Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> کتاباں >> لڑی 1: کلچر تے پنجابی کلچر

لڑی 1: کلچر تے پنجابی کلچر

ڈاکٹر سیداختر جعفری
November 6th, 2014

کلچر اک ا جیہالفظ اے جیہدی اج تیک مکمل تے صحیح تعریف نہیں ہوسکی ۔ہر ادیب تے فلاسفر نے ایس لفظ نوں اپنے رنگ تے ڈھنگ موجب ورتیااے تے اپنی سوچ تے اپروچ مطابق ایس دے معنے بیان کیتے نیں ۔کجھ لوکاں نے ایس لفظ دے معنی تے تشریح نوں انج توڑمروڑ کے پیش کیتا اے پئی کلچردے معنی گڈمڈتے بہم ہوکے رہ گئے نیں۔ایس لئی لفظ کلچر دی اجیہی جامع تے مکمل تعریف سامنے نہیںآئی جیہدے نال بندے نوں تسلی ہوجاوے ۔
کلچردالفظ انگریزی زبان وچ ایناکو ورتیا گیااے پئی انج جاپدااے جیویں ایہہ انگریزی زبان دا ای لفظ اے ۔ پراصل وچ ایہہ یونانی زبان دا لفظ اے تے ایس دے لغوی معنی واہی بیجی یعنی "Agriculture"اے ۔جس دا مطلب شہد دیاں مکھیاں تے ریشم دے کیڑے پالنا، سیپیاں تے بیکڑیا دی پرورش تے بڑھوتری، جسمانی یاذہنی اصلاح تے ترقی اے ۔جویں ڈاکٹر ایم ۔ایچ صدیقی لکھدے نیں:
The ancient Greeks used ''culture'' to denote agriculture and even today in one sense it is used to mean tillage of soil rearing and production bees.Roman used this word culture is a physical and moral sence,when a man was called "cultures".The modern concept of culture has become so wide that it is difficult to arrive at a deffination,accepted to all. (1)
جدوں لفظ کلچر نے انگریزی ادب دی جوُہ وچ پیر دھریا تے ایس دے معنے بدل گئے۔انگریزلکھاریاں نے ایس لفظ نوں ثقافت دے معنیاں وچ ورتیا تے حیاتی دے شعبے کلچر دی چادر تھلے واڑدتے۔Raymond william اپنی کتاب "Culture and society" وچ لکھدا اے۔
In the eighteenth and early nineteenth century to culture as such a thing itself,It came to mean first, a general state of habit of mind having close relation with the idea of human perfection.Second it came to mean the general state of intellectual development is the society as a whole. Third it came to mean the general body of the arts.Forth later in century it came to mean,a whole way of life material,intellectual and spiritual. (2)
مطلب اے پئی انگریز ی وچ مختلف زمانیاں وچ کلچردے مختلف معنی بیان کتیے جاندے رہے تے اخیر موجودہ صدی وچ کلچر توں مرادانسان دی مادی ،ذہنی تے روحانی حیاتی داڈھنگ اے ۔جیہدے وچ ادب تے فن وی آجاندے نیں۔
فیر انگریزی راہیں جدوں لفظ کلچر اُردو وچ استعمال ہویا تے ایہدے معنیاں وچ اک ہور تبدیلی آئی تے ایس لفظ توں مرادتہذیب تے تمدن ،شائستگی تے رہتل بہتل ہوگئی ۔بہت سارے لکھاریاں نے ایس لفظ نوں تہذیب دے معنیاں وچ ورتیا اے۔ حالاں تہذیب لئی انگریزی وچ اک ہور لفظ سویلا یزیشن Civilisation) )موجود اے ۔
تہذیب دالفظ صدیاں توں نہ صر ف ساڈے ملک وچ سگوں ایران تے عرب وچ وی ورتیاجا رہیااے ۔
حقیقت ایہہ وے پئی تہذیب عربی زبان دالفظ اے تے ایس دے معنی کسے رُکھ یا بوٹے دا کٹنا چھنڈنا،چھانگنا ،تے سوارنا اے(3) تاں جے او س بوٹے وچ نویاں ٹہنیاں پھٹن تے نویں پتے لگن تے بوٹاخوب ودھے پُھلے ۔
فارسی زبان وچ تہذیب دا لفظ آراستہ پیراستہ کرنا پاک صاف کرناتے اصلاح کرن دے معیناں وچ ورتیا جاندا اے ۔اُردو وچ ایس لفظ نوں عام طورتے شائستگی تے مذہب پن وچ استعمال کیتا جاندا اے جیویں اساں آکھنے آں ۔فلاں بندہ بڑا مہذب یا تہذیب یافتہ اے ۔ایس توں ساڈا مقصد ایہہ ہوندااے پئی اوہ بندہ گل کتھ کرن اُٹھن ،بیٹھن کھان پین دے طریقے تے رہن سہن دے انداز ساڈیاں معیاری روا یتاں دے مطابق ورتدااے تے اُوہ مجلس دے آداب نوں سُچے ڈھنگ نال نبھاوندااے۔
تہذہب دا ایہہ مطلب اصل وچ ایران تے پاکستان و ہند دے امیراں وزیراں دی حیاتی دے طورطریقیاں دا ترجمان اے ۔ایہہ طبقہ کلچر دے تخلیقی عمل وچ خودشریک نہیں ہونداتے نہ ای کلچر تے تخلیقی عمل وچ جیہڑا سمبندھ اے ،اوس دی اُچیچ نوں محسوس کردااے۔
کلچر لفظ نوں تہذیب دے معنیاں وچ ورتن د ا مڈھ سر سیداحمدخان توں بجھداا ے۔ کیوں جے اوہناں نے اپنے رسالہ’’ تہذیب الاخلاق‘‘ دے پہلے پرچے (1870ء) وچ کلچر توں مراد تہذیب ای لئی اے فیر اوہناں مگروں ہور لکھاریاں نے وی کلچر نوں تہذیب دے معنیاں وچ ورتیا اے ۔
ڈاکٹر جمیل جالبی اپنی کتاب ’’پاکستانی کلچر‘‘و چ لکھدے نیں ۔
’’میں نے لفظ تہذیب اور ثقافت کے معنی یکجا کرکے اُن کے لیے لفظ کلچر استعمال کیا ہے ۔جس میں تہذیب و ثقافت دونوں کا مفہوم شامل ہے۔ اس کے معنی یہ ہوئے کہ کلچر ایک ایسا لفظ ہے ۔جو زندگی کی ساری سرگرمیوں کا خواہ ذہنی ہوں یا مادی خارجی ہوں یاداخلی ہوں احاطہ کر لیتاہے ‘‘(4)
ڈاکٹرجمیل جالبی نے کلچر نوں ساری حیاتی اُتے محیط قرار دتا اے۔ ایس طرح اوہناں دے وچار ریمنڈولیم نال ملدے نیں ۔اوہناں نے تہذیب تے ثقافت نوں آپو وچ گڈمڈ کرکے ٹانٹا ای نبیٹر دتااے، آؤ ذراہن اج دے مشہورپارکھ پروفیسر سجاد باقر رضوی دے خیالات وی سن لئے۔ اوہ فرماندے نیں:-
’’ میں لفظ تہذیب کو انگریزی لفظ کلچر کے مترادف استعمال کرتاہوں۔ اورمیں تہذیب کو تمدن(Civilisation) کا روحانی پہلو سمجھتا ہوں ۔میری نظر میں تہذیب خود تخلیق بھی ہے ۔اور تخلیق کا ذریعہ بھی ‘‘۔(5)
ایس توں اڈہوروی بہت سارے لکھاریاں نے کلچرنوں تہذیب دے معنیاں وچ ورتیااے حالاں کلچر لئی ساڈے کول بڑا سوہنا لفظ ثقافت موجودا اے۔ کیوں جے عام طور تے(Civilisation)دا ترجمہ تہذیب کیتاجاندااے ۔جدوں کہ ثقافت اک اجیہا جامع لفظ اے جہدے وچ حیاتی دے سارے رنگ تے انگ آجاندے نیں۔
لفظ تہذیب اپنے اندراپنی جامعیت تے حیاتی دا بھروا ں تاثر نہیں رکھدا۔ جیہڑا ثقافت دے لفظ وچ موجود اے ۔ایس پاروں میرے خیال وچ کلچر داترجمہ ثقافت مناسب ،موزوں تے سوہنااے ۔
ایتھے سوال پیدا ہوندااے پئی کلچر یا ثقافت کس شئے نوں آکھدے نیں تے انسانی حیاتی نال ایہدا کیہ سمبندھ اے؟
سبط حسن ہوراں نے اپنی کتاب ’’تہذیب کاارتقاء‘‘ و چ کلچر نوں تہذیب دے معنیاں وچ ورتدیاں ہویاں ایہہ تعریف لکھی اے۔
’’کسی معاشرے کی با مقصد تخلیقات اورسماجی اقدار کے نظام کوتہذیب کہتے ہیں تہذیب معاشرے کی طرز زندگی اورطرز فکرواحساس کاجوہر ہوتی ہے۔ چنانچہ زبان، آلات واوزار، پیداوار کے طریقے اور سماجی رشتے ،رہن سہن، فنون لطیفہ، علم وادب، فلسفہ و حکمت ،عقائد و افسوں ،اخلاق و عادات، رسوم و روایات ،عشق ومحبت کے سلوک اورخاندانی تعلقات و غیرہ تہذیب کے مختلف مظاہرہیں ۔(6)
سبط حسن ہوراں لفظ تہذیب نوں وسیع تے ڈونگھے معنیاں وچ ورتیا اے۔ جیہدے وچ کلچر یاثقافت، تمدن تے حیاتی دے سبھے رنگ ڈھنگ آگئے نیں۔ پراوہناں نے کلچرنوں تہذیب تُوں وکھ کوئی شئے نہیں سمجھیا۔
ڈاکٹر جمیل جالبی نے کلچر بارے اپنے وچار ایس طرح بیان کیتے نیں ۔
’’کلچر اُس کل کا نام ہے جس میں مذہب وعقائد،علوم و اخلاقیات ،معاملات ،معاشرت، فنون و ہنر، رسم ورواج، افعال ارادی اور قانون، صرف اوقات اوروہ ساری عادتیں شامل ہیں جن کا انسان معاشرے کے ایک رکن کی حیثیت سے اکتساب کرتا ہے اور جن کے برتنے سے معاشرے کے متضاد و مختلف افراد اور طبقوں میں اشتراک و مماثلت ،وحدت اور یکجہتی پید اہو جاتی ہے ۔جن کے ذریعے انسان کو وحشیانہ میں اور انسانیت میں تمیز پید ا ہوتی ہے ‘‘۔(7)
یعنی کلچراوہ پلیٹ فارم اے جتھے لوکائی اک تھاں اکٹھیاں ہوندی اے ۔اوہناں وچکار بھائی چارہ محبت تے ایکتا پیدا ہوندی اے۔ جے کوئی بندہ ایس پٹڑی توں تھلے لہہ جاندا اے تے لوکائی اوس نوں کھِچ کے مُڑ پٹڑ ی اُتے لے آوندی اے۔


افضل اقبال ہوریں اپنی کتاب "Culture of Islam"وچ اپنے وچاراں د ا اظہا رانج کردے نیں۔

"Culture indeed is a group memory of our past achievements traditions and experiences,Blind contempt for the past,can be as blind reverence for it, we can not develop if,we cut off the roots of our growth.But with roots firmly set in the soil, the branches can soar high and spread in all directions,drawing sustanance and strength from the gentle breeze and wayward wind".(8)
افضل اقبال ہوراں دے نیڑے کلچر ساڈے ماضی دیاں کارنامیاں،رسم رواج، تجربیاں دا ناں اے جہناں نوں عزت تے احترام نال ویکھیا جانداے ۔کیوں جے ایہدے وچ ساڈیاں جڑھاں موجود نیں۔ جے اسیں ایہناں توں مکھ موڑ لیئے تے فیر ساڈی بڑھوتری رُک جاوے گی ۔لگدے ہتھ ا سیں اک مغربی مفکر تے نقاد میتھو آرنلڈ دا کلچر بارے نظریہ ویکھدے چلئے۔ جس نال سانوں کلچر دامطلب سمجھن وچ مدد ضرور ملے گی۔ اوہ اپنی کتاب’’ کلچر اینڈ انار کی‘‘ وچ لکھدااے ۔
’’کلچر دا مطلب اے پئی پڑوسیاں نال محبت ،عمل دا شوق، امداد دا جذبہ، دوجیاں نوں فیض اپڑانا ۔انسانی غلطیاں دی اصلاح، انسان دے ذہنی انتشار نوں دُور کرن تے اوہدیاں مصیبتاں گھٹ کرن دا جتن تے ایہہ سچی سدھر پئی اساں جس حالت وچ دنیا نوں پایا اے، اوس توں چنگی تے بہتر حالت وچ چھڈ جائیے ۔یعنی اوہ سارے مقاصد جنہاں نوں خاص طور تے سماجی آکھیا جاندااے ،کلچر دے میدان عمل دا ضروری حصہ بن جاندے نیں‘‘۔
ایہناں ساریاں ودواناں ،فلاسفراں تے لکھاریاں دے حوالیاں توں ایہو سٹہ نکل دا اے ۔پئی کلچر اک اجیہا جامع لفظ اے جیہدے وچ مذہب ،سیاست ،معیشت ،فنون، سائنس، تعلیم تے زبان سبھے کجھ آجاندااے۔
میتھیو آرنلڈنے اپنے قول دی تا ئید وچ مذہبی فرمان نوں پیش کیتا اے، اوہ آکھدااے۔ ’’ حکومت الہٰیہ انسان دے اندر موجود اے۔ کلچر جمال تے بصیرت Sweetnes & Light) ( د ا دوجا ناں اے ۔کلچر دا مقصد انسانیت دی معراج اے تے ایہو مذہب دا مقصد اے کلچر ایس مقصد دے حصول دی خاطر علم، فن، فلسفہ، تاریخ تے مذہب توں کم لیندااے‘‘۔
مذہب انسانی تجربے دی ڈوھنگی آواز تے انسانی نسل دی اوہ کوشش اے، جیہڑی اوس دے انسانیت دی تکمیل دے جذبے نوں تسکین دیندی اے۔ کلچر تے مذہب دونواں دے نیڑے انسانیت دی تکمیل لئی معاشرے دا وجود ضروری اے ۔
میتھیو آرنلڈ نے دونواں اُتے بحث کرن مگروں دونواں وچکار فرق نوں وی سامنے لیاندا اے ۔اوہدا خیا ل اے پئی کلچر دے سامنے انسانیت دی تکمیل دا تصور اوہناں ساریاں طاقتاں دی ہم آہنگ ترقی پاروں اے جیہناں انسانی فطرت وچ حسن تے وقارپیدا ہوندا اے ۔(9)
ایس نظرئیے وچوں ایس گل دی اجازت نہیں دتی جاسکدی پئی کسے اک طاقت نوں ضرورت توں ودھ ترقی دتی جاوے تے باقی قوتاں نوں گُٹھے لا دتا جاوے۔آرنلڈ مذہب ،تہذیب تے اخلاق نوں بہت اچیچ دیندا اے، ایس دے نال نال جمال تے بصیرت اُتے وی زور دیندااے ایس مقام اُتے کلچر اوہدے نیڑے مذہب دے عمومی تصور توں وی اگانہہ ودھ جاندااے۔ اوہدے نیڑے روحانی سکون انسانیت دی تکمیل نال حاصل ہوندااے ۔اوس نے ثبوت دے طور تے انگلینڈدے پیورٹن Puritan) (لوکاں دی مثال پیش کیتی ۔جیہڑے اپنے آپ نوں دنیا وی گناہاں تے غلطیاں توں بچا کے پرہیز گاری دے انعام دے طور تے دنیاوی خوشحالی دی ٹیسی اُتے اپڑ گئے ۔اوہناں نے اطمینان تے سکون حاصل کیتا ۔
تہذیب دی تاریخ دے مطالعے نال پتہ لگدااے۔ پئی کسے تہذہب دے زوال دا زمانہ ای فکر تے فنی لحاظ نال عروج دا زمانہ ہونداے جیویں کلیسائی تہذہب دے زوال دا زمانہ ای احیائے علوم دا دور سی۔
جویں خزاں دے دناں وچ ہر پاسے اُداسی تے مُردنی چھاجاندی اے، تے پیلے پتراں دے پیراں تھیلوں ای نویاں کو نپلاں پُھٹ دیاں نیں ۔تے مناں مٹی تھلے دبے ہوئے بیج پھُٹ کے باہر نکل آوندے نیں،فیرایہناں کلیاں تے بوٹیاں نال دھرتی نوں پھل لگ جاندے نیں تے ہر پاسے بہار ڈیرے جمالیندی اے۔
حقی گل ایہہ وے پئی کلچر انسان دیاں تخلیقی طاقتاں تے ایہناں کلیاں تے بیجاں دے پھٹن دا ناں اے،جدوں ایہ ودھ پھل کے دھرتی نوں اپنی لپیٹ وچ لے لیندے نیں تے ایس نو ں اساں تہذیب دا ناں دے دیندے ہاں ۔ایتھوں ایہہ گل ثابت ہوئی تہذیب دے زوال تے معاشرے دے انحطا ط توں انسانی ذہن متاثر ہوکے تخلیقی عمل وچ رُجھ جاندااے ۔انج کلچر دیاں نویاں قدراں جنم لیندیاں نیں ۔
ہن سوچن والی گل اے پئی آواجائی دیاں سہولتاں پاروں ،فاصلیاں دی کمی تے نقل مکانی نال روزدیہاڑے جغرافیائی حداں گھٹ دیاں جارہیاں نیں۔ دنیا اک گلوبل ولیج بن دی جارہی اے جیہدے سٹے وچ اک عالمگیر تہذیب ہوندوچ آرہی اے۔ ایہدے نا ل نال اک سانجھ کلچر جنم لے رہیا اے۔ جدوں جغرافیائی حداں مُک جان گیئاں اودوں سانجھا کلچر باقی رہوے گا۔
جتھوں تیک پنجابی کلچر دا سمبندھ اے، کجھ کھوجیاں تے ودواناں دا خیال اے پئی ایہدی نینہہ 712ء وچ محمد بن قاسم دے حملے سمے رکھی گئی سی ۔دوجا دھڑا ایہدیاں جڑہاں ہندو متھالوجی وچ لبھدااے۔کیوں جے بھگوت گیتا وچ لکھیا اے۔ پئی کرم مارگ (راہ عمل) راہیں نجات حاصل کیتی جا سکدی اے ۔کرم مارگ اصل وچ بے لوث عبادت ۔دیوتاواں نوں خوش کرن واسطے قربانی دینا تے گھروکی رسماں نبھانا اے ۔ویداں دے موجب دیوتاای تخلیقی عمل دے پہلے مظاہر سن ۔اوہ قدرت دیاں نیم الوہی طاقتاں سن۔اوہناں دے ناں اندر متر۔ورن۔ اگنی سن مگر مسلماناں دے ہندوستان وچ آؤن دے سمے اوہناں دیوتاواں دی معنویت تے گنتری کافی حد تیک بدل چکی سی۔ اوہناں وچوں کئی دیوتامٹ چکے سن کجھ نویں دیوتا پوجے جاندے سن اوہناں دی گنتری گھٹ کے 33رہ گئی سی ۔جنہاں وچوں اندر، اگنی، سوم، وشنو، یم ،برہما، شیو ،وغیرہ مشہور نیں۔
پنجویں صدی عیسوی وچ جدوں چینی سیا ح فاہین (Fa -Hien)ہندوستان آیااوس نے ویکھیا پئی ویدک مذہب زوال داشکارسن تے بدھ مت متھراتوں لے کے کابل تے ختن تیک پھلیا ہویا سی ۔اوہدے دو سوسال مگروں جدوں ہین سیانگ(Hieen Tsiang)ایتھے آیا اوس نے ویکھیا پئی بدھ مت دے نال نال ہندومت وی وڈی طاقت بن چکیاسی۔ شمالی ہنددا راجہ ہرش دونواں مذ ہباں دا اکوجیہا احترام کرداسی ۔عام علاقیاں وچ شوِتے مہیشور دی پوجا کیتی جا ندی سی۔ شِو دے پجاری لمی بودی رکھدے سن تے اپنے جُثیاں اُتے سواہ مل دے سن اوہ ون سونیاں ریاضتاں کرکے زندگی تے موت دے چکر توں نجات حاصل کرن دے چاہیوان سن ۔
ستویں اٹھویں صدی عیسوی وچ جدوں عرب تاجرگجرات دے ساحل خلیج کھمبات تے مالابارد ے ساحل اُتے اُترے تے اوہناں نے ہندوستان دے حالات،واقعات تے مذاہب بارے معلومات حاصل کیتیاں ۔نویں صدی وچ عرباں نے جیہڑیاں کتاباں لکھیاں اوہناں توں ہندوستان دے کلچر بارے کافی دلچسپ معلومات حاصل ہوندیاں نیں۔
مثلاً سلیمان نے اوہناں یوگیاں (Asceties) دا ذکرکیتا اے، جیہڑے پہاڑاں تے جنگلاں وچ گھمدے پھردے سن۔ پھَل پھُل تے پتے کھاندے سن ۔دنیا تے لوکائی نال اوہناں دا کوئی سمبندھ نہیں سی۔ زنانی نوں چھوہنا پاپ سمجھدے سن ۔کجھ لوک چیتے دی کھل اپنی کمر اُتے رکھ کے آلتی پالتی مار کے عباد ت و چ رُجھ جاندے سن۔اوس زمانے وچ غیرویدک مذاہب نوں زوال آچکیا سی ۔یعنی بدھ مت تے جین مت گھٹ گئے سن۔ قدیم ویدک مذہب وچ کافی تبدیلی آگئی سی سارے ہندوستان وچ شِو دی پوجا کیتی جاندی سی ۔(10)


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels