Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> کتاباں >> تائے دی نشانی

تائے دی نشانی

ڈاکٹر ایس ایس چھینا
October 14th, 2014

بھائیاں جی (دادا جی) اتے بھاپا جی ولوں سانوں کئی وار ایہہ ہدایت کیتی جاندی سی کہ ساڈے گھر دے اک بزرگ نوکر جس نوں عام ہی نہال کہیا جاندا سی اوہناں نوں بھائی جی کہیا کرو۔ جدوں کدی ساڈے مونہوں نہال نکل جاندا تاں بھائیا جی، بھاپا جی، بے بے جی (دادی جی) دا بی بی جی ولوں سانوں سخت تاڑنا کیتی جاندی کہ بھائی جی کہیا کرو۔ بچپن وچ تاں بھاویں ایس گل دی سمجھ نہیں سی آؤندی کہ گُرا تے پھیکاں وی تاں ایس طرحاں دے ہی نوکر ہن اوہناں بارے تاں کدی نہیں کہیا بھائی نہال مسیح بارے کیوں ایس طرحاں کہیا جاندا ہے، پر جد اسی ہوش سنبھالی تاں بھائی نہال مسیح دی قربانی نوں اسی ہی ہور لوکاں نوں دسدے ہوندے ساں جس دی مثال بہت ہی گھٹ ملدی ہے۔
1947ء دی ونڈ ویلے ساڈا سارا ہی پریوار لوڑیندا سمان لے کے ٹرک راہیں واہگے والی سرحد پار کر گیا جدوں کہ بھاپا جی ہور ضروری سمان لیکے گڈے راہیں باقی قافلے دے نال آئے۔ جد گڈا تُرن لگا تاں بھائی نہال مسیح جو ساڈے گھر وچ ساڈے بابا جی (دادا جی دے پتا) دے سمے توں نال کم کردا آ رہیا سی، اوہ اتے اوس دا 12کوسال دا لڑکا اپنے کجھ کپڑے اک وڈے سارے کپڑے دے جھولے وچ پا کے گڈے دے لاگے کھڑے سن۔ ایہناں دوواں نوں سکھاں اتے ہندوواں دے پنڈ چھڈ کے جان والے لوکاں دے نال کھڑا ویکھ کے سارا ہی پنڈ حیران سی۔ باقی عیسائی پریوار تاں آرام نال ایہناں جان والیاں ول ویکھ رہے سن اتے اوہناں نوں مل رہے سن۔ جد بھاپا جی ہر اک توں وداعی لیکے بھائی نہال مسیح نوں ملے تاں اوس دے جواب نوں سُن کے حیران ہی ہو گئے اوہ کہہ رہیا سی کہ اوہ وی اوہناں دے نال جاوے گا پر بھاپا جی نے اوس نوں اتے ودھاوے نوں بہت سمجھایا کہ نہال مسیح حالات بہت خطرناک ہن، سانوں وی کئی خطریاں دا ساہمنا کرنا پینا ہے۔ سانوں تے ایہہ وی نہیں پتا کہ جانا کتھے ہے، اتے پہنچنا وی ہے کہ نہیں، روزانہ بڑیاں بھیڑیاں 2 خبراں سندے رہندے ہاں، توں اپنی زندگی نوں کیوں خطرے وچ پا رہیا ہیں۔ تسیں ہندو سمجھ کے وی مارے جا سکدے ہو اتے تسیں مسلمان سمجھ کے وی مارے سکدے ہو۔‘‘ بھاپا جی نے اوہناں نوں اپنے نال نہ جان دی ہر دلیل دے کے اوتھے ہی رہن دی صلاح دتی سگوں باپا جی نے پنڈ دے لوکاں کولوں وی اوہناں نوں نال نہ جان دیاں صلاحواں دوائیاں پر نہال مسیح دیاں اکھاں وچ اتھرو سن اتے اوس دا اک ہی جواب سی۔
’’ایہہ کس طرحاں ہو سکدا ہے، اسیں نمبردار دا دین نہیں دے سکدے، ہزاراں وار اوس نے ساڈی مدد کیتی، ہزاراں مصیبتاں وچوں اوس نے سانوں کڈھیا، اج جدوں تسیں مصیبت وچ ہو تاں تہانوں چھڈ کے چلا جاواں لعنت ہے زندگی تے، جے تہاڈے نال جاندیاں اسیں مر وی جاواں گے تاں اسی ایس نوں غنیمت سمجھاں گے، میں تہانوں اکلیاں نوں نہیں جان دینا۔‘‘ اوہ پرانی لے کے گڈے دے اگے بیٹھ گیا اتے بھاپا جی اتے وداوا گڈے دے پچھے بیٹھ گئے۔
رستے وچ جد اوہ پنڈ توں 8، 10 پیلیاں آ کے باقی قافلے نال رل گئے سن تاں بھاپا جی نے اوہناں نوں وکھریاں کر کے فیر واپس مُڑ جان لئی مناؤن دی کوشش کیتی۔ بار بار اوہناں نوں کہیا کہ ایس حالت وچ تاں رشتے دار وی اپنے رشتے داراں نوں نہیں پہچاندے، تسیں کیوں اپنے آپ نوں مصیبت وچ پا رہے ہو، جاؤ آرام نال نال کے اپنے بھرراواں نال رہو پر نہال مسیح بضد سی۔
رستے وچ سکھاں، ہندوواں دے واقف مسلم جپھیاں پا کے اک دوجے نوں مل رہے سن، کسے نوں ماحول دی سمجھ نہیں سی لگ رہی۔ اوہناں دیاں اکھاں وچ اتھرو سن پر ہر اک نوں ایس طرحاں دی اُمید سی کہ چھیتی ایہہ سبھ کجھ ٹھیک ہو جاوے گا اتے اوہ واپس مُڑ آؤن گے، اتے اوہ جان والے فیر اوہناں گھراں وچ واپس مُڑ آون گے، جیہڑے اوہناں نے آپ چھڈے سن۔ گھٹو گھٹ ایہہ تاں ہر اک نوں ہی اُمید سی کہ اوہ اسانی نال اک دوجے نوں ملدے تاں رہن گے ہی۔ جاندے ہوئے اوہ پچھے مُڑ مُڑ کے اپنے گھراں دیاں چھتاں ول ویکھ لیندے فیر اگے تُر پیندے۔
ایس ہی اُمید وچ بھائی جی تن چار مہینے ساڈے ایدھر والے نویں گھر وچ رہے اجے ایس سمے وچ اوہ اسانی نال واپس جا سکدے سن، پر فِر آؤن جانا پرمٹ تے شروع ہو گیا۔ پر ایہہ وی مشکل نہیں سی اتے فیر بھائیا جی ہی بائی نہال مسیح نوں کہن لگے، ’’بھائی جی اوتھے وی تساں ہتھاں نال محنت کرنی ہے اتے ایدھر وی، جے تیرا دل کردا ہے تاں توں ایتھے ہی رہ پو۔‘‘ اتے بھائیا جی نے اوہناں نوں الاٹ ہوئے گھراں وچوں اک کنال جگہ، ملبہ اتے پیسے دے کے اوہناں دا گھر بنوا دتا اتے اوہ اوتھے ہی پکے طور تے رہن لگ پیا۔ ودھاوے دی شادی ہو گئی، بھائی جی پوترے، پوتریاں والے بن گئے، پر فیر اوہناں نوں اپنے گھر اتے بھراواں دی یاد آؤن لگ پئی۔
اوس نے پاسپورٹ بناون دی کوشش کیتی، کدی جنم تاریخ دی غلطی، کدی کوئی ترُٹی اتے فیر اوہ کوشش چھڈ دیندا۔ اوہناں دناں وچ پاسپورٹ وی دلی توں بن دے سن، فیر اوہ بھل جاندا پر کوئی چار مہینے بعد فیر کہن لگ پیندا ’’راتی سپنے وچ مینوں میرا ابا ملے سن، اوہ کہندے سن تینوں 96 دیاں قبراں اڈیکدیاں ہن، اپنے بھراواں کول کیوں نہیں جاندا، جا اتے اپنے بھراواں دے نال دیاں قبراں وچ آرام کر۔‘‘
کجھ دناں بعد بھل جاندا، فیر سبھ کجھ بھل جاندا کجھ چر بعد فیر ملن دی خواہش پیدا ہوئی کوشش فیر وچ ہی چھڈ دتی جاندی اتے اخیر اوس نے جیویں ایس طرحاں دی اپنے وچھڑے پریوار نوں ملن دی خواہش نوں چھڈ ہی دتا، ہاں جے کتے ہووے گی تاں ایہہ اوس دے دل تک ہی سی، اوس نے کدی کسے نوں ایس طرحاں دی خواہش بارے نہ دسیا سی اتے نہ کسے نے ایس سمبندھی اوس نوں پچھیا ہی سی۔
1971 دے دسمبر وچ بھائیا جی نوں برین ہیمبرج ہو گئی، اوہناں دا منجا باہر ویرھے وچ دُھپے ڈاہ دتا۔ میں اوس دن کوئی ہور کم نہ کیتا۔ ڈاکٹر آیا تاں سی پر اوہ جواب دے گیا۔ بائیا جی ہر اک ول ٹکٹکی لگا کے ویکھدے سن پر اوہ بولنہیں سن سکدے۔ بولن دی کوشش وی نہیں سن کردے۔ جد نہال مسیح نوں پتا لگا تاں اوہ سبھ کم چھڈ کے آ گیا اتے بھائیا جی دیاں لتاں گُھٹن لگ پیا۔ بھائیا جی اوس ول وی ٹکٹکی لگا کے وکھ رہے سن۔ میں ویکھیا بھائیا جی دیاں اکھاں وچ اتھرو نکل آئے سن میں زندگی وچ پہلی وار بھائیا جی دیاں اکھاں وچ اتھرو ویکھے سن۔ زندگی وچ اوہناں کدی ہار نہیں منی سی، وڈیاں وڈیاں مصیبتاں وچوں ہس کے نکلے سن۔ 10 مربعے زمین بناؤنی، اوہ گھر جس دے برانڈے وچ ہی 100 منجی ڈٹھ جاندی ہوندی سی حویلیاں، گھوڑیاں، نوکر، چاکر، اتے اوس سمے جدوں اجے ٹریکٹر شروع نہیں سن ہوئے۔ 11 ہلاں، دی واہی ۔۔۔۔۔۔ نہال مسیح اوہناں نوں گُھٹی جا رہیا سی۔
رات منجا اندر لے گئے، 10 کو وجے بھائی نہال مسیح فیر آیا، اوس دے ہتھ وچ بائبل سی جس نوں بہت خوبصورت کپڑے وچ لپیٹیا ہویا سی۔ اوہ بار 2 بائبل نوں سر تے رکھا اتے مونہہ وچ کجھ بولدا، شاید اوہ پراتھنا کردا سی۔ میں جاندا ساں کہ بھائی جی پڑھ تاں سکدے نہیں پر اوہ پیراں بھار تھلے بیٹھے ہوئے سن اتے اکھاں بند کر کے کئی وار مونہہ وچ کجھ بولدے سن۔ بھاپا جی نے بڑی کوشش کیتی کہ اوہ منجے تے جاں کرسی تے بیٹھ جاوے پر اوہ نانہہ کر دیندے سن۔ رات نوں بھائیا جی سورگ واس ہو گئے۔ نہال مسیح نے دوسرے دن وی کجھ نہ کھادا اتے اوہناں دے سسکار تک اوہ بھائیا جی دی منجی دے کول بیٹھا رہیا۔
1995ء تک جدوں اک نہال مسیح دی موت ہو گئی اوہ تقریباً 100 سال دے قریب سی۔ اوہ بھائیا جی نوں ہمیشہ شاد کردا رہندا سی۔ ہُن اوس نے اپنے بھراواں، بھرجائیاں نوں ملن دی کوشش وی چھڈ دتی سی جو کوئی اوس نوں پچھدا وی تاں اوہ کہہ دیندا کہ پتا نہیں اوہناں وچوں کوئی ہووے گا وی کہ نہیں، ہُن اوہناں نوں کی ملنا ہے، ہُن تاں کئی سالاں توں کوئی چٹھی پتر وی نہیں آئیاں چلو جے ہون تاں سُکھی رہن، ہُن تاں میں اوہناں نوں پہچان وی نہیں سکدا۔
پچھے جیہے جدوں میرا پاکستان جان دا پروگرام بنیا تاں میں اُچیچے بھاپا جی نوں ملن پنڈ گیا تاں کہ اپنے پچھلے پنڈ دے لوکاں دے ناں پتے لے سکاں اتے اوہناں نوں مل سکاں۔ میں اُچیچے طور تے ودھاوے نوں سدیا۔ اوس دے چاچیاں اتے اوہناں دے پُتراں دے ناں اپنی ڈائری وچ لکھے۔ ودھاوے نے وی مینوں ضروری تاکید کیتی کہ میں ضرور اوس دے چاچیاں اتے اوناں دے پُتراں نوں مل کے آواں اتے اوہناں دا حال چال پُچھ کے آواں۔ اپنے پھلے پنڈ چک نمبر 96 وچ جدوں میں پنڈ دے چوک وچ ہور وئیکتیاں دے ناں دسے اتے فیر میں نہال مسیح دے بھراواں اتے بھتیجیاں بارے پچھیا۔ پتا لگا کہ نہال مسیح دے بھرا تاں ہُن ایس دنیا وچ نہیں پر اوس دے بھتیجے ہن اتے اک آدمی اوہناں نوں لین چلا گیا۔ اوہناں وچوں عزیز مسیح جو تقریباً 70 کو سال دا سی، اوہناں نے آؤندیاں ہی سبھ توں پہلے اپنے تائے باے اتے ودھاوے مسیح بارے پچھیا۔ اوہ لگاتار کہی جا رہیا سی کہ اسی اپنے ابا اتے چاچیاں کولوں تہاڈے بارے اتے تائے بارے سُندے رہے ہاں۔ ابا جی کہندے ہوندے ہن، اوہ جس پریوار دے نال گیا ہے اوہ اوہنوں پھلاں وانگ رکھن گے۔ میں جدوں اوس نوں اوس دے تائے دی موت بارے دسیا تاں اوس آپ ہی کہن لگا کہ جدوں اوہ ایدھروں گیا سی، اودوں ہی اوس دی عمر 60 سال توں اُپر سی، پر اوہ بہت ہمتی آدمی سی۔ ساا ہی پنڈ اوس دی ہمت اتے حوصلے دیاں گلاں کردا ہوندا سی۔ سارا ہی پنڈ تائے نوں یاد کردا ہوندا سی اتے ایہہ گل وی اوہ کردے ہوندے سن کہ اوہ اودھر گیا ہی کیوں، ساری عمر ہی پریوار نوں نہیں ملیا ایدھر اوس دے پریوار دے 70-80 جی ہن۔
میں عزیز دے نال اوہناں دے گھر آ گیا۔ اوہناں دے گھر دیاں عورتاں اتے بچے مینوں ویکھ کے حیران سن۔ پر جدوں عزیز نے اوہناں نوں دسیا کہ ایہہ تائے دے پنڈوں آئے ہن تاں سارا ہی پریوار میرے ارد گرد جمع ہ گیا۔ ایہہ گھر وی سادھارن جیہا کچا پکا گھر سی جس طرحاں دا ایدھر ودھاوے دا گھر ہے۔ اوہ میے توں بہت کجھ پچھ لینا چاہوندے سن۔ ہر کوئی پہلاں بھائی نہال مسیح بارے اتے فیر ودھاوے بارے، اوس دے بچیاں بارے بڑی اُتسکتا نال پچھ رہیا سی، عورتاں وی بہت کجھ پچھدیاں سن۔ جدوں میں دسیا کہ بھاویں اوہ تہاڈے توں وچھڑیا رہیا ہے پر ہُن اوسدا پریوار وی 70-80 جیاں والا ہو گیا ہے، اوس دے تاں پروتڑے وی ویاہن والے ہو گئے ہن۔ اوہناں دے سوال زیاداہ سن اتے جواب دین والا میں اکلا ساں، اوہ تاں جیویں 60 سالاں دیاں گلاں ہی پچھ لینا چاہوندے سن۔ میں محسوس کردا ساں کہ ایہناں وچوں گھٹ ہی پڑھے لکھے سن اتے زیادہ تر ہتھیں کرت تے نربھر کردے سن۔ ایہنے نوں عزیز اندروں دو تھالیاں اتے دو گلاس لے آیا اتے اوس نے اردو وچ اوہناں بھانڈیاں تے بھائی نہال مسیح دے ناں لکھے دکھائے۔ میں حیران ساں کہ پچھلے 60 سالاں توں ایہناں نے ایہہ بھانڈے سانبھ کے رکھے ہوئے ہن۔ اوہ دس رہے سن کہ تایا تاں اپنا سبھ کجھ ہی ایدھر چھڈ گیا سی، گھر، منجے، بسترے، بھانڈے، اتے سبھ کجھ۔ بڑا چر تائے دے آؤن نوں اوس دے بھرا اُڈیکدے رہے۔ روز اوہ دسدے ہوندے سن، تائے دا سپنا آیا ہے۔ تائے دیاں گلاں کردے رہندے سن۔پر ایہہ کس طرحاں دی ونڈ سی۔ آؤنا جانا اینا مشکل، زندگی وچ فر کدی وی نہ مل سکے۔ میں عزیز نوں کہیا اوہ ایہہ بھانڈے مینوں دے دیوے میں ودھاوے نوں دکھاواں گا۔ اوس دی پتنی اندروں اک بہت ہی خوبصورت پھلاں دا کڈھیا ہویا جھولا لے آئی اتے اوس نے بھانڈے اوس وچ پا دتے۔ میں کلپنا کر رہیا ساں جدوں ھبائی نہال، جھولے وچ کپڑے پا کے گڈے کول کھڑا ہووے گا تاں اوہ وی ایس طرحاں دا ہی پھلاں والا جھولا ہووے گا۔
ہُن عزیز چُپ سی، جدوں میں کوئی گل عزیز توں پچھدا تاں جیویں اوس دا دھیان کتے ہور ہووے۔ اینے نوں نال دے گھراں دے لوک وی اوہناں دے ویڑھے وچ آ گئے سن۔ کجھ لوک کوٹھیاں تے بیٹھے سن۔ عزیز دی گھر ولای اوہناں نوں دس رہی سی، ’’ایہہ تائے دے پنڈوں آئے نیں۔‘‘ اتے اخیر فاروق نے مینوں چتاونی دتی کہ ملتان والی بس اک وجے جانی ہے اتے اوس توں بعد ملتان نہیں جایا جا سکدا۔ اوس دن ہی ملتان پہنچنا میری مجبوری سی کیوں جو میں ڈیلیگیشن دے باقی ممبراں نوں ملنا سی۔ میں ویکھ رہیا ساں کہ عزیز بالکل ہی چُپ سی۔
اخیر میں چُھٹی لئی اتے جھولا ہتھ وچ پھڑ کے بوہے ول ہویا۔ عزیز نے میرا ہتھ پھڑیا ہویا سی، بوہے تے آ کے میں اوس نوں فیر جپھی پالئی پرمیں ویھکیا، اوہ اکھاں وچوں اتھرو کیرن لگ پیا اتے میرا ہتھ گُھٹ کے مینوں کہن لگا ’’سردار جی ایہہ بھانڈے دے دیو، ایہہ تائے دی نشانی ہے، اسیں تاں ایہناں نوں ویکھ کے تائے نوں یاد کردے ہاں ۔۔۔۔۔۔!‘‘ اتے فیر اوہ کجھ نہ بول سکیا اتے میرے کولوں وی کوئی گل نہ ہوئی۔


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels