Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> کتاباں >> کجھ تواریخی گُنجھلاں

کجھ تواریخی گُنجھلاں

اکرم شیخ
October 24th, 2014

کجھ تواریخی گُنجھلاں
(حافظ غلام مرتضیٰ قصوری تے اوہناں دے دو شاگرد، بُلھّے شاہؒ تے وارث شاہؒ )

زباناں نوں پڑھن پڑھان تے تعلیم دا حصہ بناون نال تاریخ نوں رہتل تے وسیب دیاں اکھاں نال ویکھیا تے پرکھیا جا سکدا ے پرساڈے ہاں زبان تے اک ایسا ممنوعہ علاقہ اے جس وچ کسے نوں کھلے بوہے جان دی اجازت اے تے نہ ایہدے بارے کوئی گل ای کر سکدا ے۔ ایہوای کارن ہے کہ ایتھے بہت ساریاں تواریخی گلاں گنجھل وچ پئیاں ہوئیاں نیں جس پاروں پنجاب دی تاریخ دے پورے سچ سامنے آئے تے نہ صوفیاں دی حیاتی بارے کوئی چنگی تے پکی جانکاری ای سامنے آسکی اے۔ ایسے لئی ایہنوں اتفاق یاں ویلے دی اک سانجھ آکھ کے پروکھے نہیں کیتا جا سکدا۔ ایہدے اتے سیانیاں تے کھوجیاں نوں گوہ گیان کرن دی لوڑ ہے کہ پنجاب دے دو وڈے تے عظیم شاعر ویلے دے کجھ اگانہہ پچھاں ہونے دے باوجود اک ہی شہر وچ رہے۔ اک ای مدرسے وچ تعلیم حاصل کیتی اکو ای استاد دے شاگرد رہے۔ پر دوہاں نے اک دوجے بارے کوئی گل نہیں کیتی۔ خاص طور تے وارث شاہ جیہڑے بلھے شاہ توں کوئی چالیہ ورھے مگروں ہوئے اوہناں بلھے شاہ بارے کوئی ذکر کرنا وی پسند نہیں کیتا۔ حالاں بعد وچ آن تے جونیئر ہون پاروں اوہناں دی ایہہ بہتی ذمہ داری بن دی سی کہ اوہ اپنے پیش رو تے سینئر دی سلاہنا کردے۔ ایہہ گل وی ٹھیک اے کہ وارث شاہ نوں اپنے فن دی اچیائی تے وڈیائی دا پورا احساس سی ایہدا اوہ ذکر وی کردا ہے:
اگے ہیر نہ کسے نے کہی ایسی شعر بہت مرغوب بنایا ای
یاں فر۔۔۔۔۔۔۔۔۔
پرکھ شعر دی آپ کرلین شاعر گھوڑا پھیریا وچ نخاس دے میں
ایسے لئی اوہ کسے ہور شاعر دا ذکر وی نہیں کردا۔ پر بلھے شاہ دی تے گل ہور سی۔حالاں ایہہ وی آکھیا جا سکدا ہے کہ اوہناں نوں ہور کسے دی نہیں مقبل دی سلاہنا تے ضرور کرنی چاہیدی سی جیہناں دے قصے نوں آئیڈیل بناکے اوہناں ایہہ قصّہ نویں سرے توں جوڑ کے وکھایا:
یاراں آکے آن فرمائش کیتی قصہ ہیر دا نواں بنائیے جی
ایس پچھوکڑ وچ وی اوہ اک مان داشکار نظریں آوندے نیں ایہدے اتے ہور پکھوں وی گل ہووے گی اصل گل تاں ایہہ ہے کہ وارث شاہ ہوری جدوں قصور تعلیم حاصل کرن آئے حافظ غلام مرتضیٰ ہوراں دے مدرسے وچ داخل ہوئے تاں اوہناں دی عمر کوئی پندراں ویہہ ورھے تاں ہووے گی۔ تے فیر ڈاکٹر فقیر محمد فقیر دے آکھن موجب اوہ ہیر دا قصہ لکھن مگروں وی قصور آئے تے اوہناں ایہہ قصہ اپنے استاد مخدوم غلام مرتضیٰ ہوراں نوں سنایا جنہوں سن کے اوہناں آکھیا:
منج دی رسی وچ موتی پرو لیایا ایں
اک ہور تھاویں ایہہ گل تھوڑے جہے وکھرے اکھراں وچ لکھی ہوئی اے۔ وارث شاہ دا ایہہ قصہ سن کے مخدوم ہوراں اتے حال تے مستی والی کیفیت حاوی ہوگئی تے فیر اوہناں آکھیا منج دی رسی وچ موتی پرولیایا ایں ،گل ایہہ ہے کہ وارث شاہ جدوں قصور وچ تعلیم حاصل کرن آئے تے اپنے مامے دے گھر رہے۔ ایہہ عرصہ دوچار یا پنج سال ضرور ہووے گا۔ تے فیر ایہہ اوہناں دی بھرویں جوانی دا ویلا ای نہیں سگوں ایہہ زمانہ اک پڑھیار داوی ہے جس وچ علم دی طلب تے بہتا کجھ جانن دی کھیچ وی زیادہ ہوندی اے۔ کیوں جے تعلیم مکمل کرن مگروں اوہ پاکپتن گئے تے فیر واپسی تے ملکہ ہانس وچ مسیت دے امام وی بنے۔ اوہناں لوکاں نوں نمازاں وی پڑھائیاں تے بھاگ بھری نال عشق وی کیتا تے ہیر دا اوہ قصہ وی لکھیا جس بارے اوہناں دے استاد آکھیا سی کہ :
منج دی رسی وچ موتی پرولیا ایں
وارث شاہ قصور وچ کناں عرصہ رہے ایہدے بارے کوئی پکی گل سامنے نہیں آوندی پر ایہہ گل پکی اے کہ ایہہ بلھے شاہ دے تصوف فن تے حیاتی دی ٹیسی دا زمانہ سی۔
شریف صابر تے ہور دوجے کھوجی ایس گل اتے سانجھ کردے نیں کہ وارث شاہ دا جنم 1722 وچ ہویا جد کہ بلھے شاہ دا جنم 1680 وچ ہوئیا۔ وارث شاہ جے 20 ورہیاں دی عمر وچ وی تعلیم حاصل کرن قصور آئے تاں اوس ویلے بلھے شاہ اپنی عمر دیاں سٹھ بہاراں ویکھ چکے سن تے اوہ اوس ویلے حیات سن۔ جیتے رہوے کہ بلھے شاہ دی وفات قبر دے کتبے موجب 1767 وچ ہوئی اے جدوں کہ بہت سارے لوک 1758ء وی کہندے نیں۔ آس بورن دا کہنا اے کہ اوہناں 1785 وچ موت نوں سینے لایا۔ پر ایہہ گل پکی لگدی اے کہ وارث شاہ ہوری جیہڑے ویلے قصور آئے اوس ویلے بلھے شاہ جیوندے سن۔
اوہناں دے کلام دی وی چرچا ہوچکی سی، اوہناں دا رہن بہن وی متنازع سمجھیا جاندا سی، اوہناں دا ساہوے تے سوہے پاکے گھنگرو بنھ کے ٹرنا پھرنا وی کوئی چنگی اکھ نال نہیں سی ویکھیا جاندا تے فیر سب توں ودھ ایہہ کہ حسین خان دی بھین دا بابے ہوراں دی سیوا وچ حاضر ہونا جیہنوں کجھ لوک عشق دا ناں وی دیندے نیں، فیر قصور دے حاکم پٹھاناں دا بابے نوں کٹ مار کرنا تے کئی واری شہروں کڈھ دینا ، فیر پرت کے آجاناایہہ ایسیاں بدنامیاں سن جیہڑیاں قصور دے لوکاں وچ عام سن۔
حیرانی والی گل اے کہ ایہہ ساریاں بدنامیاں تے رسوائیاں وارث شاہ دے من وچ کوئی تجسس پیدا نہیں کردیاں۔ وارث شاہ اک بدنام صوفی تے شاعر نوں ملن اوہنوں ویکھن یاں فیر اوہدے نال ملاقات دا کوئی جتن نہیں کردے۔ ہوسکدا اے کوئی ملاقات ہوئی ہووے۔ یا راہ جاندے ٹاکرا وی ہویا ہووے۔ پر حیرانی والی گل تاں ایہہ ہے کہ وارث شاہ اپنے سارے کلام وچ کدھرے ایس دا کوئی ذکر نہیں کردے۔
مینوں ایس گل وچ تاں کوئی شبہ نظر نہیں آوندا کہ حافظ غلام مرتضیٰ ہوراں دے دوویں شاگرد اک دوجے نال فکری سانجھ نہیں رکھ دے۔ اک مسیت دا امام بن جاندا ے تے دوجا گھنگھرو بنھ کے عشق عشق کرن لگ پیندا اے۔ وارث شاہ ایہہ اعتراف تے کرادا ہے کہ ’’عشق پیر فقیر دا مرتبہ اے‘‘ پر آپ اوہدے توں دور رہندا اے خورے ایسی لئی کہ اونہوں پتہ اے کہ ’’مرد عشق دا بھلا رنجول میاں‘‘۔
وارث شاہ دے ہاں عشق شریعت دی انتہا ہے تے بلھے شاہ دے عشق وچ رب لامعبود ای نہیں لاموجود تے لا مقصود اے۔ وارث شاہ دے تعلیم حاصل کرن مگروں پاکپتن بابا فرید دی حاضری توں ایہہ گل وی آکھی جا سکدی ہے کہ اوہناں دا جھکا چشتی سلسلے ول سی جیہڑے بھاویں سماع سن لیندے نیں پر عام طور تے شرع شریعت توں باہر نہیں جاندے۔ بلھے شاہ اپنے مرشد راہیں قادری تے دادا مرشد پاروں شطاری سن۔ پر سچی گل تاں ایہہ وی ہے کہ اوہناں اتے شطاریاں دا اثر زیادہ سی، شطاریاں دے موڈھی بایزید بسطامی سن جنہاں دے سب توں زیادہ شطحات مشہور نیں۔ انج وی بلھے شاہ دے آئیڈیل منصور حلاج تے سرمد شہید نیں جدوں کہ وارث شاہ دے آئیڈیل مخدوم جہانیاں تے اوہ پیرنیں جیہڑے رانجھے دی ہر اوکڑ وچ آکے مدد کردے نیں۔
وارث شاہ امام مسجدوی بن دا ہے تے طریقت بارے وی کھلھ کے وچار کردا ہے جس دا اس دے کلام وچ کئی تھاواں تے وکھالا وی ہندا اے۔ سگوں قصے دے اخیر وچ جیہڑا اوہ روح قلبوت دا جھیڑا کردا ہے اوہ قصے نوں طریقت وچ ڈھالن دی ہی اک ارادی کوشش نظریں آوندا ہے۔ پر اوہنے قصے دے وچالے وی کئی تھاواں تے روح تے قلبوت دی گل کیتی اے جیہڑی بعض لوکاں موجب بعد دی رلت وی ہو سکدی اے۔ جے اوہ ایہہ کم نہ وی کردا تے کہانی پوری سی۔ پر سوال تاں ایہہ وی ہے کہ اوہنے ایہہ رلت کیہڑے سماجی ڈراویاں توں کیتی۔ کدرے اوہ بلھے شاہ دے حالوں وں تے نہیں ڈرگیا سی۔
بہرحال جے ڈونگھی اکھ نال ہیر دی کہانی نوں ویکھیا جائے تے اوس پچھوکڑ وچ وارث شاہ دے وچاراں دا ویروا کیتا جائے تاں روح تے قلبوت دی اوہ کہانی جیہڑی قصے دے اخیر وچ وارث شاہ بیان کردا ہے اوہ ساری دی ساری شریعت دی کہانی اے تے وارث شاہ ہوری وی شریعت دی حمایت کردے وکھالی دیندے نیں۔ اوہناں نہ تے بلھے شاہ وانگوں فکری نابھری کیتی تے نہ اوہدا بھرویں تے دبنگ لہجے وچ ہوکا ای دتا۔ سگوں وارث شاہ دا رویہ مذہبی پچھوکڑ وچ بہت زیادہ محتاط نظریں آوندا ہے، اوہ ہر قدم پھوک کے رکھداہے جس توں اک اشارہ ایہہ وی ملدا ہے کہ اوہنوں بلھے شاہ اتے ہون والے فکری ظلماں دا پورا احساس سی تے اوہ آپ کسے اوکڑ وچ نہیں پینا چاہندا سی۔
وارث شاہ دی مڈھلی تعلیم وی بھاویں اوسے مدرسے وچ ہوئی جتھے بلھے شاہ پڑھیا سی پر دوواں دے فکری رجحان وچ زمین اسمان دا فرق اے۔ وارث شاہ تعلیم حاصل کرن مگروں بابا فرید دے مزار اتے حاضری دین جاندے نیں تے اوہناں توں روحانی رہنمائی حاصل کردے نیں جہیڑے اک سدھے سادے مسلمان صوفی نیں۔ وارث شاہ بلھے شاہ وانگوں مست الست ہوندے نیں تے نہ تصوف دی مڈھلی لوڑ ہیٹھ دنیا ویکھن نکلدے نیں تے نہ مرشد دی بھال وچ دھرتی دی خاک چھاندے نیں۔
وارث شاہ ذات پات دے وی قائل نیں تے اوہناں نوں اپنے سید ہون تے وی مان اے جدکہ بلھے شاہ ذات پات دے ایس نظام دی بھرویں نفی وی کردے نیں:
جہیڑا سانوں سید آکھے دوزخ ملن سزائیاں
بلھے شاہ ایس نظام دے نال خود اپنی ذات دی وی نفی کردے تے اوہ رویہ اختیار کردے نیں جیہنوں ملامتی وی آکھیا جاندا ہے ۔ فیر اوہ ایسے لوکاں وچ بیٹھدے نیں جیہڑے ردے تے سماجی طور تے دھتکارے ہوئے لوک نیں یاں فر اوہناں نوں نیچ تے کمی سمجھیا جاندا اے:
بلھے شاہ چل اوتھے چلئے جتھے ہوون سارے انھے
نہ کوئی ساڈی ذات پچھانے تے نہ کوئی سانوں منے
ایہدے ساہویں وارث شاہ اپنی ذات دا قیدی وی نظر آوندا ہے تے اوہنوں اپنے توں اڈھ کجھ نظر نہیں آوندا اک خیال تاں ایہہ وی ہے کہ وارث شاہ نے بھاویں ہیردے مونہوں بڑیاں دلیریاں وکھائیاں نیں پر اپنی ذات وچ اوہ بڑا محتاط آدمی سی۔ ایہہ احتیاط پسندی اوہنوں بزدل وی بنایا اے جیہنوں اوہ ہیر دی دلیری وچ بیان کردا اے۔ دوجے پاسے اوہ بھاگ بھری نال عشق وی کرداے تے اوہدے لئی سماجی زنجیراں وی توڑ نہیں سکدا۔ اوہدے نال پیار وی کردا ہے تے اوہنوں گل نال وی نہیں لاوندا۔ ہنیر والی گل تاں ایہہ ہے کہ ہیردے قصے وچ اوہ چھ واری بھاگ بھری دا انج ذکر کردا ہے کہ کسے نوں وچلی گل دا پتہ نہ لگے۔ یاں فر جویں اوہ اوہدی کچھ نہیں سی لگدی۔ عاشقاں نیڑے ایہہ بزدلی وی اے تے بھیڑے اکھراں وچ منافقت وی۔
بہرحال وارث شاہ نے حافظ غلام مرتضیٰ ہوراں دے مدرسے توں تعلیم حاصل کیتی جیہڑا اوس ویلے مسجد سلطان حسین خان وچ بنیا ہویا سی جس دا وارث شاہ آپ وی ذکر کردا ہے:۔
وارث شاہ وسنیک جنڈیالڑے دا تے شاگرد مخدوم قصور دا اے
جدکہ وارث شاہ اپنا شاہکار تخلیق کرن مگروں وی اپنے استاد کول ہی آوندا ہے تے ایہہ 1766ء دا زمانہ اے:۔
سن یاراں سے اسیاں نبی ہجرت لمے دیس دے وچ تیار ہوئی
اٹھاراں سے تے تریہیاں سمتاں دی راجے بکرما جیت دی سار ہوئی
پر ایس پچھوکڑوچ اک ہور گل وی سامنے آوندی ہے۔ بلھے شاہ دی قبر تے لکھے قطعہ وصال موجب اوہناں دی موت 1767 وچ ہوئی۔ اوس ویلے حافظ غلام مرتضیٰ وی حیات سن۔ پر جے ایہہ گل من لئی جاوے کہ اوہناں دا وصال 1758ء وچ ہویا تے فیر ایہہ گل آکھی جا سکدی ہے کہ وارث شاہ نے جدوں ہیر مکمل کیتی تے بلھے شاہ نوں چلانا کیتے اٹھ نوسال ہو گئے سن تے اوہ تقریباً 78 سال دی عمر وچ پورے ہوئے سن۔ آسبورن اوہناں دی وفات 1785ء کہندا ہے ایس طرحاں بلھے شاہ دی عمر 105 سال بندی ہے۔
جے ایہہ گل ٹھیک من لئی جاوے تے فیر وی ایہہ گل تاں پکی ہے کہ وارث شاہ ہیر مکمل کرن مگروں اپنے استاد کول آئے تے اوہدی اوہناں کولوں داد وی حاصل کیتی پر اوہنے بلھے شاہ نوں ملنا پسند نہیں کیتا۔دوجا ایہہ کہ وارث شاہ دے استاد جیہڑے بلھے شاہ دے وی استاد سن اوہ وی اوس ویلے حیات سن پر ایتھے اک ہور گل وی دھیان جوگ اے کہ بلھے شاہ نوں اوہناں دے والد سخی محمد درویش نے حافظ ہوراں کول تعلیم حاصل کرن لئی پندراں سولہاں ورہیاں دی عمر وچ ای بھیجیا ہووے گا۔ کیوں جے ایس توں پہلے اوہ پانڈو کی وچ ڈنگر وی چار دے رہے سن۔ ہن سوال تاں ایہہ ہے کہ حافظ ہوراں دی عمر اوس ویلے کیہ سی، تے اوہناں کیہڑی عمرے تدریس شروع کیتی سی ایہدا وی کوئی پکا ثبوت نہیں پر اسی ایہہ کہہ سکنے آں کہ اوہناں ایہہ کم 30، 35 ورہے دی عمر وچ شروع کیتا ہووے گا ۔ اوس ویلے جدوں وارث شاہ ہوری ہیر مکمل کرکے لیائے تاں حافظ غلام مرتضیٰ دی عمر سوسال دے نیڑے تیڑے سی جیہڑی اوس ویلے کوئی ایڈی بہتی وی نہیں سمجھی جاندی سی۔ ایس طرحاں اسی آسبورن دے بلھے شاہ بارے اندازے نوں وی صحیح من سکدے ہاں کہ بلھے شاہ دی عمر 105 ورہے سی۔ پر نہیں قبر دے قطعے نوں سامنے رکھیا جائے تاں ایہہ گل پکی دسدی ہے کہ بلھے شاہ ہوراں دی عمر 88 سال دے نیڑے سی تے وارث شاہ ہوری جدوں ہیر مکمل کردے نیں اودوں اوہ جیوندے سن یعنی حافظ ہوراں دے دوویں شاگرد تے اوہ آپ وی جیوندے سن۔
ایتھے اک ہور سوچن والی گل ہے کہ بلھے شاہ اتے فتوے وی لگے، اوہناں نوں کئی واری شہروں وی کڈھیا گیا، اوہ بھوئے آصل تے للیانی دے سکھاں کول جاکے پناہ وی لیندے رہے۔ ایہہ اوہ ویلا سی جدوں حافظ ہوری اپنے مدرسے تے دینی کماں پاروں پورے پنجاب وچ مشہور سن کیوں جے اوہناں دے مدرسے وچ دوروں دوروں پڑھیار پڑھن آوندے سن، فیر ایس مدرسے وچ صرف فقہ تے حدیث دی ہی تعلیم نہیں دتی جاندی سی سگوں صرف تے نحو وی پڑھائی جاندی سی۔ حافظ ہوراں نوں ایس مدرسے پاروں اک علمی مقام وی حاصل سی۔ کیہ اوہ وی بلھے شاہ دے خلاف فتوے دین والیاں وچ شامل سن؟؟ بھاویں ایہہ گل وی سچی ہے کہ وارث شاہ راہیں اوہناں دا جیہڑا مونہہ مہاندرا سامنے آوندا ہے اوہ بلھے شاہ دے وچاراں نال لگا نہیں کھاندا۔ اک ہور گل تاں انج وی ہے کہ بلھے شاہ اوہناں کولوں فقہ حدیث دی تعلیم حاصل کیتی جس دے اشارے اوہناں دے کلام وچ وی ملدے نیں پر بلھے شاہ صوفی ازم وچ آون مگروں ایہناں ساریاں شیواں توں بے نیاز ہوگئے سن جیہڑا شاید اوہناں دے استاد نوں پسند نہیں سی۔ تے ہوسکدا ہے کہ اوہ وی فتوے بازاں نال رل گئے ہون۔ دوجا ایہہ وی کہ جدوں بلھے شاہ تے فتوے لگ رہے سن تے ایہہ فتوے لاون والے وی شہر دے ای مولوی سن تے ہوسکدا ہے کہ حافظ ہوراں مصلحتاً چپ وٹ لئی ہووے۔تے فیر اک ہور تواریخی تے سماجی سچ تاں ایہہ وی ہے کہ مدرسے سرکاری فنڈز تے وڈے لوکاں دی سرپرستی نال ای چلدے نیں جدوں کہ ایہہ گواہیاں وی موجود نیں کہ قصور دے پٹھان حاکم بلھے شاہ بارے کوئی چنگے وچار نہیں رکھدے سن تے اوہناں کئی واری اوہناں نوں قصور توں نسن تے وی مجبور کیتاسی۔ ہو سکدا ہے کہ مخدوم ہوری وی ایہہ سیاسی تے معاشی دبا برداشت نہ کرسکے ہون یاں فر اوہ وی مدرسے دی بہتری لئی چپ وٹ گئے ہون ۔ دوجا جے اسی ایہہ آکھیے کہ بلھے شاہ دی موت 1758 وچ ہوئی تے فیر ایہہ گل تاں پکی طرحاں سامنے آوندی ہے کہ بلھے شاہ دے مرن مگروں اٹھ دس سال بعد وی ایہہ مدرسہ موجود سی تے ایسے مدرسے وچ ای وارث شاہ ہوری منج دی رسی وچ موتی پرو کے لیائے سن جیہناں دی سلاہنا وی کیتی گئی۔
حیرانی والی گل تاں ایہہ ہے کہ حافظ ہوراں بلھے شاہ دی حال دہائی اتے وی کوئی توجہ نہیں دتی حالاں بلھے شاہ چیکاں مار دا رہیا کہ:
ملاں مینوں ماردا ای، ملاں مینوں ماردا ای
ایتھے اک ہور واقعہ وی سامنے آوندا ہے کہ جدوں بلھے شاہ پورے ہوئے تے حافظ ہوری جیوندے سن پر اوہناں اپنے ایس سوہنے تے سچے وچاراں والے شاگرد دا جنازہ پڑھانا مناسب نہیں سمجھیا کدھرے اوہ فکری تے نظریاتی اختلاف وچ انتہا تک تے نہیں چلے گئے سن؟
جسراں اسی اوہناں دی حیاتی تے فکری رحجانات بارے وچاریا اے اوہدے توں انج لگدا ہے جویں حافظ جی بلھے شاہ دے وچاراں نوں ای نہیں انسانی تے سماجی کردار نال وی اختلاف کردے سن اوہناں نوں بلھے شاہ دا زنانیاں وانگوں رنگ برنگے کپڑے پاؤنا، گھنگرو بنھ کے چلنا پھرنا تے کنجریاں وانگوں نچنا، شریعت دی ورودھی لگدی سی تے خورے ایسے لئی اوہناں بلھے شاہ دا جنازہ پڑھاؤنا وی مناسب نہیں سمجھیا۔ جیہنوں اک خاص تنگ نظری دے پچھوکڑ وچ وی ویکھیا جا سکدا ہے۔ جدوں کہ بلھے شاہ دا جنازہ سید زاہد علی شاہ ہمدانی ہوراں پڑھایا جیہڑے کہ صوفی واد نال ڈونگھا تعلق رکھدے سن۔
مکدی گل انج وی ہے کہ جے حافظ ہوراں دا کردار تواریخ دیاں گنجھلاں وچ لکیا ہویا اے تے اوہناں دے ایہناں دو شاگرداں دا کردار وی انوکھاتے متنازع وکھالی دیندا ہے۔ پنجابی زبان دے ایہہ دو عظیم تے وڈے شاعر کچھ فرق نال اٹھارہویں صدی وچ ای جیوندے جاگدے نظریں آوندے نیں۔ دوویں اپنے اپنے فن دی ٹیسی تے کھلوتے نیں پر اک دوجے نوں ویکھ نہیں رہے۔ کیوں؟ کیہ حافظ ہوراں دی تعلیم وچ کوئی فرق سی؟ خورے ایہہ گل انج نہ ہووے۔ اصل گل تاں اوس فطرت دی وی ہے جیہڑی ماں دے دُدھ راہیں آوندی اے، اوس تربیت دی وی ہے جیہڑی پہلوں گودیوں تے فیر گھر دے ماحول وچوں ملدی ہے تے جیہڑی فطری رجحان نوں اگے ٹورا دیندی ہے۔
حیرانی والی گل تاں ایہہ وی ہے کہ دوویں اک ای شہر وچ رہندے نیں بھاویں اک دا قیام عارضی اے تے دوجے دا مستقل۔ پردوہاں دی اک دوجے نال کوئی ملاقات ہوندی اے تے نہ ای دوویں اک دوجے بارے کوئی گل کردے نیں۔ خاص طور تے وارث شاہ جیہڑے بعد وچ ہوئے نیں اوہ اپنے پیش رو تے استاد بھرا بارے کوئی گل نہیں کردے تے کیوں؟ ایس اتے تواریخ دے سیانیاں تے کھوجیاں نوں کھوج پرکھ کرن دی لوڑ اے۔
ایہدے وچ کوئی شبہ نہیں کہ دوویں ہی اپنے اپنے مقام وچ کمال رکھدے نیں، اک سماجیات دا سکالر اے تے دوجا روحانیت دی ٹیسی اتے بیٹھا ہویا اے۔ وارث شاہ ہیر کہانی وچ وی تھاؤں تھائیں اپنے سماجی علم تے جانکاری دے کئی روپ دکھاندا جاندا ہے۔ اپنے تجربے تے مشاہدے نوں لوکائی دے رویاں وچ ظاہر کردا جاندا ہے پر علم، تدبر تے حکمت دا ناں ہے ایس لئی اوہ احتیاط پسند وی ہوندا ہے تے نفع نقصان دا خیال وی رکھدا ہے۔ ایسے لئی بلھے شاہ کہندا ہے کہ:
علموں بس کریں اویار
اکو الف تیرے درکار
تے ایہہ الف عشق دا تقاضا اے، اوہ عشق جیہڑا بے نیاز تے بے پرواہ اے، اوہ نفع نقصان نہیں ویکھدا، خورے ایسے لئی عشق لئی انپڑھتا نوں چنگا جانیا جاندا ہے تے صرف سچ تے سچائی نوں ای ساویں رکھیا جاندا ہے ، فیرعلم چالاک تے ہشیار وی اے:
وارث شاہ لوکاں کملیاں نوں قصہ جوڑ ہشیار سنایا ای
جدکہ عشق گونگا تے ڈورا وی ہے۔ اوہ جان کے انجان وی بن جاندا ہے:
بلھا کیہ جاناں میں کون
جے مینوں ایہہ گل آکھن دی اجازت دیوتاں آکھاں، یاں فیر انج کہنے آں’’مونہہ آئی بات نہ رہندی اے‘‘:علم وارث شاہ اے تے عشق بلھے شاہ اے،علم ابوبکرشبلی اے تے عشق منصور حلاج اے،علم اورنگ زیب اے تے عشق سرمد شہید اے،پر ایہہ وی سچ ہے کہ نہ علم توں انکار کیتا جا سکدا ہے تے نہ ای عشق دی ورودھی کیتی جا سکدی ہے دوویں اک دوجے دے نال کھلوتے نیں دواں دا قد بت اپنی اپنی تھاں نور منارہ اے۔


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels