Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> کتاباں >> ہیر دی کہانی دا انت

ہیر دی کہانی دا انت

ڈاکٹر صغرا صدف
September 25th, 2014

وارث شاہ پنجابی زبان دا اوہ سِر کڈھواں شاعر اے جیہنوں رب نے دنیا جہان دے علم تے ہنر دا خزانہ عنایت کر کے ایس بھاگاں بھری دھرتی پنجاب تے گھلیا۔ وارث شاہ صرف شاعر ای نہیں سگوں موسیقار، نفسیات دان، فلسفہ دان، فطرت دا ماہر، عالم، فاضل تے سیاح اے۔ اوہنوں عربی فارسی دے نال نال برصغیر دیاں کئی زباناں تے قدرت حاصل اے۔ اوہنوں حرفاں تے لفظاں دی مینا کاری دی وی بہوں جاچ اے۔ اوہ اپنے آل دوالے بولن والیاں ساریاں زباناں تے بولیاں وچوں ون سونّے تے نویکلے اکھر، محاورے تے ترکیباں لبھ کے سخن دیاں دیواراں تے ایہو جیہے نقش بناندا اے جیہڑے اکھاں نوں بہوں چنگے لگدے نیں تے دلاں نوں اپنے ول کھچدے نیں۔ وارث شاہ نوں زبان تے بیان دیاں صلاحیتاں دے نال رب نے مصورانہ قوتاں نال وی سرفراز کر کے گھلیا سی۔ اوہ اکھ دے کیمرے نال تکیاں ہوئیاں شیواں نوں حرفاں دی مدد نال تصویراں وچ ڈھال کے انج منظر کشی کردا اے کہ سارے منظر اکھاں دے سامنے حرکت کرن لگ پیندے نیں۔ اوہدے لفظ ساہ لیندے جاپدے نیں تے لِکھتاں گلاں کردیاں نیں، اوس سانجھ دیاں جیہڑی ساڈے تے وارث شاہ دے وچکار قائم اے۔ وارث شاہ ہوراں اپنی شاعری راہیں اپنے پورے عہد دی بھرویں عکاسی کردیاں اک اجیہی ڈاکومنٹری بنا چھڈی اے جتھے ہر شے بارے پوری جانکاری موجود اے۔ زندگی دے نال جڑے جذبیاں، دُکھاں، سُکھاں، نفرتاں، محبتاں، سازشاں تے رنجشاں نال بھریا ہویا زمانہ ساڈے سامنے آ کھلوندا اے۔ کردار اپنے مسئلیاں، اپنے دُکھاں، سُکھاں دا ذکر کردیاں ہوئیاں اپنے عہد دی زبان نال سانوں واقف کراندے نیں۔ اوہناں دے گھراں وچ رکھیاں ہوئیاں ساریاں شیواں سانوں سکرین تے نظر آؤندیاں نیں۔ ایہہ اوہ شیواں نیں جیہڑیاں ساڈا سرمایہ نیں۔ وارث شاہ توں پہلاں وی پنجابی زبان وچ بہوں کجھ لِکھیا جا چُکیا سی، وڈے وڈے صوفیاں تصوف دے ذکر دے نال نال عشق، محبت دیاں کہانیاں وی لکھ کے دنیا وچ شہرت حاصل کیتی ہوئی سی پر وارث شاہ قدرت کولوں اک وکھرا ذہن، دل تے قلمدان لے کے آیا سی۔ اوہ بہوں وڈا کھوجی سی۔ اوہ اپنے آل دوالے آباد بازاراں، پنڈاں، شہراں دے نال نال غیر آباد تے ٹُٹیاں بھجیاں عمارتاں، پرانیاں حویلیاں، قلعیاں تے مزاراں وچ جا وڑدا تے اوتھے دفن شیواں نوں بڑی احتیاط نال باہر کڈھدا، اوہناں تے پئی ہوئی دھوڑ مٹی محبت نال جھاڑدا تے اوہناں نال گلاں کرن لگ پیندا۔ ایس ویلے اوہدا قلم وی جادو جگاندا رہندا تے نال نال ذہن تصویراں بناؤندا تے رنگ بھردا رہندا۔
انج تے ہر شاعر روحانی فرد ہوندا اے۔ اوہدے وجود وچ روح ول کھلن والا بوہا اوہنوں معرفت دے نیڑے کردا اے، پر ایہہ پنجابی زبان دا بڑا وڈا مان اے جے ایہہ ہے ای معرفت دی زبان اے۔ پنجابی زبان دی شاعری کسے نہ کسے ویلے ہر شاعر نوں تصوف دی ڈگر تے ضرور لے جاندی اے۔ ایہہ وکھری گل اے جے کوئی کِتھوں ٹُریا تے کیہڑی منزل تیکر اپڑیا۔ ایہدے وچ اوہدی ریاضت، تپسیا دے نال نال اوہدے ماحول، اوہدے استاداں تے قدرت دی عطا دا وی بہوں عمل دخل ہوندا اے۔ پیراں فقیراں دے مجازی عشق نوں چنگی نظر نال نہیں ویکھیا جاندا سی ایس لئی وارث شاہ نے پہلے بند وچ عشق دی اہمیت بیان کر کے ایہہ دسنا پیا جے عشق کرنا کوئی ماڑا کم نہیں سگوں ربّ آپ عاشق اے، تے عشق پیراں فقیراں دا مرتبہ اے۔ جیہڑے لوک عشق کردے نیں اوہناں دے دلاں دے اندر رازاں والے بوہے کھلدے نیں تے اوہناں نوں حقیقت تیکر اپڑن دی راہ دسدے نیں۔
اوّل حمد خداء دا وِرد کیجئے عِشق کیتا سُو جگ دا مُول میاں
پہلے آپ ہے رب نے عِشق کیتا معشوق ہے نبی رسولؐ میاں
عشق پِیر فقیر دا مرتبہ ہے مرد عِشق دا بھلا رنجول میاں
کھُلّے تِنھاں دے باب قلُوب اندر جِنھاں کیتا ہے عشق قبول میاں
دنیا دا دستور رہیا اے جے پیر فقیر تے اللہ لوک بندے مجازی محبت توں دور رہن، حالانکہ مجاز توں بغیر حقیقت تیکر اپڑنا اوکھا ہوندا اے ایس لئی ایہہ پیر فقیر تے ولی دنیا دیاں طعنیاں توں بچن لئی اپنے عشق دے مجازی رنگ نوں وی حقیقت دے رنگ تے علامتاں وچ چھپا کے بیان کردے نیں۔
وارث شاہ نوں مجازی شاعری تصوف دی راہ تے لے گئی۔ بھاگ بھری نال عشق توں بعد اوہدے بھاگ جاگ پئے۔ اوہدے من وچ ستیا ہویا عشق دا دریا شوکاں مارن لگ پیا تے وارث دی حیاتی وچ طوفان آ گیا۔ اوہ یار نوں لبھن نکلیا تے راہ وچ آن والیاں ون سونیاں شیواں تے لوکاں نال اوہدا واسطہ پیا۔ اوہ ٹردا رہیا، اُچیاں نیویاں تھاواں تے راہ بناند ا ہویا، ٹھوکراں کھاندا، پر اوہدے اندر حیاتی نال مکالمہ کرن دی خواہش نے اوہنوں سفر جاری رکھن تے اُکسائی رکھیا۔ اوہ آل دوالے دی ڈائری لکھدا، تصویراں کھِچدا ٹردا رہیا۔ مجازی یار دی چاہ اوہنوں اک اجیہے پُل تے لے گئی جیہدے دوجے پاسے حقیقی تے اصلی یار اوہنوں اُڈیک رہیا سی۔ ایس لئی وارث نے پُل تے گھر پان دی بجائے اگانہہ ٹُرن دی سوچی، کیوں جے پُل تے ٹھہرنا عقل والیاں دا کم نہیں ہوندا۔ اوہ چلدا رہیا تے اخیر اک دن اوہدے دوویں یار اِک مِک ہو گئے تے اوہنے منزل پا لئی، ایہو جیہی منزل جتھے ذات دی پچھان تے ہمیش رہن والے جیون دی خوشخبری لبھدی اے۔ اوہ اج وی زندہ اے تے آن والے دور وچ وی زندہ رہوے گا۔ ایس لئی کہ اوہنے زندگی دی گل کیتی اے، زندہ منظراں دی تصویر کھچی اے، زندہ جذبیاں دی کہانی لکھی اے۔ وارث شاہ دا سبھ توں وڈا کارنامہ ’’ہیر‘‘ دی تخلیق اے۔ اِک عام جیہے قصے نوں وارث دے نویکلے انداز نے اِک اجیہا شاہکار بنا چھڈیا جیہدی مثال ملنا مشکل اے۔ ’ہیر‘ پنجاب دی مثالی زنانی تے ’رانجھا‘ مثالی مرد اے، جیہڑے پنجاب دی ثقافت دے آئینہ دار نیں۔ بہادری، دانش ’رانجھا‘ تے خوبصورتی اور دلیری ’ہیر‘ پنجاب دی پچھان بن گئے نیں۔ زنانی دا ایہو جیہا متحرک کردار کسے ہور کہانی وچ نظر ای نہیں آؤندا۔ دُوجے پاسے ایہہ اک تصوف دی داستان اے جیہنوں وارث شاہ دے استاد نے سمجھیا تے آکھیا، ’’وارث توں مُنج دی رسی وچ موتی پرو چھڈے نیں۔‘‘ مُنج مجاز اے تے موتی حقیقت، جدوں مجاز ایہڈا سوہنا ہووے تے فیر حقیقت دا کیہ بیان ہووے گا؟ اس حقیقت تیکر اپڑ کے ای داستان دا صحیح مزہ لِتا جا سکدا اے تے داستان سنان والے دا مقصد وی ایہو ای سی۔
رانجھا تصوف دیاں اوکھیاں راہواں تے ٹُرن والا اِک سالک اے جیہڑا لمّا پینڈا کر کے اپنے مرشد تے محبوب ہیر تیکر اپڑدا اے تے اوہدی رضا دی چادر اپنے وجود تے انج اوڑھ لیندا اے کہ اوہدی اپنی ذات کدھرے لُک جاندی اے۔ اوہ ذات دی نفی کر کے مرشد دی خوشی حاصل کرن دی کوشش کردا اے۔ ایس داستان وچ ’ہیر‘ روح تے ’رانجھا‘ قلبوت اے۔ روح تے جسم دا اِک دُوجے ول ایہہ سفر مادیت تے روحانیت دا ملاپ اے۔ روح نال محبت انسان دی سرشت وچ اے، کیوں جے روح حقیقتِ مطلق دا حصہ اے، پر کدے کدے بندہ دنیا داری دے کمّاں وچ پھس کے روح ولوں غافل ہو جاندا اے تے مشینی زندگی گزارن لگ پیندا اے، جیہدے وچ اوہ اپنی ذات دے اندر کوئی بوہا باری کھلیا نہیں رکھدا۔ داستان وچ ہیر یعنی روح دی کشش رانجھے نوں ریاضت دے لمّے پینڈے دے دُکھ درد خوشی نال جھلن تے اُکساندی اے۔ اوہ اِک چنگے بھلے کھاندے پیندے خاندان دا پُتر ہوندیاں وی مرشد دے کہن تے 12 ورھے بیلے وچ ڈنگر چراندا اے تے نال نال اپنی ذات تے پئے ہوئے نسل، قوم تے ذات پات دے سارے غلاف لاہ کے سُٹدا جاندا اے۔ اوہدے من دا ہر کھوٹ عشق دی بھٹی وچ سڑ کے سواہ ہو جاندا اے۔ فیر اوہ اپنے مرشد دے کہن تے جوگ لیندا اے، جوگ لینا کوئی سوکھا کم نہیں۔ ایہہ وی اِک وڈی آزمائش دا پینڈا اے، پر اوہ ہر تھاں ثابت قدم رہندا اے۔ تصوف وچ مجازی محبت نوں حقیقی تیکر اپڑن لئی پوڑھی سمجھیا جاندا اے۔ مجاز دو بندیاں نوں اِک وجود بنا کے اُپر ول جان دی ترغیب دیندا اے۔ ایہو روحانی ترقی دا سلسلہ اے جیہڑا زمین توں شروع ہو کے آسمان تیکر اپڑدا اے۔ ہیر تے رانجھا دو وجود، جیہڑے اِک ہو چکے سی، نے اپنے اپنے خاکی بدناں نوں اللہ بیلی آکھیا تے اِک دوجے دا ہتھ پھڑ کے اِک نویں سفر تے ٹُر پئے۔ کیوں جے زہر صرف مٹی دے وجوداں تے اثر کردا اے، سوچ، فکر تے محبت نوں زہر نہیں دتا جا سکدا، اوہ زندہ رہندے نیں۔
ایس داستان نوں مجازی تے حقیقی دوواں محبتاں دے حوالے نال جانچیا تے پرکھیا جا چکیا اے، پر حالے وی ایہدے وچ بہوں تحقیق دی لوڑ اے، کیوں جے وارث شاہ اِک ایسا عالم فاضل شخص سی جیہڑا اِکو ویلے بہوں صلاحیتاں رکھدا سی۔ اوہ پنجابی توں اڈ ہندی، سنسکرت، عربی تے برصغیر دیاں کئی زباناں دا جانُو سی۔ اوہ اسلام، فقہ، تفسیر، حدیث دا چنگا جانُو ہون دے نال نال ہندو مت، بدھ مت، سکھ ازم، ویدانت تے ایس علاقے دے دُوجے مذہباں دا وی چنگا علم رکھدا سی۔ کوئی وی دینی یاں اخلاقی گل کردیاں ہوئیاں اوہ کسے اِک مذہب دی چار دیواری وچ قید نہیں رہندا سگوں ساریاں مذہباں دیاں سانجھیاں اخلاقی قدراں دی گل کر کے اِک آفاقی جزیرے ول ٹُر پیندا اے جتھے مخلوق تے خالق توں علاوہ کسے دی ہور کوئی پچھان ای نہیں۔
ہیر اک رومانوی، روحانی، سیاسی، سماجی، معاشرتی تے مذہبی داستان اے۔ ایہہ اِک عہد دی منّی پرمنّی تاریخ اے۔ ایہہ اک عجائب گھر اے۔ تسیں بوہا کھول کے اندر وڑ جاؤ تے لفظاں تے حرفاں نال بنے ہوئے تہذیب و ثقافت دے نوادرات نوں ویکھو۔ بس وارث شاہ نوں پڑھدیاں ہوئیاں ایس گل دا خیال رکھو کہ ظاہری اکھاں توں اڈ وِجدان دی اکھ نوں وی کم دا موقع دیو فیر تہاڈے تے حیرتاں دے بوہے اپنے آپ کھلدے جان گے۔
’’ہیر‘‘ وارث شاہ دی اجیہی تخلیق اے جیہڑی کسے وی عالمی ادب دے مقابلے وچ رکھی جا سکدی اے۔ اُنج وَکھ وَکھ تھاواں، رسماں، رواجاں تے سماجی و معاشی حالاں وچ ونڈے ہوئے لوکاں دیاں لِکھتاں دا مقابلہ کرنا سیانپ دا کم نہیں، پر وڈا ادب وڈّا ہوندا اے۔ اوہ بھاویں کیہڑی زبان وچ ہووے کسے گھٹ ترقی کرن والے ملک دا، غلام یاں سردار قوماں دا، اوہدی وڈیائی خوشبو وانگوں کھلردی ہوئی ون سونیاں دھرتیاں دیاں زباناں وچ رَچ جاندی اے تے ایہہ خوشبو اوتھے دے لکھاریاں نوں سنیہا دیندی اے جے ایس دانش دی پنڈ دا فائدہ چُک لو تے ترجمے راہیں اپنے لوکاں نوں وی دَس پاؤ۔
’’ہیر‘‘ دی کہانی، ایہدے کرداراں، ایہدے چ ورتی ہوئی رمز، روایت، ایہدا ظاہری تے باطنی مفہوم سبھو کجھ لکھاریاں تے کھوجکاراں دیاں پوٹلیاں وچ بدھا پیا اے۔ پر حالے وی ہیر وارث شاہ وچ ان مُلے موتی حرفاں تے لفظاں اوہلے لُکے پئے نیں۔ کدی کدی لشکارا جیہا پیندا اے پر کمّاں کاجاں وچ رُجھے لوکاں کول اینا ویلا کتھوں جے اوہ حرفاں تے لفظاں دے اُچے پہاڑاں نوں پٹ کے اندر لُکے ہوئے خزانے تیکر اپڑن۔ جتھے ہور بہوں سارے منظراں توں پردہ چُکن والا اے اوتھے ہیر دا انت وی اپنے کھِیسے وچ کئی بجھارتاں پائی بیٹھا اے۔
اک ایہہ گل بڑی انوکھی اے جے وارث شاہ نے ایڈی وڈی کہانی دا انت اک بند وچ کر چھڈیا اے۔ جیہڑی ڈرامائی فضا پہلے منظراں وچ مِلدی اے اوہ ہیر نوں زہر پیا کے مارن ویلے نظری نہیں آؤندی۔ حالے سیال بیٹھ کے صلاح ای کردے پئے نیں جے
زہر دے کے ماریئے نڈھڑی نوں گنہگار ہو ذوالجلال دے جی
تے اگلے مصرعے کم ہو وی چُکیا اے
مار سٹیا ہیر نوں ماپیاں نے ایہہ پیکھنے اوس دے خیال دے جی
ایس داستان دے انت چوں جیہڑے نتیجے نکلدے نیں اوہناں چوں پہلی گل تے ایہہ وے جے ہیر تے رانجھے دی ایس کہانی وچ ہیر دی چین چک موت تے سیال جیہڑا خط رانجھے نوں گھلدے نیں اوہ اک وڈی حقیقت ول اشارہ اے جے سبھ کجھ ساڈی من مرضی نال نہیں ہوندا، ولی، غوث تے قطب سبھاں نے موت دا مزہ چکھیا اے۔ موت دی سچائی تے اٹل ہون پاروں قرآنِ حکیم وچ رب دا بیان ای کافی اے۔
ولی غوث تے قطب سبھ ختم ہوئے موت سچ ہے رب فرمایا ای
کُل شی ءٍ ھالک اِلّا وجھہ حُکم وچ قرآن دے آیا ای
اساں صبر کیتا تساں صبر کرنا ایہہ دھروں ہی سُنیندڑا آیا ای
ایہہ رضا قطعی نہ ٹلے ہر گز لِکھ آدمی تر بھجایا ای
ایہہ دنیا ساڈیاں سدھراں دی متھاج نہیں۔ بندہ کُج سوچدا اے پر ہوندا کُج ہور اے، بندے تے لازم اے جے اوہ رب دی منشاء سمجھ کے صبر کرے۔ صدیاں توں انج ای ہوندا آیا اے جے ہر پیدا ہون والی شے نے فنا ہونا اے۔ ایس لئی ایہہ کوئی انوکھی گل نہیں۔
ہُن اگلی گل ایہہ وے جے اگر ایہہ قصہ تمثیل تے علامتاں دے حوالے نال پرکھیا جاوے جیویں آپ وارث شاہ نے آکھیا اے:
ایہہ رُوح قلبوت دا ذکر سارا نال عقل دے میل ملایا ای
یاں
تمثیل دے نال بناء کیسا جیہی زینت لعل دے باہر دی سی
تے فیر سوال ایہہ پیدا ہوندا اے جے رُوح دے وچھڑن مگروں وی قلبوت حالے باقی اے، مٹی دے پتلے وچ جان اے۔ مجازی رنگ وچ رنگیا تے مجاز دے کرداراں نال پرویا ہویا ایہہ قصہ حقیقی رمزاں نال بھریا ہویا اے۔ جیہناں بارے قصے وچ کئی تھاواں تے اشارے موجود نیں، پر فیر وی اخیر وچ وارث شاہ نے نکھیڑا وی کر دتا تاں جے کوئی اوہلا نہ رہوے تے ایہہ گل اوہناں لوکاں نوں وی پتہ لگ جاوے جیہڑے ایہنوں صرف اک کُڑی مُنڈے دی عشقیہ کہانی سمجھ کے پڑھدے رہے نیں۔
کہانی دے سارے تانے بانے لفظ، محاورے، استعارے، تشبیہاں سبھناں دا تعلق زمینی تے مادی حقیقتاں نال اے پر ایہدے سینے وچ دھڑکن والا دِل تے ایہدے ظاہری جُثے دے اندر لُکی ہوئی روح مجاز توں حقیقت ول اشارہ کردی اے۔ بندے دے دل دی کلپنا جیہڑی اوہ مڑ اپنی اصل نال جڑن دی خواہش رکھدا اے، جیویں بندے دی روح، روحِ مطلق نال وصال دی خواہش وچ روندی پِٹدی تے کرلاندی اے تے ہجر تے وچھوڑے دے ایہہ بین سانوں سارے صوفی شاعراں دی شاعری وچ نظری آؤندے نیں۔ مولانا روم نے روح دے ایس وچھوڑے دے کرب نوں بانسری دے درد نال تشبیہہ دے کے دسیا اے کہ جیہڑا اپنی اصل توں دور ہووے گا اوہ ہمیش اپنی اصل نوں یاد کر کے رووے گا۔ مجاز نوں حقیقت تیکر اپڑن لئی پرسانگ آکھیا جاندا اے۔ ایہہ اِک پُل اے، پر ایس پُل توں لنگھے بغیر دُوجے کنارے اپڑنا وی ممکن نہیں۔ وارث شاہ آپ وی آکھیا اے
وارث شاہ حقیقی وی نہیں لذت پہلاں چکھ لے لُون مجازیاں دے
ویکھیا جاوے تے بندہ خارج تے باطن دے سفر وچ کُھبیا رہندا اے، زمینی تے مادی چراغ بجھن مگروں اوہ روحانی تے آسمانی چناں ول دھیان کر لیندا اے۔ ذات دے باہر بلن والے چراغاں دی لَو مدھم ہون تے ذات دے باہر کھُلن والے بوہے بند کر کے اوہ اندر ول باری کھول کے دِل دے دیوے توں رُشنائی لین دا جتن کردا اے۔ ہیر دی نیہنہ وچ افلاطونی عشق دے فلسفے دی جھات پیندی اے جیہدے وچ بندہ رب نال گوڑھا پریم کردا اے جے اوہ ایس کائنات دا کلّا خالق اے، دنیا شہوانی، حسّی تے مثالی یاں روحانی تِن قسم دیاں لذتاں دا اک نظام اے۔ حسی یاں شہوانی لذتاں سبھ توں کم تر نیں۔ جَد بندہ زنانی دی روح نال انج ہک مِک ہو جائے جے ایہدے وچ تعقل دا عنصر کارفرما ہو جاوے، افلاطونی عشق اکھواندا اے۔ دُوجے لفظاں وچ جنسی جذبے تے خواہشاں توں اڈ ہو کے عشق دی طلب کرنا افلاطونی عشق اے۔ وارث شاہ دی سوچ تے وی ایہہ افلاطونی عشق سوار اے تاں ای اوہ آکھدا اے
دوویں راہ مجاز دے رہے ثابت نال صدق دے گئے وہا میاں
یعنی ہیر تے رانجھا دے مجازی عشق نوں وی وارث شاہ نے جنسی لذت یاں جذبے دی پرچھائیں توں بچائی رکھیا اے۔ حتیٰ کہ ہیر دے ویاہ مگروں وی اوہ شیدے کھیڑے نال جسمانی رشتہ نہیں بناندی۔
فلسفی ہر شے نوں عقل دے حوالے نال ویکھدے نیں، عقل جد حواس دیاں زنجیراں توں آزاد ہو جاندی اے تے خالص نیکی بن جاندی اے تے عقلمند بندہ اک سچی تے واحد ہستی دی لوڑ وچ جیوں جیوں اگے ودھدا رہندا اے، اوہدے اندر خوشی تے طمانیت دا احساس وی ودھدا رہندا اے۔ وارث شاہ دے کردار ’ہیر‘ تے ’رانجھا‘ وی حیاتی اوس واحد ہستی دی لوڑ وچ ای لنگھا دیندے نیں۔
اک پرانی یونانی داستان موجب شروع وچ ایس زمین تے نیم مرد تے نیم عورت وانگ دے وسنیک آباد سن۔ دیوتا ’’زیوس‘‘ دی تحقیر کرن تے اوہناں نوں وچکاروں وڈ کے دو ٹوٹیاں وچ ونڈ دِتا گیا۔ اوس دیہاڑ توں دھرتی دے وسنیک اپنے نِصف دی لوڑ وچ بھٹک رہے نیں۔ تاں جے اوہدے نال ہک مِک ہو کے اپنی ذات دی تکمیل کر سکن۔ جیویں فیض نے آکھیا سی۔
اپنی تکمیل کر رہا ہوں میں
ورنہ تم سے تو مُجھ کو پیار نہیں
انج مائی حوّا نوں وی بابے آدم دی پسلی وچوں پیدا کیتا گیا سی۔ ایہنوں یونانی وڈھن دا عمل آکھدے نیں۔ آدم تے حوّا نوں شروع وچ جنت وچ رکھیا گیا تے اوہناں تے کجھ شرطاں لاگو کیتیاں گئیاں جیہناں وچ کوتاہی تے خدا نے نراض ہو کے اوہناں نوں زمین تے وَکھ وَکھ کر دتا تے اوہ توبہ قبول ہون تیکر اِک دُوجے نوں لبھدے رہے۔ وارث شاہ وی ہیر نوں روح تے رانجھے نوں قلبوت آکھ کے ایہہ دسیا اے جے ہیر تے رانجھا دراصل اک وجود دے دو ٹوٹے نیں، جیہڑے مُڑ اک ہو کے اپنی تکمیل دی خواہش کردے نیں۔
ہیر روح تے رانجھے نوں قلبوت منیے تے اک ہور گل تیکر سوچ اپڑدی اے جے بندے دے مادی وجود دی اصل روح اے کیوں جے روح دا تعلق ازلی روح نال اے۔ ایہہ روح نہ ہووے تے بندہ مٹی دا بُت رہ جاندا اے۔ بندے دا وجود تاں ای کامل ہوندا اے جد اوہ روح دی گل مَن کے حیاتی دا پینڈا کرے۔ داستان وچ اسیں ویکھنے آں جے رانجھا (قلبوت) ہیر (روح) نوں اپنا مرشد من کے اوہدا ہر حکم مندا اے۔ اوہدے کہن تے بارہ ورھے چاکری کردا اے، اوہدے کہن تے جوگ لیندا اے، یعنی مرشد دے کہن تے مُرید ریاضت دا پینڈا کردا اے تے چلّے کٹدا ہویا اپنے نفس دیاں کدورتاں نوں سواہ کردا اگے ودھدا اے۔ اوہ پوری حیاتی اپنے مقصد نال جڑیا رہندا اے تے ثابت قدمی نال سفر طے کردا اے۔ اوہدی حیاتی دا مقصد ہیر دا حصول اے تے اوہ ہیر دے ویاہ مگروں وی اپنے مقصد تے کاوش توں باز نہیں آندا سگوں اوکڑاں پار کردا منزل ول ٹردا رہندا اے تے جدوں اوہ ریاضت دا لمّا پینڈا کر کے ہیر (اپنے مقصد) نوں پا لیندا اے تے اوہدی حیاتی وی مُک جاندی اے۔ کیوں جے ایس توں اگلا سفر دوواں نے رَل کے کرنا سی جیہڑا دو الگ الگ وجوداں دیاں پنجریاں وچ رہ کے ممکن ای نہیں سی۔ اپنی ’’میں‘‘ نوں مار کے اپنے نفس دی چنگی طرح طہارت کر کے داستان دے ہیرو تے ہیروئن دی موت جیہڑی ظاہری طور تے فنا دِسدی اے بقا ول سفر اے، فانی توں ابدی دنیا دا سفر، جیہدے بارے اقبال آکھدے نیں ؂
تیرے آزاد بندوں کی نہ یہ دُنیا نہ وہ دُنیا
یہاں مرنے کی پابندی وہاں جینے کی پابندی
وارث شاہ حیاتی نوں مسلسل ارتقاء دا سفر آکھدا اے جیہڑا مرن توں مگروں وی جاری رہندا اے ایسے لئی سچے عاشق مرن توں نہیں ڈردے کیوں جے اوہ جاندے نیں جے ایہہ اک جگ توں دوجے جگ ول سفر اے۔ وارث شاہ مولانا روم دے فلسفے دے نیڑے نظری آؤندے نیں کیوں جے مولانا روم وی موت نوں فنا توں بقا ول سفر سمجھدے نیں۔ اپنے فلسفے دی تشریح کردیاں مولانا روم آکھدے نیں جیویں رب دی روح توں وِچھڑ کے میں پہلاں جمادی حالت وچ گیا جتھے میری روح ہوا دیاں ذرّیاں وانگ سی جیہڑے ایویں ایدھر اودھر بے مقصد اُڈدے رہندے نیں۔ فیر میں نباتی حالت وچ آیا جتھے کجھ تنظیم تے پھُلن پھلن دا عمل وی سی۔ فیر حیوانیت تے ایس توں مگروں انسانیت وَل آیا جے نچلے درجیاں وچ میری موت نہ ہوندی تے انج ترقی کر کے اُپر آونا اوکھا سی۔ ہن جدوں میں فنا توں بقا دے اصول دا جانو ہو گیاں تے فیر انسانی جسم دی موت توں کیوں ڈراں میرا جسم پہلیاں موتاں مگروں مسلسل کثافت توں لطافت ول ودھ رہیا اے تے جدوں ایہہ کثافت اُکّا مُک جاوے گی فیر کیہڑی حالت وچ ہوواں گا حالے ایہدا مینوں علم نہیں پر مینوں ایہہ ضرور یقین اے جے رب توں وِچھڑ کے جتھوں سفر شروع کیتا سی میں اوتھے ای اپڑاں گا۔
پیار تے عشق کوئی اختیاری فعل نہیں ایہہ انسان دی سرشت وچ شامل اے۔ بس ایس سُتّے جذبے نوں جگان لئی مجازی حسن دے لشکارے دی لوڑ ہوندی اے جیہڑا ایس جذبے نوں متحرک کر کے ایہنوں شعوری فعل بنا چھڈدا اے۔
قصہ سیف الملوک وچ بدیع الجمال دی فوٹو شہزادے دے اندر عشق دے طوفان نوں آمادۂ عمل کردی اے تے ہیر وچ ہیر دے حُسن دی دَس رانجھے نوں اوہدے ول کھِچدی اے۔ میاں محمد آکھدے نیں:
ظاہر دل بگلانی کارن قصہ عشق مجازوں
اندر خانے خبراں دیسی فقراواں دے رازوں
بُلھّے شاہ
جِچر نہ عشق مجازی لاگے
سوئی سیوے نہ بِن دھاگے
دراصل مجاز تے حقیقت، حُسن تے عشق اک سکے دے دو پہلو نیں، ساری کائنات رب دے حُسن دا جلوہ اے۔ ویکھیا جاوے تے اِک ذات دی دو وچ ونڈ نال حسن تے عشق ظہور وچ آئے۔ مجاز تے حقیقت، حسن تے عشق وچکار محبت دا عمل دوطرفہ اے۔ دوویں اک دوجے ول کھِچدے نیں۔
مادی وجود دا پیکر رانجھا باراں ورھے چاکری تے مڑ جوگ لے کے اپنے نفس دیاں خواہشاں نوں سچے تے سُچے عشق دے تابع کردا اے۔ نفس نوں مار کے ای نظر حقیقت دی شکل ویکھن دے قابل ہوندی اے۔ رانجھا اپنا چین تے بے فکری تج کے فقر دی راہ تے ٹردا اے تے ذات دی نفی کردا ہوئیا محبوب دی رضا نوں اپنی رضا بنا لیندا اے۔
’’ہیر‘‘ نوں روح تے قلبوت دا قصہ مَنّیے تے رانجھے نوں ہیر دے جان دی خبر سن کے اپنے کوچ دا پیغام وی لبھدا اے۔ ویکھیا جاوے تے ایہہ کہانی زمین توں آسمان، مادے توں روح تے بندے توں رب ول ٹردی اے۔ بندے دا ذہن ہمیشہ زمین توں آسمان ول رُخ رکھدا اے تے گل جا کے اوتھے مُکدی اے جتھے سمندر وچ سبھ شامل ہو کے ہک مک ہو جاندے نیں، تے کوئی قطرہ یاں لہر اپنا کوئی الگ وجود نہیں رکھدی۔
ماہر تعلیل نفسی لاکاں دے کہن موجب ہر مرد دے ذہن وچ اک مثالی عورت دی شبیہ ہوندی اے تے ہر زنانی دے ذہن وچ اک مثالی مرد دا خاکہ، جیہڑے کدی نہیں لبھدے بس بندہ ساری عمر اوہناں نوں آئیڈیل سمجھ کے اوہناں نوں لبھدا رہندا اے۔ وارث شاہ دی داستان وچ وی ہیر تے رانجھا مثالی عورت تے مرد نیں۔ ہیر اوہ مثالی عورت اے جیہڑی حُسن دا شاہکار ہون دے نال مثبت سوچ دی حامل اے۔ اوہ دلیر اے تے اپنے فیصلے آپ کرن دی جرأت رکھدی اے تے انج رانجھا محبت وچ ثابت قدمی دی علامت اے جیہڑا مردانہ وجاہت دا پیکر ہون دے نال نال نیکی تے بھلائی دی علامت اے۔ ہیر تے رانجھا پنجاب دے لوکاں دے اندر وسدے نیں۔ کیوں جے اوہ خیر، بھلائی تے محبت دی علامت نیں۔
ہیر دی داستان وی ہور علامتاں دے نال نال دراصل خیر تے شر دیاں قوتاں وچکار جنگ دی اک علامت اے۔ خیر دیاں قوتاں ہیر تے رانجھا نیں، جیہناں دی پوری حیاتی آئینے وانگ صاف تے شفاف اے۔ اوہناں نفس نوں سبھناں بشری کدورتاں تے قابو پا کے صیقل کر لیا اے۔ اوہناں دے ظاہر تے باطن، قول تے فعل وچ تضاد نہیں، ناں ای اوہ اپنے مقصد ولوں مونہہ موڑدے نیں۔ جد کہ باقی سبھناں کرداراں وچ ساہنوں خود غرضی، مطلب پرستی، فریب، حسد، مفاد تے منفی سوچ دا کوئی نہ کوئی انگ ضرور وکھالی دیندا اے۔ شر دیاں قوتاں وچ اخیر تیکر کوئی تبدیلی نہیں آندی۔ کیدو ہیر دے ویاہ تے وی اپنے من وچوں پلیتی نہیں کڈھدا۔ لگدا اے جے وارث شاہ خیر دیاں قدراں دی پالنا کیتی اے۔ اوہناں نوں ترقی دی اخیرلی پوڑھی تیکر اپڑایا اے۔ پر اخیر وچ ایہناں دوواں دی موت ایس گل ول وی اشارہ کر دی اے جے بدلدے سمے وچ اوس سانجھے ورتوں والے سماج وچ جتھے وکھو وکھ مذہباں نے وی بندیاں نوں نہ ونڈیا تے انسانیت دی لڑی وچ پرو کے رکھیا اوتھے محبت تے خیر دیاں قدراں دی موت آن آلے ویلے وچ بندیاں نوں مڑ ذات، قوم، خاندان، نسل، مذہب تے فرقے وچ ونڈ کے پھیتی پھیتی کر دے گی۔ جیہدا حال اج ترقی یافتہ دنیا دے علم تے شعور رکھن والے ذہناں دے تعصبات دی شکل وچ ویکھ رہے آں۔
تے مکدی گل ایہہ وے جے وارث شاہ نوں ہیر دا قصہ لکھن دی صلاح دین آلے یار کون نیں۔
یاراں اساں نوں آن سوال کیتا عشق ہیر دا نواں بنائیے جی
ایس پریم دی جھوک دا سبھ قِصّہ ڈھب سوہنے نال سنائیے جی
نال عجب بہار دے شعر کر کے، رانجھے ہیر دا میل ملائیے جی
یاراں نال مجالساں وچ بہہ کے مزا ہیر دے عِشق دا پائیے جی
وارث شاہ نوں قصہ لکھن ول راغب کرن والے اوہدے یار باہر نہیں سگوں اوہدے اندر وسدے نیں۔ اوہدی نظر، اوہدی عقل، اوہدا وجدان، اوہدے خواب تے اوہدی فکر اوہنوں صلاح دِتی جے ہیر دے عشق دا نواں قصہ بنا۔ جیہڑا ظاہری دے نال باطنی معنی رکھدا ہووے۔ عشق کیہ اے؟ پریم دی جھوک دے کیہ تقاضے نیں؟ وارث نے دِلاں وچ کُھب جان والے شعراں راہیں ہیر تے رانجھا (روح تے بدن) دے ملاپ دی گل کیتی اے۔
حقیقت نوں مجاز دے رنگ وچ پیش کر کے تھاں تھاں اشارے وی دِتے تاں جے پڑھن والے کدھرے اوس منزل ول دھیان ای نہ کرن جیہدے لئی وارث شاہ اینے پاپڑ بیلے نیں۔ فیر اخیر وچ کرداراں دے علامتی روپ دَس کے اصل تک رسائی کرن دی راہ ہموار کیتی اے تے فیر وی نتیجے دا فیصلہ علم تے عقل رکھن والے پڑھن والیاں تے چھڈ دِتا اے۔
پرکھ شعر دی آپ کر لین شاعر گھوڑا پھیریا وچ نخاس دے میں


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels