Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> کتاباں >> لڑی 2: کلچر تے پنجابی کلچر

لڑی 2: کلچر تے پنجابی کلچر

ڈاکٹر سیداختر جعفری
November 6th, 2014


712ء وچ محمدبن قاسم نے سندھ فتح کیتا۔ او س زمانے وچ عرب دے وسینک سمندر راہیں ہندوستان نال تجارت کردے سن تے مسلماناں نے گجرات ،مالابار ،کالی کٹ ،سری لنکاوچ وسوں اختیار کرلئی سی ۔اوہناں نے مقامی زنانیاں نال ویاہ وی کرلئے سن۔ کیوں جے مسلماناں نوں تجارت کرن زمیناں حاصل کرن تے آباد ہون دیاں مکمل سہولتاں حاصل سن ۔ہرمسلمان اپنے مذہب دا پرچارک سی ۔اوہناں دے پرچارنال ہندومت وچ بھڑ تھوپے گیا ۔سیاسی اعتبار نال اوہ بے سکونی دا زمانہ سی۔ لوکائی دے ذہن پریشان سن ۔ایہہ فضاء اسلام دی اشاعت واسطے سازگار سی۔
چرومن پرومال(Cheraman Perumal) دے اخیری بادشاہ جیہڑا کوڈنگلور دا حکمران رہ چکیا سی۔ اوس نے اسلام قبول کر لیا ۔اوس نے سفنے وچ ’’شق القمر‘‘ دا معجزہ ویکھیاسی ۔اوہدی ویکھا ویکھی پرجا وی مسلمان ہوگئی۔
بہت سارے تاریخ داناں نے لکھیااے پئی محمدبن قاسم دے حملے توں پہلا مسلماناں دیاں مسیتاں سری لنکا،مالابار تے دوجے علاقیاں وچ موجود سن۔اوہناں نوں عبادت کرن دی آزادی حاصل سی۔بارھویں صدی عیسوی وچ مسلمان ایہناں علاقیاں وچ چنگی طرح آباد ہو چکے سن تے گھوڑیاں دی تجارت ٹیسی اُتے اپڑگئی سی۔ مسلمان ایتھوں دی سیاست ،تجارت تے مذہب اُتے کافی حد تیک اثر انداز ہوچکے سن ۔
سعودی عرب نے اپنے ہم مذہباں نوں ہرتھاں آزادی نال عبادت تے تجارت کردے ویکھیا۔اوہ گجرات دے راجا بارے لکھدااے۔’’ اسکی سلطنت میں اسلام کی عزت اورحفاظت کی جاتی ہے عام علاقوں میں عبادت گاہیں اورمسجد یں بنی ہوئی ہیں جہاں مسلمان روزانہ پنج وقت نماز اداکرتے ہیں‘‘۔
ایس توں اڈصوفیاء کرام ویلے کویلے ہندوستان تشریف لیاؤندے رہے، جنہاں دے اخلاق انسانی ہمدردی، سچے تے اُچے کردار نے ہندوستان دے وسنیکاں نوں متاثر کیتا تے اوہ اسلام دے دائرے وچ داخل ہوئے ۔ایہناں بزرگاں وچوں حضرت داتاگنج بخش ؒ حضرت حسین زنجائیؒ حضرت معین الدین چشتی، ؒ حضرت قطب الدین بختیار کاکی،شیخ اسماعیل بخاری، سید جلال الدین بخاریؒ ،عبدالکریم الجلیلی، سید محمد گیسو دراز دے ناں مشہور نیں ۔
ہندو کلچر اُتے جدوں اسلامی کلچردے اثرات مرتب ہوئے تے ہندوستان وچ اک نویں کلچرنے جنم لیا۔ ڈاکٹرتارا چند دا خیال اے پئی، ا سلامی او س سمے ہندوواں وچ ذات پات دے بُت، معاشرے وچ ناانصافی تے نفرت پھیلا رہے سن ۔قومی دولت تے اقتدار برہمناں دے ہتھ وچ سی ۔علم حاصل کرناصرف برہمن طبقے تیک محوودسی ۔مذہب صرف رسومات داناں بن کے رہ گیاسی۔ ناانصافی ،ظلم، غیرمساوات غیرانسانی فعل رائج الوقت سکے دا درجہ رکھدے سن۔ مذہبی رجحانات دی ترقی جذبات پرستی ول سی مذہبی عبادتاں تے بے شمار نویاں شکلاں اخیتار کررہیاں سن۔نفس پرستی عام سی ۔
مورخ تے فلسفی دسدے نیں پئی ایہور زمانہ نویں کلچر دے جنم لئی سازگارہوندااے ۔ تے اوس کلچر دا چاہیوان ہوندااے جیہڑاظلم، ناانصافی تے نا مساوات دی روک تھام کرسکے۔(11)
مسلماناں کول عام فکرتوں اڈ انصاف ،مساوات، عدل انسان دوستی، چنگا اخلاق انسانیت داحترام تے حیاتی د اضابطہ قرآن حکیم سی ۔ایہناں خوبیاں پاروں اسلامی کلچر مقامی کلچر اُتے حاوی ہوگیا۔
1526 وچ جدوں مغل بادشاہ ظہیرالدین بابر نے ہندوستان وچ اپنے پیرجمائے تے مغلیہ سلطنت دی نیہہ رکھی اوس ویلے دی ہندوستان دی ثقافتی حیاتی دا نقشہ تزک بابری وچ ا نج بیا نیا اے ۔
’’ہندوستان ایک ایسا ملک ہے ۔جہاں تفریحات بہت کم ہیں۔ یہاں کے لوگ خوش شکل نہیں اور نہ ہی انھیں دوستانہ مجالس بے تکلفانہ صحبتوں اور مخلصانہ میل جول کا اندازہ ہے۔ یہ لوگ ذہنی صلاحیتوں سے خالی ہیں اور روحانی حالتوں سے ناواقف ۔شائستہ آداب یا مہربانی اورہمدردی کے احساسات سے خالی ہیں۔ یہ اپنی دستکاری سے متعلق کوئی نیامنصوبہ نہیں سوچ سکتے اور نہ ہی کوئی نئی ایجاد کر سکتے ہیں ۔یہاں نہ مکان اچھے ہیں اور نہ ہی گوشت اچھا ملتا ہے۔ یہاں کے بازاروں میں نہ اچھی روٹی اورغذاملتی ہے نہ حمام نہ مدر سے ۔نہ شمعیں نہ مشعلیں نہ کوئی شمع دان ۔باغات اور مکانات میں نہریں نہیں ہوتیں ۔عوام ننگے پاؤں پھرتے ہیں۔ ناف سے دومٹھی نیچے کپڑا باندھتے ہیں ۔جس کولنگوٹ کہتے ہیں ‘‘ (12) -
بابر نے جنہاں لفظاں وچ اوس ویلے دے ہندوستان دا نقشہ اُلیکیا اے اوس توں معلوم ہوندااے پئی اوس سمے ہندو معاشرہ بے روح سی ۔جیہدے وچ خیال تے سوچ دی ترقی رک گئی سی ۔سارا معاشرہ اک اجہی تنگ نظری دا شکار سی جیہدے وچ حیاتی مختلف مسائل دے دھاگیاں وچ اُلجھی ہوئی سی۔ ناانصافی ظلم تے جبر تے نامساوات معاشرے داناسور بن چکے سن ۔
ظہیرالدین بابر دی فتوحات مگروں اکبراعظم عہدوچ جدوں اک طاقتور کلچرنے کمزورکلچر نوں پوری طرح دبادتاسی تے اوس پرانے کلچر وچوں اک نواں کلچر پُھٹیا۔
تخلیقی طاقت دیاں جڑھاں پکیاں ہویاں۔آئین اکبر ی وچ ہرچیز دے اُصول تے ضوابط درج کیتے گئے۔ ایس طرح اکبر اعظم دادورکلچر دے ودھن پھلن تے کھلرن دازمانہ ثابت ہویا ۔سوچ دے نظام نے ہر پاسے نویاں نویاں شکلاں اخیتارکیتیاں۔ ایس لئی اوس زمانے وچ حرکی طاقت تے آدرش دے سومے پھٹدے وکھالی دیندے نیں ۔
جہانگیر دے زمانے وچ سوچ یاخیال واضح شکل وچ ظاہر ہویا تے شاہ جہاں دے دورتیک ایہدی شکل ہور چمک گئی ۔جیویں اکبر دے دوروچ موسیقی دے جیہڑے اُصول بنائے گئے سن۔ اوہ عام ہوکے پورے معاشرے وچ کھلر گئے۔تعمیرات دااندازتے ہنر مندی معاشرے وچ اکو جیہی نظرآون لگ پئی، ادب آداب، رسم ورواج ،وقت دااستعمال، علم تے سائنس، لباس وغیرہ، وضع داری ،ظاہری رکھ رکھاؤ،معاشرتی قدراں دا روپ دھار چکیاں نیں۔
محمدشاہ رنگیلے دے دوروچ کلچر اُتے اوہو الفاظ سچے ثابت ہوندے نیں ۔جیہڑے بابر نے ہندو کلچر بارے آکھے سن۔ بدعقیدگی۔ بے عملی ،تنگ نظری، خودغرضی، ناانصافی ،ظلم تے جبر، فضول خرچی،نمود نمائش، ریاکاری، طبقاتی تفریق، اوہام پرستی، نفس پرستی تے سازشاں کلچر دا حصہ بن چکیاں نیں۔
اوس زمانے وچ پیری مریدی تے خانقاہ پرستی دا عروج سی تے اوس نے مذہب دی تھاں لے لئی سی مدارس وچ پرانا تعلیمی نظام رائج سی۔یونان داخارج کیتا ہویا فلسفہ مدرسیاں وچ پڑھایا جاندا سی۔ صرف تے نحوتعلیم دا مرکز سی ۔قرآن نصاب توں خارج سی ۔ایس طرح کلچر اک بے جان لاش بن چکا سی ۔
لکھنوئی کلچر وچ وی ظاہری رکھ رکھاؤ، کھوکھلی تہذیب نمود و نمائش تے عیاری سی ۔خود غرضی، مفاد پرستی تنگ نظری ، خیر تے شر بارے منصوعی تصورات عوام دی حیاتی دا حصہ بن چکے سن۔ ایہہ اوہ منزل اے جتھے نواں کلچر جنم لیندا اے ۔
عروج تے زوال دی ایہہ د استان انسانی تاریخ وچ ہمیشہ دہرائی جاندی رہی اے تے دہرائی جاندی رہوہے گی۔ خیال دی ترقی دے رُک جان مگروں ایسے عمل نے رومن کلچر مٹا دتاسی تے ایسے عمل نے باز نطینی کلچر نوں ٹوٹے ٹوٹے کر دتا سی ۔
اج کل مغرب وچ وی ایہو حال اے ۔نویں نسل وچ خیال دا ارتقاء رک گیا اے۔ تے ہر پاسے ناچ گانا، شہوت پرستی تنگ تے کم لبا سی ۔جنسی بے راہروی، جسماں دی نمائش، بداخلاقی، راہ زنی، نشہ، سستی تے گھٹیا تسکین حاصل کرن دے ذریعے ،کلچر دے زوال دا سبب بن دے جارہے نیں۔
کلچر دے عناصر:
سیانیاں تے ودواناں نے کلچر دے چار عناصر دسے نیں۔
۱۔طبعی حالات ۲۔آلات تے اوزار ۳۔فکری نظام تے احساس ۴۔سماجی قدراں
ایہہ عناصر مشرق تے مغرب دونواں اُتے لاگو ہوندے نیں ۔ایہہ وکھری گل اے ،پئی اک ملک وچ اک عنصر دوجے عنصر نالوں ودھ یاں گھٹ ہووے۔ پر ایہہ نہیں ہو سکدا پئی ایہناں چاراں عناصر وچوں کوئی عنصر سرے توں ای موجود نہ ہووے۔
طبعی حالات :
کلچر دی تعمیرتے تشکیل وچ طبعی حالات دا بڑا عمل دخل ہوندااے ۔ہر کلچر دا اپنا وکھرا جغر افیہ ہوندااے ۔اوہدے دریا،پہاڑ،جنگل،پیداوار،ماحول،رہتل عادتاں تے جذبے کلچر اُتے اثر پاوندے نیں۔ ایسے پاروں ریگستانی علاقیاں تے پہاڑی علاقیاں دی تہذیب مختلف ہوندی اے ۔
آلات تے اوزار :
انسانی تہذیب دی ترقی آلات تے اوزاراں دی ترقی اُتے کھلوتی ہوئی اے۔ جس قسم دے اوزار ہون گے۔ اوسے طرح دی تہذیب ہووے گی ۔جیویں پتھر دے زمانے دی تہذیب دھات دے زمانے دی تہذیب نالوں وکھری اے ۔انسان نے ہل بنایا۔واہی بیجی شروع کیتی۔ پنڈ قائم ہوئے فیر شہر وجود وچ آئے ۔ہل دی تھاں ٹریکٹر تے کھوہ دی ٹیوب ویل نے لے لئی۔ اوہدے نال رہن سہن دے طور طریقے بدلے تے سوچ وچ تبدیلی آئی۔
فکری نظام تے احساس:
ہر تہذیب دا وکھرا فکری نظام تے احساس ہوندااے ۔ایہہ نظام اوس رشتے دی نوعیت نوں ظاہر کردااے ۔جیہڑا معاشرے دے افراد تے موجودا ت وچ قائم ہوندااے۔ موجود ات دی پدھر سوچ تے شعور دی پدھر قائم کر دی اے۔ جیویں پتھردے زمانے دا بندہ ریڈیو تے ٹیلی ویژن دے سمجھن دا شعور نہیں رکھدا سی ۔شعور دے ارتقاء دے نال چیزاں دا ارتقاء ضروری اے ۔
سماجی قدراں :
کسے معاشرے وچ رابطہ سلوک،اخلاق تے عادتاں، رہتل بہتل ،رسم تے رواج سن تے جمال تے فن دے اظہار دے جیہڑے معیار رائج ہوندے نیں۔ اوہو اوس سماج دیاں قدراں ہوندیاں نیں ۔ایہہ قدراں کوئی مجلس تے ادارہ نہیں بناؤنداسگوں صدیا ں دیاں روایتاں ایہناں سماجی قدراں نوں جنم دیندیاں نیں۔ معاشرے دے افراد ایہناں قدراں دی پابندی کر دے نیں۔مثال دے طور تے ذوالحجہ دے مہینے وچ عرب دے وسنیک جنگ نہیں کردے سن ۔کیوں جے حج دے موقعے تے مکہ وچ میلہ لگدا سی،جیہدی آمدن اوہناں دی روٹی روزی سی ۔جے اوہ لڑدے رہندے تے باہردے ملک دا کوئی تاجر کوئی حاجی اوتھے نہ جاندا۔
ایسے طرح پنجاب وچ پنجاب دے طبعی حالات ،آلات تے اوزار، فکری نظام تے احساس تے سماجی قدراں مل کے پنجابی کلچر نوں ہوند وچ لیاؤ ندیاں نیں۔
ساڈے پنجابی کلچر اُتے مذہب تے تصوف دی چھاپ بڑی ڈونگھی اے ۔جس نے سوچ رہن سہن رسماں تے رواج یعنی پوری حیاتی نوں متاثر کیتا اے۔ ایس پاروں بزرگان دے مزارات ۔خانقاہاں ۔مذہبی شخصیتاں تو ہمات، جادو ٹونے، رسماں تے رواج، لوک گیت، لوک داستان، لوک ناچ ،کھیڈ تماشے، عرس میلے ،تہوار، ساڈے کلچر دے ات ضروری انگ نیں۔
مزارں وچوں حضرت داتا گنج بخش ہجویریؒ ،حضرت میاں میرؒ ، بی بی پاک دامناںؒ ، حضرت شاہ حسین لاہوری،ؒ حضرت شاہ جمالؒ ، حضرت شاہ کمالؒ ،۔حضرت بابا بلھے شاہؒ ،حضرت بابا فرید الدین گنج شکر ؒ ، حضرت سلطان باہوؒ ، حضرت بہاؤ الدین زکریا ملتانیؒ ،حضرت شاہ رکن عالمؒ ، حضرت میاں محمد بخشؒ ،۔حضرت پیر نوشہ قادریؒ ، حضرت پیر مکی شریفؒ ، حضرت سید وارث شاہؒ ، بہتے مشہور نیں ۔ لوکائی دور دراڈے دا پندھ طے کرکے ایہناں بزرگاں دے مزاراں اُتے حاضری دیندی اے ۔چڑھاوے چڑھاؤندی تے منتاں منگدی اے ۔مرُاداں نال جھو لیاں بھر کے لے جاندی اے۔ مزاراں اُتے عقیدت دے پھل تے چادراں چڑھائیاں جاندیاں نیں۔ عرس ہوند ے نیں تے میلے لگدے نیں۔بھنگڑے پیندے تے گاہلڑ نچدے نیں ۔عقیدت دا ایہہ حال اے پئی لوک مزار ول پچھاڑی کرنا بے ادبیِ گستاخی تے گناہ سمجھدے نیں۔
ساڈے کلچر وچ تو ہمات نوں وی اُچیچ دتی جاندی اے ۔لوکائی پیراں فقیراں،سادھواں تے سنتاں اُتے یقین رکھدی اے۔جادو ٹونے کیتے جاندے نیں ۔فیر اوہناں دا توڑ وی لبھیا جاندااے۔ پیر فقیر لوکاں دی ایس کمزور ی نوں لبھ لیندے نیں تے اوہناں دی جہالت توں فائدہ چکدے نیں۔لوک نت دیہاڑے ٹھگے جاندے نیں۔
پنجابی کلچر وچ جنم توں لے کے مرن تیک رسماں تے رواج موجود نیں۔ سگوں جے ایہ آکھیا جاوے تے غلط نہ ہووے گا ،پئی لوکائی رسماں تے رواجاں دے جال وچ پھسی ہوئی اے ۔بال دے جنم اُتے گڑھتی، جھنڈلہائی،دودھ پلائی،دھیاں دھیانیاں نوں مننا، دان ،خیرات،منتاں پوریاں کرنا دیگاں پکانا، خوشیاں منانا ، عقیقہ کرنا، لوریاں دینا، ورگیاں ان گنت رسماں نیں،جیہڑیاں ساڈے کلچر نال جڑیاں ہویاں نیں۔
بہت ساریاں لوریاں اجیہاں نیں جہناں وچ پنجابی رہتل دیاں تصویراں ،رشتے ناطیاں دا ذکر نفرتاں ،محبتاں، رنجشاں،عداوتاں، تے قربانیاں دا ذکر مل دااے۔اک لوری دے کجھ بول انج نیں۔
کاکا آیا راہیں راہیں
پٹ وچھاواں تھائیں تھائیں
اُٹھ کاکے دی بنّی
اُٹھ لگ رسوئی
آیا میرا کاکا
متاں غصے نہ ہوئی
بھڑولیوں کڈھاں کھنڈ
آلیوں کڈھاں گھیو
چُک بناواں پنیاں
کھاوے منڈے دا پؤ
لال میرا گودی کھیڈ ے
انج ای ہور دوجے لوک گیت تھا ل، ماھیا، ڈھولا،ٹپہ، بولیاں، دوہڑے، چھلہ ، جگنی۔گدھا، سمی، جھومر، ککلی، گھوڑیاں ، سٹھنیاں وغیرہ نیں ۔ جنہاں وچ ساڈی رہتل تے وسیب دیاں من موہنیاں تصویراں وڈکیاں دے صدیاں دے تجربے مشاہدے ،مت دیاں گلاں ،قوم داسبھااوہدیاں ریتاں رسماں ،اوہدے ماضی دے جھلکارے ،دھرتی دے رنگ، موسم،فصلاں تے نسلاں، وگدے کھوہ ،ٹھاٹھاں مار دے دریا ، گیت گاندیاں ندیاں سبھے کجھ موجود اے۔
ماہیے دے کجھ بول پیش نیں ، جنہاں وچ پنجاب داحُسن تے کلچر ڈلھ ڈلھ پیندااے۔
الف انب ڈاھڈے رسیلے نیں متھا تیراچن ورگا تیرے نین نشلیے نیں
ب بیری بیراں والی اے متھا تیرا چن ورگا چھاتی شیراں والی اے
ج سونے دا کل ماہیا لوکاں دیاں رون اکھیاں ساڈا روندا اے دل ماہیا
د چٹا ککڑ بنیرے تے کاشنی دوپٹے والیے منڈا عاشق تیرے تے
پنجاب دے مشہور کھیڈ کشتی ،پہلوانی تے کوڈی سن لوک اپنے آپ نوں جوان ۔تندرست تے طاقتور بناؤن واسطے تڑکے اکھاڑے جاندے سن ۔بیٹھکاں کڈھنا ،ڈنڈپیلنا، مگدر گھماؤنا، وزن چکنا، دوڑ لاؤنی پنجاب دے جواناں دے شوق تے کھیڈاں ہوندیاں سن ۔کوڈی کھیڈنا، گلی ڈنڈا، جنڈبرہمن، تیراکی، اٹ کھڑکا، اڈاکھڈا، کھڈی کھڈا، باراں ٹہنی، گولی پلا، اخروٹ کھیڈنا، ٹھیکری لکائی، کوکلاشپاکی، چور سپاہی، چھال مارنا، دُھپ چھاں ،کھدوکھونڈی، لٹو، بینی پھڑنی، پھنڈ وغیرہ۔ بالاں دیاں کھیڈاں سن ۔جیہڑیاں پنجاب دی پچھان سی ہن ویلا لنگھن دے نال نال کنا پانی پُلاں ہیٹھوں لنگھ گیا اے۔ سماجی تے معاشرتی قدراں دیاں شکلاں ای بدل گئیاں نیں۔ ہن دنیادے گلوبل ولیج بنن نال مغرب دا چوکھا اثر مشرق اُتے چڑھ گیا اے۔
ہن گلی گلی کرکٹ تے فٹ بال تے ہاکی کھیڈی جاندی اے ۔کسے بال نوں کوکلہ شپاکی دے معنی پتہ نہیں۔ہن لاہور دیاں گلیاں وچ گھراں دے باہر تھڑیاں اُتے دھوتی شلوکا پاکے کوئی بزرگ پکھی جھلدا وکھالی نہیں دیندا۔ گھر دے سبھے جی شاماں توں لے کے ادھی رات تیکر ٹیلی ویژن دے سامنے بیٹھے ہوندے نیں۔
***

حوالے

Dr. M.H Siddique,Pakistan Culture P-1. Islamabad 1990. 1 .2 Raymond William, Culture & Society P-16 . London
.3 المنجد ۔عربی ۔ ص 266
4 ڈاکٹر جمیل جالبی ۔پاکستانی کلچر ص 46
.5 ڈاکٹر سجاد باقر رضوی ۔پاکستانی تہذیب کا مسئلہ ۔ سالانہ ادب لطیف 1963 ء لاہور۔
.6 سبط حسن ۔تہذیب کا ارتقاء ۔ ص 13
.7 ڈاکٹر جمیل جالبی ۔پاکستانی کلچر ۔ص 46
.8 Dr. Afzal Iqbal,Culture of Islam P-V.
.9 ثقافت و انتشار از میتھیوآرنلڈ ۔ترجمہ انعام المعظم برنی ۔ ص 158
.10 تارا چند۔ہندوستانی ثقافت پر مسلم اثرات ۔ص 20
.11 Dr. Tara Chard. Influence of Islam on Indian Culture P-28 (1946)
.12 ظہیرالدین بابر ۔ترجمہ تزک بابری ۔ص 126


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels