Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> کتاباں >> لڑی 1: پنجابی اکھان

لڑی 1: پنجابی اکھان

محمد علی چراغ
October 16th, 2014

دنیا دی ہر زبان کسے نہ کسے کُلیے قاعدے یعنی صرف و نحو دی پابند ہوندی اے۔ زباناں نوں اوہناں دے بولن والیاں دی پرذوقی تے لگن نال وسعت تے توانائی مِلدی رہندی اے۔ ہر زبان نوں بولن والیاں دا لوک رنگ ای لوکاں وچ بہتا مقبول بنائی رکھدا اے۔ شاید پنجابی زبان دا لوک رنگ دنیا دیاں ڈھیر ساریاں زباناں توں زیادہ گوہڑا تے چوکھا اے۔ پنجابی زبان وچ ایہہ لوک رنگ لوک گیتاں راہیں پنجابی محاوریاں، ضرب المثلاں، باتاں، بولیاں، اکھاناں تے سداں سراں وچ ظاہر ہوندا رہندا اے۔ خاص کر کے پنجابی زبان نوں پنجابی اکھاناں نے جو اک مستقل صوتی دلکشی، بول چال وچ محاوراتی کشش تے کسے حد تک سدھا ساہواں انداز بخشیا ہویا اے اوہ اپنی مثال آپ ای اے۔
’’اکھان‘‘ پنجابی زبان و ادب دی جان نیں۔ ’’اکھان زیادہ دلچسپ تے چھیتی اثر کرن والے ہوندے نیں۔ اوہناں دا مطلب بڑا ڈونگھا ہوندا اے۔‘‘ (1) ’’ایہناں وچ بڑیاں کم دیاں گلاں ملدیاں نیں۔‘‘ (2) ’’اکھان یاں کہاوت سیانیاں دے تجربیاں، واقعیاں دے نتیجے تے کسے خاص موقعے دے اثرات دا نچوڑ ہوندے نیں۔‘‘ (3) چراغ دین جونے کے والے نے اپنے اک قصے ’’پنجابی اکھان‘‘ وچ بڑی ای سادگی نال انج لکھیا اے کہ ’’گلاں بہت پرانیاں جس نوں لوکی کہن اکھان‘‘۔ (4) ’’اکھان اوس نِگر سچائی دا ناں اے جیہڑی ساڈی نت ورتیندی حیاتی وچ واپردی اے۔ اکھاناں وچ عقل تے مت دیاں اوہ گلاں ہوندیاں نیں جیہڑیاں وڈ وڈیرے اپنے تجربیاں مگروں پچھے چھڈ جاندے نیں‘‘۔ (5)
چراغ دین جونے کے والے (1995-1998ء) نے پاکستان بنن مگروں اک نثر دی کتاب ’’چوی لطیفے تے پنجابی اکھان‘‘ لکھی سی (6) فیر اوہناں عمر بھر پنجابی دے بے پناہ نکے قصے تے وڈیاں کتاباں وی لکھیاں۔ ذیل دا مضمون مرحوم چراغ دین جونے کے والے دے اک ہتھ لکھت قصے دے حوالے نال لکھیا گیا اے۔ 20 صفحیاں دے ایس قصے وچ چراغ دین ہوراں نے گھٹو گھٹ دو سو پنجابی اکھاناں نوں اپنے انداز وچ مثلث دی صنف ورت کے بیان کیتا اے۔ ایہدے وچ کوئی شک نہیں کہ اکھان وڈے چھوٹے وی ہوندی نیں، اکثر دیاں دو تکاں یعنی قافیے ہوندے نیں‘‘۔ (7) چراغ دین نے قریباً سارے مشہور تے حیاتی دیاں راہواں وچ پگ پگ کم آؤن والے اکھان نویں رنگ وچ پیش کر دتے نیں۔ اوہناں وچوں کجھ اکھان مثلثاں وچ ایس طرح بیان کیتے ہوئے نیں:
تنے حرف قرآن والے الف لام تے میم
تنے چیزاں کوڑیاں آہندے مرچ تماکو فیم
تنے چیزاں مٹھیاں لگن لاگی کڑم حکیم
۔۔۔۔۔۔
حج زکوٰۃ نماز بھراوا تنے نیک نشانی
چوپٹ تاش نے نرداں کھیڈن تنے کم شیطانی
تنے رنگ کتوں نہ لبھن ماپے حُسن جوانی
ایس اوپرلے اکھان وچ شاعر نے اک تبلیغی فریضہ وی ادا کیتا اے۔ انج ای ہور ویکھو:
حاجی قاضی نیک نمازی تنے اہل ایمان
بھنگی چرسی پوستی تنے اکو جئے شیطان
چور اُچکا چودھری نالے گنڈی رن بھردان
ایتھے تاں وعظ و نصیحت دے نال نال تنبیہی رنگ وی موجود اے۔
دو صفتاں ایمان دیاں کلمے پورے چھے
ملاں سبق پڑھاوندے سانوں الفوں اگے یے
انھاں ونڈے شرینیاں مڑ مڑ گھر دیاں نوں دے (8)
ایہناں اکھاناں وچ کجھ اسلامی گلاں وی نیں تے کجھ دنیا داری تے رہن سہن دیاں عام حقیقتاں وی بیان کیتیاں ہوئیاں نیں۔ ’’اکھان بھاویں کسے وی موضوع یاں مضمون تے ہووے، ایہدے وچ اک شے مڈھلی تے سانجھی ہوندی اے تے اوہ اے مت تے تعلیم، اکھان تے سگوں ہوندا ای مت یاں تعلیم ای اے‘‘۔ (9)
اکھان اصل وچ انسانی تجربیاں چوں کڈھے ہوئے انترے تے تت ہوندے نیں تے ایہناں توں انسان ہر دور وچ رہنمائی تے روشنی حاصل کردا رہندا اے۔ ایس طرح اکھان معاشرے دیاں تعمیری قدراں نوں وی واضح کردے رہندے نیں۔ چراغ دین ہوراں دے بیان کیتے ہوئے اکھان مثلثاں وچ انج ویکھو:
شرع کردا شرماوے بندہ جھگڑے تے بنھیں لک
کاواں کوڑا پھولناں آہندہ کھوتیاں کھانی پھک
تنے چیزاں موت نیں یارو بھنگ دھتورہ اَک
۔۔۔۔۔۔
گلاں بہت پرانیاں جس نوں لوکی کہن اکھان
اوٹھ جواہیاں بکری نالے چوتھا ای گاڈی وان
ایہہ چارے مینہ نہ منگ دے بھانویں اجڑ جائے جہان
۔۔۔۔۔۔
لہندے چڑھدے ویکھیا لوکو پھر کے سارا جگ
دھرمسالہ دھڑوائی رہندے ٹھاکر دوارے ٹھگ
وچ مستیاں رہن کو سستی عاشق رہن الگ
۔۔۔۔۔۔
سوہرے گھر جوائی کتا بھائی بھین دے کول
دم تے گالے قادرا پر ہُن توں اکھیں کھول
گلاں کرن سوکھالیاں ایہہ پر اوکھے پالن بول
۔۔۔۔۔۔
ہور سنوں اک دوستو جیہڑی مثل بڑی مشہور
رن طلاقی نہ لیئے بھانویں شکلوں ہووے حور
کول گیاں کن کھاوندا ایویں ڈھول سہاوندا دور (10)
پنجابی زبان وچ سماجی زندگی دے ہر پِڑ وچ اکھان موجود نیں۔ موسماں تے رُتاں بارے کجھ اکھان اپنے قصے وچ چراغ دین ہوراں ایس طرح بیان کیتے ہوئے نیں:
تن مہینے گرمیاں آہندے جیٹھ ہاڑ تے سون
قسمت جدوں اٹھانوندی اودوں رکھن والا کون
عادت کدے نہ بدلی بھانویں موہڈھیوں لہہ جائے دھون
۔۔۔۔۔۔
تن مہینے سردیاں مگھر پوہ تے تیجا ماگھ
گھراں چوں دانے مُک دے نالے باہروں مکن ساگ
وِیر چڑھن جد گھوڑیاں تے بھیناں پھڑدیاں واگ
۔۔۔۔۔۔
خزاں جاں پتر جھاڑ لے مڑ کے اوندی اے بہار
اسّو بھالے مینگلا ایویں اوہ بھُلی پھرے گوار
کدے نہ دیئے منگویاں جتی کڑتا تے دستار
۔۔۔۔۔۔
جیٹھ وچ مندہ مینہ بھراوا پوہ وچ ٹھنڈی وا
کتیں وچ ہنھیری مندی دے نقصان پوچا
پھگن کندھیں لگن آپے کہندے لوک دانا
۔۔۔۔۔۔
دنیا اک مثال بھراوا جویں پھُلاں دی واڑی
اکناں نے چھڈ سونی ٹرناں ہکناں چھڈنی ہاڑی
شرم بناں نہ مُچھاں سوہن عمل بناں نہ داہڑھی (11)
پنجابی اکھان کیوں جے اک طرح دی تعلیم وی ہوندے نیں (12) ایس کر کے ایس تعلیم اُتے بندہ عمل کر کے بے شمار مشکلاں، اوکڑاں تے مصیبتاں وچ پھسن توں بچیا رہندا اے۔ اکھاناں دی بنتر تے لفظاں دا چناؤ ایناں فطری جیہا، زبان تے بیان دی سادگی تے سلاست عام فہم ہوندی اے کہ بندے نوں جس وی موقعے اتے کوئی اکھان یاد آ جاندا اے، یاں کوئی اوہنوں اکھان سنا دیندا اے، تے سنن والا اوس اکھان دی صداقت تے مت نوں بے دھڑک من لیندا اے۔ میں تے انج وی آکھناں کہ لوک اکھاناں دی رہنمائی تے تعلیم نوں وی کسے حد تک مذہبی تعلیم وانگوں ای سچا من دے نیں۔ ایس حوالے نال چراغ دین جونے کے والے دے بیان کیتے ہوئے کجھ اکھان ویکھو:
گھراں وچ لونی مجلس مندی مڑ کے پچھو تون
شادیاں دے وچ رونا مندا غمیاں دے وچ گون
دکھیاندی کیہ سار اوہناں نوں جیہڑے سُکھیں سون
۔۔۔۔۔۔
نال کو سنگی سنگ نہ کریئے کیتے مڈھ کریر
اوہ جھولے اوہ پچھئے ایویں چوٹاں سہے سریر
کسے دے ماریاں کوئی نہیں مردا مارے نہ تقدیر
۔۔۔۔۔۔
مانواں جیکر ڈائناں ہو جان پُتر نوں نہ کھان
تنے نیوں کے ماردے آہندا چیتا باز کمان
صاحب نے اکھیں پھیریاں ہویا ویری کل جہان
۔۔۔۔۔۔
ہور مثال سناوناں سن کے لوک نہ ہوون زچ
ملاں اتے مثالچی آہندے پتھر جنہاں دے چت
لوکاں نوں کر چانناں رہندے آپ ہنھیرے وچ
۔۔۔۔۔۔
سدا نہ سورج چمکناں آخر اک دن پینی رات
جنے پُتر ماں دے ہوندی وکھو وکھ برات
مکھی مچھی اِستری لوکو تنے ذات کو ذات
۔۔۔۔۔۔
کدی نہ گُجھے رہن گے تنے چور یار تے ٹھگ
وچھی دے تال آکھدے ساڈا ایہہ پیا چردا وگ
ماپیاں دی پھر زندگی جے کر پُتر ہون سو لگ (13)
کئی اکھان نصیحت کرن دا موجب وی بن دے نیں۔ کئی اکھاناں دا انداز تنبیہہ کرن والا وی ہوندا اے۔ فیر ’’کئی تاں پرانے تاریخی واقعات دی یادگار ہوندے نیں۔‘‘ (14) ایہدا تاریخی تجرباتی شعور ملاحظہ فرماؤ:
دھنیسر تائیں ماریا لوکو آ کے گھر دے بھیتی
پڑ ہتھیں ونج کراویئے نال سنیہے دے بیجئے کھیتی
کدے نہ ہوندے ایس زمانے بتیاں دے اوہ تیتی
۔۔۔۔۔۔
چیمے چٹھے لڑن نوں کٹھے ایہہ لوکیں کرن خیال
گوہے گِلے تے جوترے ڈِھلے ایہہ وی اک مثال
گوں بھناوے جَوں ایہہ وی مل دی اہدے نال
۔۔۔۔۔۔
مال گائیں تے رعیت رائیں دونویں وکھو وکھ
ڈھڈوں بھکھی صبح دی آکھے میلہ دے نہ دکھ
رب نے دتیاں گاجراں تے توں وچے رنبہ رکھ
۔۔۔۔۔۔
ککھاں بھا غلاماں دوستی ایہہ دین مثال سنا
کُنڈھ سجن توں دانا دشمن چنگا کہن دانا
قسمت مل دی اپنی بھانویں لہندیوں چڑھدے جا
۔۔۔۔۔۔
ساون کھنڈ خریدنی مندی اُوٹھ تے لدناں بھار
دھرتی جیڈ یتیم نہ کوئی نہ صبر جیئا ہتھیار
دونہہ بیڑیاں اتے لت رکھے اوہ کدے نہ لگے پار (15)
پنجابی زبان دے بے شمار اکھاناں وچ ہٹکن ورجن تے دوجے پاسے ہلا شیری کرن والیاں نصیحتاں وی موجود نیں۔ ایس طریقے نال ایہہ اکھان کِتے کِتے بیک وقت مذہبی تے معاشرتی بھلائی تے بہتری دا وی فریضہ ادا کردے ہوئے دِسدے نیں۔ ایس حوالے نال چراغ دین ہوراں انج لکھیا اے:
جوا، زناہ تے ضامنی آہندے تنے دھن دا ناس
نہیں جدا ہو سکدا یارو کدی نہواں نالوں ماس
جس کو سہنسہ بھوجن کا بھئی دھن کی کیسی آس
۔۔۔۔۔۔
لُچے سب توں اُچے بن دے آخر برا انجام
مونہاں نوں ہین ملاحظے سجناں دے سراں سلام
آخر جھوک لدیجنی تیری صبح توں ہونی شام
۔۔۔۔۔۔
دھڑت دلالی ویدگی آہندے پہلوں لے چکا
کم کرا کے آدمی مگروں دیندے جھگڑا پا
مارن گیا سو مر گیا آہندے مارن مول نہ جا
۔۔۔۔۔۔
جے کر گل صلاحیں پے جائے پھیر نہ بنے کدائیں
سوہریاں دی گل پیکے دسّے اوہ وی وسدی ناہیں
تیلاں باہجھ نہ بلن مثالاں درداں باہجھ نہ آہیں
۔۔۔۔۔۔
گھیوواں باہجھ نہ چوریاں یارو دودھاں باہجھ نہ کھیر
کوہڑے ہتھ مکھن دا پیڑا نہ کوئی سانجھ نہ سیر
جِتھے ہے کوئی وسدا اوہنوں اوہا تھاں کشمیر (16)


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels