Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> کتاباں >> ساہتی یکجہتی دی نویکلی سُندر تحریر "ہیر وارث شاہ "

ساہتی یکجہتی دی نویکلی سُندر تحریر "ہیر وارث شاہ "

غلام رسول آصف
October 18th, 2014

سب توں پہلی گل ایہا آئی کہ منکھ نے اپنی ہوند دی گوچر Content دے تھوہ لون لئی کیہڑی لوڑ نوں سامنے رکھدیاں ہویاں اپنے مڈھوں لیکے اجوکی گھڑی تیک دے وکاسی سدھانتک Evolutionary Ideology دی اُگھ سگھ لاون نوں اپنے من وچ کیوں لیاندا۔ کیہ بھئی کہ بندے دی ایہہ سوچ ہائی کہ بندہ ایس دھرت اتے آکے کیویں اپنا نسبی، فکری، سدھانتک سانبھی رکھ سکے گا۔ ایس سوچ دے پچھے بندے دی سوچ جیس ایہہ سوچ رنبھی اوہ سوچ کیویں بندے دے ذہن وچ اتری۔ کیہ بندے دی حیاتی دی بیڑی ایس دے ورودھی سبباں دے سمندر وچ اتار دتی گئی؟ اتے جے ایہہ گل سچ اے تے انج کیوں کیتا گیا۔ جس پوڈے اُتے بندہ ایس وکاسی سندھانتک دی پوڑی اتے اج کھلوتا ہویا اے۔ ایہہ پوڈا پچھلیاں پوڈیاں نال کوئی رشتہ رکھدا ہے کہ نہیں۔اتے اگانہہ بندے نے کیہڑے پوڈے اتے چڑھنا ایں۔ اوس ویلے بندے دی جسمانی ہوند کنج دی ہووے گی۔ جد کہ ایہہ آکھیا جاندا اے کہ اک اکھ نے اپنی اجوکی گھڑی تیکر اپڑن لئی کِنّے ای جودھ کیتے ہن۔ اتے بے انت اڑکاں تھانیں لنگھ کے باقی انگاں وی انج ای ہزاراں ویرویاں والے ورودھی دریاواں تھانی گزر کے اج دی ہوند وچ آئے ہن۔ منکھ دی جیون کلادا انگ ڈھنگ کیہ اے۔ بندے دی لکی ہوئی پریرناواں Dormant Potentialities دا اصل کیہ اے۔ تے ایس بندے نے حاصل کنوں کرنا ایں۔بندہ بنایا کنے اے۔ اوہ ذات کیہو جئی اے۔ جے بندہ سنپورن گوہ دیاں واٹاں تھانی اپنی سوچ دے گھوڑے دوڑائے تے بندے نوں اوس ذات دا کجھ تھوہ نہیں لگ سکدا۔ اوس ذات دا تھوہ نہ لگنا ای تھوہ لگنا اے ایس فقرے وچ پہلا حصہ تھوہ نہ لگنا اے دوجے حصے تھوہ لگنا اے۔ دے وچالے اک ماترے جنے ساہ دی وتھ اپنی ہوند دی ہمیشگی دا ثبوت دے رہی اے۔ ایہہ وتھ در اصل وتھ نہیں ایہہ لمحہ اینا زود پرواز اے کہ ایس دی زود پروازی بندے نوں کہ بندہ گمراہ نہ ہو جاوے ایہہ لمحہ اپنی اضافی ہوند دی دائمی کیفیت نوں قائم رکھدیاں ہویاں اگلے پوڈے ول دھکیلن دا آہر کر دا اے۔ ہر پوڈے تے جا کے آرزو اگلے پوڈے اتے اپڑن لئی سیّد دا ایہہ مصرا الاپدی اے۔
ٹریا وانگ مسافراں دیس چھڈے نہیں ویکھنا ملک نوں آ ناتھا
پنجابی ماں بولی دے سلیکھ کار وارث شاہ دے ہر اکھر وچ فکر دیاں تجربہ گاہاں دا سمندر اپنی سندر تا لئی ٹھاٹھاں مار دا اے۔ جس دے فکری بوبنیاں دیاں کھانگڑ دھاراں دا دُدھ حیاتی دیاں اوکڑاں نال نبڑن لئی بندیاں نوں نویاں سوچاں دے سومیاں تے چشمیاں نوں وگاون لئی وڈھی چونبڑ لوندا اے۔ اتے ایس ساہتکار دے اکھراں دیاں معنیاں دیاں الوکار فکری گندلاں انسانی ذہن نوں نویاں توں نویاں منزلاں ول ٹورن لئی پریردیاں نیں۔
جناں چکر اسیں اپنی شاعری، موسیقی، فنون ،ادب،سنگ تراشی تے فکر وچ فطرت دی Symbolic زبان دے اکھراں اوہلے اوہ متحرک حقیقت پیدا کرن دی صلاحیت دی استطاعت نال اوس Dormant Symbiosis دا معروضی نمونہ پیش نہیں کراں گے۔ اونا چکر اسیں اپنے اصل مقصد حیات ول نہیں اُڈسکدے۔ اودھروں چڑی چوہکے اودھروں ٹر پین پاہندی اُڈدی ہوئی خبر نال کجھ نہیں بننا۔ ایہہ گل اپنی تھاں تے لاریب اے کہ موضوعی جمالیات تے متشابیات ہی اصل خزانہ اے۔ پر ایس خزانے نوں رب کریم نے وی ظاہر کیتا اے۔ اتے فطرت نے آفاقی تے انفسی پدھراں اُتے انسان نوں وی او سے خزانے نال رچایا ہویا اے۔ پر جس گھڑی فطرت دیاں عنایات اُتے چند لوکاں دا قبضہ تھی ونجے فیر قدرت کوئی نہ کوئی ایہہ جیا بندہ پیدا کر دی اے جیہدی کلانال دلاں دے ہنیرے دور ہو جاندے نیں۔ایہدی مثال انا طول فرانس اپنی کتاب بغاوت ملائکہ، وچ ایہو جیہاں حالات دی تصویر کھچ دیاں ہویاں فرماندے نیں۔ جدوں قرون وسطیٰ وچ ساریاں جزئیاتِ حیات دے اتے مذہبی راہنماواں دی مکمل فرماں روائی سی تے انج لگدااے کہ ہن حسن تے محبت دا گلا ہمیشہ لئی کٹ دتا گیا اے۔ پر ہویا کیہ کہ سارے روم دے کارکن سنگ مرمر نال بنے ہوئے اک تابوت دے گرد جمع ہو گئے۔ اس تابوت دے باہر عشق تے محبت دے دیوتاکیو پڈ دی رندی تے مستی دا فاتحانہ انبساط الیکیا ہویا سی۔ جد اوس تابوت نوں کھو لیا گیا۔ اوہدے وچ اک سندر دوشیزہ اپنے مکھڑے تے اک لافانی مسکراہٹ لئی ابدی نیند ستی ہوئی سی۔ سارے لوگ حیرانی دے سمندر وچ ڈبے ہوئے سن تے ایس دوشیزہ ول دیکھ رہے سن تے ایس انتظار وچ سن کہ کیہڑی گھڑی ایہہ مٹیار فیر جیو پوے۔ صدیاں دی وحشت، بربریت تے رجعت پسندی توں بعد اوہناں لوکاں نوں انج لگا کہ ایہہ شاہکار واقع ہی جی اٹھیا اے۔ ایہہ گھڑی ویکھن والیاں لئی کدے پھکا نہ پین والا نور پن کر گئی۔ اوہناں دے دل ایہدے نال جگ مگ کر اٹھے۔ جیہڑا کلاتے حیاتی وچ سندر تا دا نویکلا امتزاج سی۔ جیہڑا رجعت پسندی، تے تنگ نظری دیاں ہنیریاں نوں چیردا ہویا ویکھن والیاں نوں لافانی لذت نال جھیل گیا۔ تے جدوں ایہہ مسکراہٹ کتاب دے ہر اکھرچوں دسدی اے فیراوہ پیر وارث شاہ دی کتاب ’’ ہیر وارث شاہ‘‘ دا روپ دھار لیندی اے۔ جیہدے نال زندگی دی گھٹناواں ہس کے سہ لین دا جگرا جنم لیندا اے۔ تے اوہ مسکراہٹ جدوں سنگ مرمر توں لوکاں دے دلاں دے وچ اتر جاندی اے۔ اوہ مسکراہٹ اکھراں دا روپ دھار دی اے۔پر تیشے نال اوہ گفتگو نہیں ہندی جیہڑی اپنے عشق دے زور نال پہاڑوں نوں اپنے موہڈیاں تے چُک کے دل نال کیتی جا سکدی اے۔
سید وارث شاہ دی کتاب استعماریت، مذہبی تقدیریت، خانقاہی نظام دے کھوکھلے پن، طبقاتی کھچ دھرو، بے لگام ذاتی ملکیت بھاویں مذہبی ہووے بھاویں دنیاوی محض ذاتی تے دنیاوی بھاوناواں نوں حاصل کرن لئی دین دا ناں لیکے ٹمنے تے چڑھون ،قومیت، وطنیت تے ہور سارے رواج جیہڑے انسان دے چوکھے دشمن نیں۔ ایہناں ساریاں گلاں دے خلاف اک بڑے وجہکے تے دڑابے والا کھلا ہویا سربندھ تے اعلان اے۔ ہیر اک پاسے معاشرے دیاں ایہناں گلاں دے خلاف چنگی بھلی بغاوت دا نشان اے تے دو جے پا سے کائناتی محبت دا نشان اے۔ جعلی غیرت خاندان جیہڑی اپنے ہی ذاتی بھلیاں دی حفاظت کرن لئی گھڑے گئے اک غیر دینی جذبے دا ناں ہے جیہنوں خاندانی تعصب جیہڑا ہندو مذہب دی لوکاں وچ پیدا کیتی گئی نسلی درجہ بندی دی تخلیق اے نے پروان چڑھایا تے مذہب دا نام دے دتا۔ کیدو جس دا ذاتی کردار اینا کریہہ اے کہ پنجابیاں تے پنجابی زبان نوں سجدہ کرن والیاں ملائکہ وچ اک ابلیس دا چہرہ ہووے ایس گھڑی گئی غیرت دا سمبل اے۔ جیہنوں سوائے نفرت، حسد، بخل، کینہ، کرودھ جیو اُتے گنڈھاں دینا ہی آوندا اے۔ اک طائرانہ اکھ والے نوں ایہہ کتاب صرف ہیر دی بپتا دی کہانی ہی جاپے گی۔ جیہڑے لوک ایس کم نظری دا شکار ہو جاندے نیں اور وارث شاہ دی مخالفت تے اتر آؤندے نیں تے جیہڑے لوک، اہل بصیرت، اپنی سطحی نگاہ توں اچا ہو کے فکر دیاں گہرائیاں دے نال ترن جاندے نیں اوہناں نوں ایس پنجابی ادب دے دوہرے شہکار وچ حیاتی دیاں گھمبیرتاں دا حل مل جاندا اے۔ فطرت دے سورج غروب ہوون دے منظر وچ تے Turner دی بنائی ہوئی غروب آفتاب دی تصویر وچ بڑا فرق اے، اوہی فرق جیہڑا دمودر تے مقبل ہوراں دی لکھی ہوئی تے پیر سید وارث شاہ دی شاہکار کتاب وچ اے۔
جناب سید وارث شاہ دے اکھراں دے گھیریاں دیاں احساسی کیاریاں وچ کھڑے ہوئے پھلاں دیاں پتیاں ماں بولی دے پڑھن والے دے دل دی بلبل نوں کھلر کے اپنا سینہ چیر کے اپنے عشق دے ہڑ دیاں لہراں نال اپنے رنگ وچ انج جھیل دیاں نیں۔ جیویں رات دا ہنیرا ٹٹہنیاں نوں سمندر دیاں لپھاں رنگ برنگیاں مچھیاں نوں اتے دماغ ککلی پوندے تتلی رنگے خیالاں نوں جھیل دا اے۔ اتے اپنے پڑھن والے محبوب دیاں فکری زلفاں دیاں مینڈھیاں سواردیاں ہین اوہنا ندے جوہری حظیریاں وچ اپنے احساس دیاں ولاں نال ساہتی پریرنا پن کر دیاں نیں۔ فیر اوہ زلفاں ادبی چشمیاں وچوں ناگاں وانگ پانی پیندیاں نیں۔ شبداں دے ایہہ گھیرے چشمیاں دے جھرنیاں چوں نکلدے ہوئے راگ روح دی خورش بن تھیندے نیں۔ اکھاں نوں شراب پلا کے سانیں چاہڑیاں کانیاں وانگ ترکھیاں کر کے اپنے ٹیڈھے ناز ادا نال پڑھن والے دے جسے وچوں رت کڈھ کے!
رتی رَت نہ نکلے جے تَن چیرے کوءِ
جو تَن رَتے رب سیوں تِن تَن رَت نہ ہوءِ
(بابا فریدؒ )
دا اک پکا پیڈا نمونہ بنا دیندیاں نیں۔پنجابی دے ساہت دا یوسفی حسن شیشے نوں وی (پڑھیارنوں) زلیخا بنن تے مجبور کر دیندا اے۔ پر شیشے دا زلیخا وانگر دا جذبہ اُس تے تریڑ اں پا دیندا اے۔ اوہناں تریڑاں وچوں مڑ ساہتی چشمے اک ہندی وکاس نال (جیومیٹریکل ایوولیوشن) ہزاراں ویرویاں والیاں ساہتی اتے سلیکھی کہکشاواں نوں جنم لیندے نیں۔ بولی دے اکھر نے اوپر لی دیکھنی دے ویگوں تے چپ سادھی ہندی اے پر اندروں معنیاں دا انہد واجا ای ہوندا اے۔
پنجابی معاشرہ باطنی ڈھنگ نال، ہزاراں سالاں دے حیاتی دے تجربیاں دے ویرویاں نوں اک لمحے وچ ویکھن دا آہر تے آدر کردا اے۔ تے ایسی گل دی سنپورنتا نوں سانبھن والی ساڈی ای ماں بولی اے۔ ایہدیاں اکھراں وچ سوچ تے فکر دے چشمے ابل دے نیں۔ ایہناں توں فائدہ چکن والیاں نوں ایہہ بولی، پانی دیندی اے تے ذہن تے فکر لئی نویکلا تے سنکھا خزانہ پن کر دی اے۔ ساڈی ماں بولی بندے دے فکر دیاں ڈونگھیائیاں ماپن لئی جیہڑے سوہنے اکھر ورتوں وچ لیاؤندی اے اوہناندا جوڑ بھالنا ناممکنات دی ہنیری نگری دی اواگونی کرنا ایں۔ ایہدا جادوتے لکھنؤ والیاں اُتے وی سر چڑھ کے بولدا اے۔ پنجابی زبان وچ، انسانی تعمیر دیاں گلاں عملی پکھ نال اگھیڑیاں گیاں نیں۔جدوں اسیں دوجی زبان دے اکھر ورتدے ہاں اودوں اسیں اپنے توں وکھ ہوجانے ہاں۔ جناب سید وارث شاہ نے ایس گل دا نتارا ڈھائی سو ورھے پہلاں کر چھڈیا۔ فرماندے نیں
(سہتی اپنیاں سہیلیاں سامنے رانجھے دی نندیا کر دیاں ہویاں کہندی اے)
لڑے نال ساڈے وانگ مالکاں دے اتے پردیس دے لفظ سنانوندا ای
وارث شاہ میاں واہ لا رہیاں اے تاں جھگڑیوں باز نہ آنوندا اے
اساں وی اج دے دور وچ دوجیاں زباناں سکھن تے لک تڑاگی بدھی ہوئی اے۔ دوجیاں زباناں سکھنیاں چاہیدیاں ہن پر اپنی زبان نال متریاں مانواں وانگوں سلوک کرنا کدھر دا نیاؤں اے۔
شعوری معراج دا نام شاعری اے۔ جیہڑا علم شعور نوں بلوغت دیندا اے، اوہ شعور دی جمودی کیفیت نوں دور کردا اے، پر جیہڑا شعور علم دے جمود نوں دور کر دا اے، اصل وچ اوہو ای شعور تے اوہو ای علم اکھوان دا حق رکھدا اے۔ تے ایہہ شعور علم دے جمود نوں دور کر کے جدوں نواں علم پیدا کردا اے۔ اوہ شعور ہی معراج دیاں بلندیاں تے جا کے شاعری کردا اے۔ شاعری معاشرے وچ جمود نال پیدا ہویاں گندگیاں نوں دور کرن دا ذریعہ بندی اے۔ جے کر شاعری وچ ایہہ خاصیت موجود نہ ہووے تے اوہ شاعری لفظاں دی اہمیت نوں اجاگر نہیں کر دی۔ جیہڑا کہ اصلی شاعری دا کمال اے۔ تے انسانی شعور نوں اپنے ارد گرد پھیلے ہوئے جمود دی پاروں پیدا ہوئیاں کاہیاں نوں دور کر کے اوہنوں معراج تے تصعید ول نویاں راہواں تے پادیوے شاعری غلامی دیاں طوقاں نوں توڑن دا کم جے نہ کرے تے اوہ شاعری اکھوان دی حقدار نہیں ہندی۔ عمل نہ کرنا فطرت نوں گالھ کڈھن دے برابر اے۔ فطرت، عمل تے کروا ہی لیندی اے، جیہدا نتیجہ پٹھا ہندا اے، تے سانوں بھگتنا پیندا اے۔ ہر فرد، ہر قبیلے، ہر معاشرے، ہر قوم دا اپنا اک وقت ہندا اے۔ وقت فطرت دا بال اے، جیہڑا کدے وی ویہلا نہیں رہندا۔ ایہدے ہتھاں وچ انسان اک کھڈونا ہندا اے۔ انسان نوں چاہیدا اے کہ اپنے آپ دے کھڈونے نوں وقت دے ہتھوں ٹٹن توں بچاوے۔
احساس دی بھٹی جیہڑی پنجاں تتاں دے بالن وچ رکھی ہوئی اکھراں دی کھٹا لی اندر جدوں مچ مچ دا اے اودوں معنیاں دیاں چنگاں کھلر کے رُمہ ماردیاں ہوئیاں عشق تے محبت دے رنگ وچ رنگیاں جاندیاں ہن تے حیاتی نوں اک ان ڈٹھا، نویکلا روپ تے سندرتا حاصل ہو ویندی اے جیہڑی روح دی خورش تے لباس ہندی اے۔ خورش دے ٹیچے وچ پیدا ہون والے فنونِ لطیفہ دے چونویں چشمے جنم لیندے نیں۔شاعری، موسیقی، بت تراشی،مصوری تے نثری لکھتاں اوہناں وچوں سر کڈھویاں ہن۔ اکھراں دے بوہے اندر بیٹھی ہوئی معنیاں دی لیلیٰ داجلوہ ویکھن لئی اپنی دہی دا ناس کرنا پیندا اے۔ ادوں ہی معنیاں دے محمل نوں ہتھ پیندا اے۔ نہیں تے اونٹنی دے پیراں دی دھدل وچ ہی بندہ گواچ جاندا اے۔ اصل وچ اونٹنی دے پیراں دی دھدل توں پہلوں اپنی دہی تے نفس دے واورولیاں دی دھند بندے نوں انھّاں کیتی رکھدی اے۔ ہر زبان دے اکھراں دا معیناں دا نور Nous اپنے اِک اوہلے لکیاہویا بنیرا dimemsion رکھدا اے۔ جیہڑا اکھراں دے تلفظ دی پکڑ وچ نہیں آؤندا۔ ایہہ ادوں ہی نہ آؤندا اے۔ جدوں اسیں اپنی دہی تے اپنے نفسی گُھنڈیاں تے وا ورولیاں دیاں کیڑیاں تہاں نوں عشق دی اگ نال ساڑ دینے ہاں۔ تے فیر اوہ لکے ہوئے بنیرے دی Dormant Symbiosis دے مکعبی جسے نوں اپنے پنجاں تتاں دے سر گم نال پھڑ سکدے ہاں ایہدے وجود تے اپنے وجود دے وچالے کوئی وتھ نہیں ہندی۔
’’رانجھے رب وچ جے میں وتھ جانا درجے عشق دے کیویں ودھین قاضی‘‘
ایس وتھ وچ ہی اوہ دھدل دا ڈیرہ ہندا اے جیہڑا اپنے اندر بندے نوں ہنیریاں وچ ہی رکھدا اے۔ جناب سید وارث شاہ دا فکری معراج لا شریک ہے وے۔ رانجھے دے روپ تے کردار وچ ہر انسان دی گل کر چھڈی اے۔ انہوں اسیں صحیح مابعد طبیعات داناں دے دینے ہاں۔ سید وارث شاہ دے اکھراں دوالے جیہڑا لکیا ہویا بنیرا تے ایہناں اکھراں دا ناؤس Nous اصلی تے حقیقی مابعد الطبیعات وچ لے جاندا اے۔ جتھوں اسیں پرانی طبیعات نوں نویں سرے سوار سکدے ہاں۔ سید وارث شاہ نے ساڈی ماں بولی دے اکھراں دا کدی وی پرانا نہ ہوون والا اک عجائب گھر Museum تے ہمیش حرکت وچ رہن والا ارژنگ بنا چھڈیا اے۔ جیہدیاں تصویراں دی بغل وچ ہتھ وی آجاندا اے۔ تے جیہدیاں تصویراں حیاتی دیاں اوہ تصویراں نیں جیہڑیاں ازل توں لیکے ابد تک اپنا وجود قائم رکھن والیاں نیں۔
ایہناں دے ظاہری جمود وچ اینا کو ارتعاش ہے جیہڑا Cesium دے ایٹم دے ارتعاش نالوں وی کئی گناں وادھو اے۔ Cesium دا اک ذرہ اپنے مرکز دوالے اک سیکنڈ وچ 9192631770 واری حرکت کر دا اے۔ جتھوں اسیں ٹائم دے کرونو میٹر بنانے ہاں۔ پر سید وارث شاہ دا ہر اکھر حقیقی بندہ تخلیق کردا اے۔ جیہڑا فطرت دے مقاصد دا گویڑ لاؤندا ہے۔ تے ایہناں اتے گوہ وی کردا اے جتھوں حیاتی دے نویں توں نویں سٹے نکلدے ہن۔
چھاندے نیں بھنگ تے شربتاں نوں اسیں آدی نظر وچ چھاننے ہاں
سیزیم دا ارتعاش وی اک چھاننی اے۔ جیہڑا صرف وقت دی گنتی کردا اے۔ ہر شاعری دا ہر اکھر ایس سمیں دی گنتی نہیں کردا سگوں اپنی چھاننی تھانی بندے دا پکھ وی دیندا اے۔
ہیر کھیڑیاں نال پیار وڈا کسے آکھ کے اگ لا ساڑ یونے
ہکاں کھول کے بکلاں ماریونے جگتھوت امنیت نے دھاریو نے
جے رانجھے تے رب وچ وتھ رہ جائے رانجھا مر کے سواہ ہو جاندا اے۔ سید وارث شاہ دا ہر اکھر باقی کتاب وچ ساریاں اکھراں نال اوہ ای گوہڑی اگم گوچر Dormant Symbiosis رکھدا اے ۔جیہڑا رانجھا رب نال رکھدا اے۔ جتھے روح تے نفس وچ کوئی وتھ نہیں رہندی، جیہڑی وچھوڑے دی اگ دا موجب بن کے جدوں نور دا روپ ڈھالدی اے تے اوس باری تھانی روح تے نفس دی لکنمیٹی وچ اوہ ادب جنم لیندا اے جیہڑا بندیاں دیاں کُلاں تار دیندا اے۔
ایس جٹ غریب نوں تار ایویں جیویں اگلیاں سنگتاں تاریاں نیں
سید وارث شاہ دے اکھراں دا سیزیم اپنی چھاننی تھانی کو کڑو Tares تے دانے Good grains وکھ وکھ کر دیندا اے۔
پتہ نہیں جمادات نے انسان دا خون کدوں تائیں پینا ایں۔ تے ایہناں نے کدوں رجنا اے۔ کدوں تائیں بت طناز دی ناز برداریاں دے نقوش جیہڑے غیراں دی آغوش نیں، ایہناں موراں دے پیراں نوں حسن دین دی خاطر کنیاں کو شہیداں دے لہو نال ایس کیڑ مکوڑ دی بستی نوں اک ارژنگ وچ ڈھا لیا جاوے گا۔ جتھے لیلیٰ دی مست خرامی نوں کوئی روکن والا نہ ہووے گا تے کوئی کیدو حسن تے عشق دا ویری نہ ہووے گا۔ کسے مجنوں نوں سیونک نہ لگے گی۔ کسے فرہاد نوں کسے وڈیرے دی وڈیائی دی وجہوں اوہدے اندر وسدی ہوئی شیریں نوں ماری جان دا ڈراوا نہ ہووے گا، تے کوئی چنتا جی نوں ہلکان نہیں کرے گی۔ جیہڑی چخا دی رضائی بہن ہے۔ تے اج چخا تے چڑھی ہوئی ایس ماں بولی نوں بچایا جا سکے۔ جتھوں فکری گلستان بنن دی اُمید دلاں دیاں ہنیریاں وچ چانن کر دیوے۔
ہر انسان کسے نہ کسے شکل تے صورت وچ قدرت دے کسے نہ کسے پوشیدہ مقصد دی بار آوری لئی انقلاب دی اک خاص جذباتی لہر، عطائیت ایزدی دے نمونے دے طور تے اپنے باطن وچ تڑفدی تے پلسیٹے ماردی ہوئی محسوس کر دا اے، جدوں ایہہ لہر کسے خوبصورتی دے پہاڑ نال ٹکرا جاندی اے، فیر ایہناں جذباتی بدلاں وچوں، چونویں تے سنکھے انقلابی ادب، جیہڑے زندگی دے ہر وکھر نوں سیراب کر دیندے نیں جنم لیندے نیں جنہاندیاں مثالاں نال دھرتی دی ادبی تاریخ دے درتے گڑچے ہوئے نیں۔
فعال المایرید دی معنویت دے نور دیاں لاٹاں چوں قدرتِ کاملہ ہر بندے نوں اپنی ہنیری کلی وچ چانن کرن لئی گیان دی خود اختیاری دی پن کر دی اے۔ جیہڑے لوک وقت دے اُتے سواری کردے نیں اوہ انساناں نوں نویاں تعمیری راہواں تے پادیندے نیں تے جیہڑے لوک بے خودی دی خود اختیاری دیاں چنگاں توں چانن حاصل نہیں کر دے اوہ مایوسیاں دے بگھیاڑاں اگے مردہ شکار وانگوں لمے پے جاندے نیں۔ تے اوہ بگھیاڑ اپنے ایس شکار نوں نگل دیاں ہویاں ایہدا مذاق وی اڈوندے نیں۔ پر جس عظیم لکھاری دی گل کیتی جا رہی اے اوہ عصمت چغتائی، سعادت حسن منٹو، گے دی ماپساں، ڈی ایچ لارنس وانگوں لوکاں دے عیب نہیں ویکھدا، بلکہ لوکاں نوں ویکھدا تے اونہاں دے دل دیاں سدھراں دا پدھر پن جاندیاں ہویاں، اوہناں نوں بگھیاڑاں دے مذاق توں بچن دا طریقہ تے ڈھنگ وی دسدائے۔ فرماندے نیں:
وچ بیلیاں کوکدا پھرے بھوندا جتھے باغ بھگیلے تے شینہ بھیڑے
کوئی اوس دے نال نہ گل کردا بناں منتروں ناگ نوں کون چھیڑے
اوہ منتر تھلڑے شعر وچ پُرچیا ہویا اے:
مان متیء روپ گمان بھرئیے اٹھکھیلئے چھیل چھبیلئے نی
عاشق بھور فقیر دے ناگ کالے بناں منتروں مول نہ کیِلئے نی
سمیں تے بھوئیں دی گنجل یا بجھارت اینی کُو چوکھی پرانی ایں جنا کُو لفظ کن۔ ایس بجھارت دے سلجھاون لئی کنیاں رنگاں چ تے کنیاں سیانیاں نے آپو اپنے سمیں وچ اتے آپو اپنی سوچ دے ڈونگھے ویہن وچہ ڈونگھیاں ڈبکیاں مار کے ان گنت دمکدے ہوئے موتی ادب دیاں سپیاں وچوں کڈھ کے لوکاں نوں سوچ دے نویکلے تے منے پر منے ڈھنگ دان کیتے نیں۔ ایہناں سیانیاں دی ادبی سانجھ و چار، زبان سمیں تے بھوئیں دی منگن ہار نہیں ہوندی۔ پر سمیں تے بھوئیں دی بجھارت اپنی تھاں انج دی انج کھلوتی اے تے کھلوتی رہوے گی۔ تے اپنی کھوج تے ٹوہ لون والیاں نوں آون والیاں سمیاں وچ انج ہی رجوندی رہوے گی جیویں پچھلیاں سمیاں وچ سمپورنتا دیندی رہی اے پر ایس دان تے پن لئی فطرت اپنے ایس سم سم دے بوہے دا ہوڑا کھولن لئی ڈاہڈے بخل تے کنجوسی توں کم لیندی اے۔ ایس گل داسچ نتارن لئی امرتا پر یتم دا درد بھریا ہاڑا اک ہور وارث شاہ دا مانگو اے۔ پنجابی ادب دی ڈاہڈی پیاری، تے سنکھی، نویکلی تے منی پرمنی لکھاری، جیہدے ادب دا سچا پیالہ ڈک و ڈک بھریا ہوا اے ایہدیاں سدھراں دے رچاؤ لئی ڈھائی سو ورھے گزرن توں بعد ہور کنا کُو سماں لوڑیدا اے ایہہ سوہنے رب نوں ہی پتہ اے۔ جیویں شاعری تے موسیقی دے بارے ہومر ہوری فرماندے نیں ’’ کہ اوس پوتر ڈیموڈوکس نوں کیتوں صدا دیو جیہنوں رب نے اک نویکلی ہی صفت نال سجایا اے صفت کسے ہور نوں دتی ہی نہیں۔ ایہہ گاون والاجیہڑے ڈھنگ نال چاہوے ’’گا‘‘ کئی سنن والیاں دے دل موہ لیندا اے‘‘ ایہہ گل اج دی ہومر امرتا پریتم نے سید وارث شاہ دی عظمت بارے کہی اے کہ اونہاں دا مقام تے مرتبہ جو شاعری وچ ہے اور کسے ہور نوں دتا ہی نہیں گیا۔ میرے اندر دے دل دی گل ایہہ میرا پکا یقین ہے وے کہ شاعری نوں فی وادی یہمون دے زمرے چوں کڈھ کے الالذین آمنو دے حظیرہ قدس لیاون والی شخصیت صرف اور صرف وارث شاہ دی اے تے خود فرما دتا:
حرص توڑ کے بودنا بود والی درجہ آپ فنا دا پائیے جی
شعر تے شاعری تدوں ول ہووے جدوں اذن حضور توں پائیے جی
جناب سید وارث شاہ دی عظیم شخصیت تے لکھنا انج ای اے جیویں کسے اگ اگلن والے پہاڑ دے جیہڑا ہر ویلے ای اگ دا مینہ وساؤندا ہووے، منہ تے جابہنا اے۔ وارث شاہ تے لکھیاں گئیاں کتاباں توں جاپدا اے کہ ہر اک لکھاری نے اپنا دامن بچاون دی بھر پور کوشش کیتی اے جیہڑا اوہناندے اک شعر توں جاپدا اے۔
جیہڑے عشق دی اگ دے تا تتے اوہناں خوف کی نرگ دی لاس دا اے
جنہاں اک دے نام دا ورد کیتا اوہناں فکر اندیشڑا کاس دا اے
عشق دی اگ نال تپیا ہویا بندہ ہی اس عظیم لکھاری دی گل کر سکدا اے۔ جیہدے ہر اک اکھر ہر اک مصرعے، ہر اک شعر وچ، ہر بند، دے ظاہر باطن وچ معنویت دیاں لپھاں ابل ابل پیندیاں نیں۔ وارث شاہ ایڈے کُو ڈونگھے لکھاری نیں کہ دھرتی دیاں سچیاں گلاں نوں تے اوہناں لئی ورتے گئے اکھر جیہڑے پنجاب دی دھرتی دی باشنا نال گڑچے ہوئے نیں۔ انج اپنے کلام وچ پُرچدے نیں کہ پڑھن والے دے دل دی دھرتی تے فصل دے بیجاں وانگوں اگ کے اوہدے دل، دماغ تے روح دیاں سدھراں دے پھل کھڑن لگ پیندے نیں۔ تے انج معلوم ہوندا اے کہ
گوری لاہ کے پجیباں رکھیاں تے دھرتی تے پھل اگ پئے
جیویں لوہے نوں اگ وچ تایا جاوے تے اوہ پہلاں لال ہوندا اے تے فیر پیلا تے آخر تے نیلا ہو جاندا اے، لال رنگ وچ سفلی جذبات دا ابھار محسوس ہوندا اے تے ڈونگھے تپا وچ ایہہ سفلی جذبات شہوانی قوت دا رنگ بدل کے پیلا ہو جاندا اے تے ایس پہلے رنگ وچ بابا فرید دے شعر دی خاصیت لشکارے مار دی دسدی اے
رتی رت نہ نکلے جے تن چیرے کوء
جو تَن رتے رب سیوں تِن تَن رت نہ ہوء
تے آخر وچ نیلے رنگ دی بھاکیاں انسان نوں آفاقیت دے پیڈے تے زور آور حقائق ول جاندی اے۔ جیہڑے ہر ویلے انسان نوں جمودی کیفیت توں کڈھ کے حرکت تے توانائی عطا کر دے نیں۔ تے زندگی گناں نال مڑھ دیندے نیں۔
پنجابی زبان دی سندرتا تے وبھنتا دا تاج محل سید وارث شاہ جیہنوں ویکھن لئی اپنی دہی ویچ کے اوتھے جان لئی پرچی لینی پیندی اے۔ فرماندے نیں بالنا تھ دی پوترتا نال سمپورن زبان نال!
ناتھ آکھدا جوگ دا سبق پہلا کرنا مار کے دہی دا ناس جٹا
پنج تت سارے وکھو وکھ کر نیں رکھنا اک ہی تت دا پاس جٹا
سائنسی فلسفے دی نسبت شاعری دے زیادہ قریب نظر آؤندی اے، جس طرح فزکس، کیمسٹری تے ریاضی وچ نشانات Symbols دا ان تھک ورتوں ہوندا اے ایس طرح ایہناں مضموناں دے نشانات تے شاعری دے لفظاں وچ کائناتاں بند ہو جاندیاں نیں۔ ایس ونڈ دی ایس پرت راہیں جے ویکھیا جاوے تے،وارث شاہ دی شاعری وی Symbols دی شاعری اے۔ تے ایس گل وچ شبہ دی وتھ نہیں رہندی جے کہیا جاوے کہ آئن سٹائن سائنس دے وارث شاہ تے وارث شاہ شاعری دے آئن سٹائن نیں۔
آئن سٹائن ہوری فرماندے نیں۔
"Nature does not play on chances."
تے سید دی سرکار فرمانوندی اے۔
"Nature does not play on dices."
صدق پیر ہے عاشقاں صادقاں دا، شک وہم ہے کوڑ بکواسیاں دا
حضرت آئن سٹائن ہوراں دی مساوات E=mc2 نوں اپنے اک شعر وچ پرچیا ہویا اے۔
ہو کے خاص حضور ست گراں اگے چرن چم کے سیس نوادنیں ہاں
ایس اندھ غبار وجود اندر شمع عشق دی چاجگاونیں ہاں
جویں حضرت آئن سٹائن ہوراں فرمایا اے کہ
"Time does not exist we pass through it."
حضرت وارث شاہ دے ایس مصرعے وچ ’’ چاجگاونے ہاں‘‘ وچ وی ٹائم موجود نہیں ہے۔
خیال، فکر، تدبر، وجدان، عشق، جذبات تے تمناواں دی کوئی خاص زبان نہیں ہوندی ایہہ جواہرات زندگی، حیاتی دی ہی زبان وچ اپنا اظہار کرن کارن اک شخصیت دی مقناطیسی قوت دے اثر ہیٹھ اوس شخصیت دے دل تے دماغ دے مرکز دے وسنیک ہو جاندے نیں۔ ہر زبان وچ اوہدی ندھری تے پدھری یوجنا وچ اک لکی ہوئی زبان وی موجود ہوندی اے۔ جیہدا اکھراں نال کوئی رشتہ نہیں ہوندا۔ اوہ شاعر دی باطنی کیفیت دا ٹھاٹھاں ماردا ہویا سمندر ہوندا اے۔ تے قاری دے اندر موجود قوت خفائی Sulective potentiality نوں حقیقی نور وچ رچا کے معروضی پنے وچ اظہار اک دلفریب انداز نال کر دے نیں۔ تے پڑھن والا اوہنوں اپنے وجدان یاں غیر شعوری حصے وچوں باہر کڈھ کے اپنی ظاہر دی اکھ نال ویکھ دا اے تے اس قادر الکلام شاعر دی قابلیت تے قربان ہو جانا اپنا فخر سمجھدا اے۔ میرے اپنے انگریزی دے مضمون وچ لکھیا اے کہ
"Waris shah has neither a predecessor nor a successor."


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels