویں دا سرائیکی وسیب دے لوکاں دا احساس محرومی تے مزاج دی عاجزی ساڈے کافی دوہڑے، مثنوی، گیت تے مرثیہ وچوں ابھری اے تے ایہدے نال ایہہ جیہڑی پیڑاں بھری رومانیت دی فضا تخلیق کردی اے، اوہ پوری دنیا وچ مشہور اے، پر حیرت تے خوشی دی گل اے پئی ایہہ ای پیڑاں بھری رومانیت دی فضا اج دی جدید سرائیکی نثر ،افسانہ، ڈرامہ، ناول تے شاعری، غزل، جدید نظم سرائیکی وچ رَچی وسی ہوئی اے۔ سگوں مسلط اے۔
تیڈے دریا واں داپانی ساڈے کان فرات
تریہہ دا ترکہ مِلک اساڈی سِک ساڈی جاگیر
کے تئیس پیوں نیر۔ (ممتاز حیدر)
ادھی راتیں وچ سمندریں
چن بیٹری کوں ٹورے
وت کوئی اپنے من دی من تے
تن دے نیل ٹکورے (اشو لال فقیر)
لحظہ لحظہ گم تھی ونجوں ول ول جھمری پاؤں
ساڈا سبھ کجھ نال اساڈے جتھے ڈیرا لاؤں
(رفعت عباس)
سرائیکی نثری ادب وچ تازہ دستاویزی ناول ،امرکہانی، ایس پیڑاں بھری رومانی فضا وچ پورا پورا گُجھیا ہویا اے۔ شعری تے نثری ادب وچ ایہو جیہیاں ڈھیر مثالاں دا چرچا تے مشہوری اے۔ سرائیکی ادب اپنے مختلف احیاتی ادوار (1890ء قاضی راضی دے’’ حرف تے قاعدہ‘‘ 1940ء عزیز الرحمن کمیٹی تے حرف 1960ء ڈاکٹر مہر عبدالحق دی کتاب ملتانی زبان تے ایہدااُردو نال تعلق 1971ء روشن خیال ادیباں دی آمد) وچ حالات دی مطابقت دے نال نت نویں تجربیاں توں لنگھدارہیا اے۔ نویں تے تازہ خیالاں دے پُھل چُن دا ہویا۔ پرانے تے فرسودہ رجحاناں نوں پاسے کرکے اگے ودھدا رہیا اے۔
ہر اہم موڑ تے ہر دور وچ ایہدا اپنا مخصوص ڈکشن رہیا اے جیہڑا اوس ویلے نواں سی، پر ایہدا مزاج کدے وی بدلیا نہیں، ایس اعتبار نال سرائیکی ادب دا اصلی ڈکشن پکے پیریں اپنی تھاویں کھلوتا اے۔ کمِٹمنٹ دی گل ایتھے کیتی جا سکدی اے، جیہدے نال لکھاری دی سوچ متاثر ہوندی اے۔ مذہبی اشتراکی یاں کوئی ہور ایہہ اک ذریعہ اے مقصد نہیں ایسے طرح مختلف سرائیکی فکر دے سومے ،بہاول پور، ملتان ڈیرہ اسکول وی ڈکشن مِتھ لین وچ کردار ادا کر سکدے نیں، ایہہ ایس دے اسلوبی یاں فکری طریقے تے ہین پر منزل تے مقصد نہیں۔ ادب دا مقصد اپنے مخصوص مزاج تے روایت دے مطابق انسان دوستی دی سانجھ دا سنیہا اپڑانا ہوندا اے۔ کیوں پئی ادب دا کوئی مذہب نہیں ہوندا پر کافر وی نہیں سگوں ایہدا مسلک تے صوفیانہ اے۔ صوفی ٹبر دا اک سلسلہ قادریہ وی ہے جیہدے کشکول نوں خدائی تغار آکھیا گیا اے۔


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels