Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> تاریخ دے پنے >> تحریک پاکستان تے کیمونسٹ: کامریڈ روف ملک دی کتاب دا اک باب (لڑی5)

تحریک پاکستان تے کیمونسٹ: کامریڈ روف ملک دی کتاب دا اک باب (لڑی5)

وچار ڈیسک
July 17th, 2017

1946 دے آخری مہینیاں وچ کلکتہ تے بہار وچ ہون والے ہندو مسلم فسادات نے ہندوستانی سیاست وچ منافرتاں دے پہاڑ کھڑے کرن شروع کردتے سن۔ ایس توں اک دم سیاسی ماحول بدلن لگ پئیا سی۔ انہاں حالات نوں ویکھدے ہوئے کمیونسٹ پارٹی نے خود نوں مذہبی منافرت دی سیاست توں وکھ کرنا مناسب سمجھیا۔ پر ایس دا مطلب ایہہ نہیں سی کہ پارٹی نے ادھیکاری تھیس وچ آپ ترمیم کرلتی سی۔ البتہ ایس دور وچ کمیونسٹاں وچ کنفیوژن پھیلان دی بہت کوشش کیتی گئی۔ ایہو وجہ ہے کہ کامران اسدر علی وی غلط فہمیاں دا شکار ہوئے۔ پارٹی ہمیش مذہبی منافرت دے خلاف رہی سی تے جداں سیاست وچ مذہبی منافرت دا زور ودھن لگا تے اوہ مسلم لیگ دا ایس طراں ساتھ نہیں دیناچاہندی سی جس طراں اوہ 1943 توں دے رہی سی۔ ایس سیاست نوں سمجھن دی لوڑ ہے۔
یاد رکھن دی گل ایہہ ہے کہ کمیونسٹ نہ کدی مذہبی بنیاد تے ہون والی تبادلہ آبادی دے حق وچ رہے سن نہ ہی اوہ مسلم اقلیتی علاقیاں وچ اکثریتی مذہباں دے خلاف چلائی جان والی کسی لہر دے نال رہے۔ پنجاب و بنگال دی مذہبی بنیاداں تے تقسیم دی پارٹی نے کدی حمایت نہیں کیتی۔ جیہناں لوکاں نے ادھیکاری تھیس منظور کیتا سی انہاں نے ایس بارے سنجیدگی تے عرق ریزی نال غور وی کیتا سی۔ ایس لائن دا اک اظہار کامریڈ سجاد ظہیر تے دوجیاں دی ادارتاں وچ نکلن والے کمیونسٹ پارٹی دے رسالے سن جیہناں وچ قومی جنگ نمایاں رہیا۔ سوال ایہہ ہے کہ پارٹی لائن وچ تبدیلی کون لیاسکدا سی؟ حقیقت ایہہ ہے کہ پارٹی لین تے 1943 دی کانگرس وچ طے ہوگئی سی اتے ایس لین وچ تبدیلیاں نویں کانگرس وچ ہو سکدیاں سن۔ کمیونسٹ پارٹی دی دوجی کانگرس 5 سال بعد 1948 ہی وچ ہونا سی۔ کمیونسٹ پارٹی دے قنون اتے ضابطیاں پاروں پارٹی دی کانگرس دے فیصلہ نوں کوئی پارٹی کانگرس ہی بدل سکدی سی۔ ادھیکاری تھیس اپنی تھاں تے قائم سی پر کابینہ مشن دی ناکامی دے بعد سیاست وچ جو کچھاؤ تے تکرار ودھ گئی سی ایس نوں جانچدے ہوئے بہت سارے کامریڈ 1946 دے آخری مہینیاں وچ کانگرس تے مسلم لیگ دوناں دی بجائے آزاد حیثیت نوں ترجیح دین لگے سن۔ ایس آزاد حیثیت دا مطلب ایہہ نہیں سی کہ پارٹی 1943 دے فیصلیاں توں دستبردار ہوگئی ہے۔ پارٹی کانگرس، مسلم لیگ دے ٹکراؤ تے ایس توں پیدا ہون والی مذہبی منافرت و ہندو مسلم لڑائیاں توں قوم نوں بچانا چاہندی سی۔
1943 توں 1948 دے درمیان جداں کوئی پارٹی کانگرس ہوئی ہی نہیں سی تے پارٹی لائن بدلن دا سوال کتھوں اُٹھدا سی؟ ایہہ اوہ مسئلہ ہے جس بارے کامران اسدر ورگے محققاں دی کھوجی لکھتاں وچ گھاٹے وادھو نیں۔ جولائی 1946 دے آخری دناں وچ جداں پنڈت نہرو نے کابینہ مشن تجاویز نوں مسترد کردتا تے حالات وچ تیزی نال تبدیلی آئی۔ عدم مرکزیت دی حمایت وچ آن والی کابینہ مشن تجاویز نوں تسلیم کرکے قائداعظم نے مطالبہ پاکستان توں کجھ قدم پِچھے ہٹن دا عندیہ دے دتا سی۔ پر جداں انہاں دے ایس عمل نوں سراہن دی تھاں خود پنڈت نہرو نے کابینہ مشن تجاویز نوں مسترد کردتا تے فیر مسلم لیگ نے انتہائی قدم دا فیصلہ کیتا تے اگست وچ ڈایریکٹ ایکشن دا اعلان کردتا۔ ایس توں حالات ہوروگڑنا شروع ہوگئے۔ کامران اسدر نے اپنی کتاب وچ سجاد ظہیر دے ’’نیا زمانہ‘‘ وچ چھپے جس مضمون دا حوالہ دتا ہے اوہ وی جولائی 1946 ہی دا ہے۔ پارٹی ڈائریکٹ ایکشن دی بجائے کانگرس تے مسلم لیگ وچ اتحاد دی قائل سی۔ 1942 توں ترقی پسند ایہو کہہ رہے سن کہ دوناں پارٹیاں رل کے انگریزاں نال معاملات طے کرن لئی دباؤ ودھان۔ پر کامران اسدر نے ایس نوں ’’لائن دی تبدیلی‘‘ قرار دین دی غلطی کیتی۔
سجاد ظہیر نے تے ایس مضمون وچ واضح طور تے لکھیا سی کہ کانگرس، مسلم لیگ وچ تنازعہ ودھن نال ملک وچ مذہبی منافرت ودھے گی تے سامراج نوں ایس دا فیدہ ہوئے گا۔ ایس دوران برطانوی کمیونسٹ پارٹی دے رجنی پام دت دی آمد ہوئی ا تے پارٹی لائن بدلن دے حوالہ نال وی بہت کجھ لکھیا جانا شروع ہو گیا ۔ ایس ضمن وچ اقبال لغاری دے غیر مطوعہ پی ایچ ڈی تھیس دا تذکرہ وی ہوندا ہے جو انہاں نے پاکستانی کمیونسٹ سیاست بارے کینیڈا دی یونیورسٹی وچ کیتا سی۔ کامران اسدر نے وی ایس تھیس دے حوالے دتے نیں پر اوہ ایہہ گل بھول گئے کہ 1946 وچ پارٹی آزادانہ کم کررہی سی۔ پارٹی لائن بدلن لئی مرکزی کمیٹی کدوں ملی سی؟ ایس اجلاس وچ کون کون رلتی ہوئے سن؟ کس رکن نے کیہ موقف اپنایا سی؟ کیہ ایس وچ 1943 دے فیصلیاں نوں مکا دتا گیا سی؟ جدوں ایس بارے کوئی مستند حوالہ موجود ہی نہیں تے فیر محض رجنی پام دت دے مضموناں، جہازیاں دی بغاوت دے سلسلہ وچ پارٹی دی حمائیت تے کانگرس، مسلم لیگ نوں مذہبی منافرت پھیلان توں بچان تے تنقید کرن ورگے فیصلیاں نوں بنیاد بناکے ایہہ کہنا ممکن نہیں کہ پارٹی نے 1943 دے فیصلیاں نوں رد کردتا سی۔ جے کجھ لوکاں نے خود پارٹی لائن بدلن دی کوشش کیتی تے انہاں نوں ذاتی کوششاں دے کھاتے پا کے ہی ویکھنا چاہیدا ہے۔ جے ڈاکٹر تاثیر، عبداللہ، غلام محمد ہاشمی یا دوجے کامریڈ مسلم لیگ دے حمایتی رہے تے ایس دی وجہ وی ایہو سی کہ اوہ 1943 دے فیصلیاں دے پابند سن۔ خود میرا بھراء عبداللہ وی انہاں وچ رلتی سی۔ 3 جون 1947 نوں ہندوستان دی دونوں وڈیاں پارٹیاں یعنی آل انڈیا کانگرس تے آل انڈیا مسلم لیگ دے رہنماواں نے جدوں اک معاہدہ تے دستخط کردتے تے فیر کمیونسٹ پارٹی نے ایس نوں وی عملاً تسلیم کرلتا۔ تاہم کمیونسٹاں وچ ایہو جہے لوک وی سن جو سمجھدے سن کہ سانوں انگریزاں تے انہاں نال معاہدہ کرن والیاں دے خلاف فیر بھر پور مزاحمت کرنی چاہیدی ہے۔ کجھ کامریڈ ایسے وی سن جنہاں نوں 1943 دی لائن تے پہلے دن توں ہی اعتراض سی ا تے اوہ کانگرس دی مخالفت نوں ’’گناہ کبیرہ‘‘ سمجھدے سن۔ ایس ضمن وچ برٹش کمیونسٹ پارٹی دے بنگالی نثراد مارکسی دانشور جنی پام دت دا ناں وی لتا جاندا ہے۔ کہ انہاں نوں1943 دی لائن تے پہلے دن توں ہی اعتراض سن اتے انڈیا آکے انہاں 1943 والی پارٹی لائن بدلن دی کوشش کیتی سی۔ کلکتہ دے مشہور کامریڈ موہیت سین نے اپنی کتاب ''Travels And The Road'' (مطبوعہ روپا پبلشرز، بھارت) وچ انہاں حالات دا بھرپور تجزیہ کیتاہے۔ تاہم زیادہ تر کامریڈ 1943 دی لائن ہی دی پیروی کردے رہے۔ تحریک پاکستان وچ بالعوم تے 3 جون 1947 دے منصوبہ دے بعد توں 14 اگست 1947 تک بہوں سارے ترقی پسند بدستور مسلم لیگ دے نال رہے۔ ڈاکٹر ایم ڈی تاثیر توں لے کے غلام محمد ہاشمی تک کئی شخصیات دا ناں لے سکدا ہاں جنہاں نے 14 اگست 1947 تک مسلم لیگ دے شانہ بشانہ کم کیتا۔اج سانوں ایس پس منظر نوں جاننا انتہائی اہم ہے۔
البتہ 1948 دی کلکتہ کانگرس توں پہلے پارٹی وچ ایسے گروہ حاوی ہوگئے سن جو نوملود آزاد ملک پاکستان تے بھارت وچ انتہا پسند لائن دے حامی سن۔ ایہہ کامریڈ انگریزاں نال معاہدہ کرن والیاں دے خلاف سن۔ ایس انتہا پسند لائن دا نشانہ کامریڈ پورن چند (پی، سی) جوشی سمیت بہت سارے کامریڈ بنے تے ایس دے نتیجے وچ پارٹی نے بی ٹی رندھیوے نوں فرروی 1948 دی پارٹی کانگرس وچ پارٹی دا نواں لیڈر بنایا۔ کلکتہ کانگرس دی ایس لائن دے مطابق ہن کمیونسٹاں نے دوناں نومولود وطنی ریاستاں یعنی بھارت تے پاکستان وچ کسی نہ کسی طراں اقتدار تے قبضہ کرنا سی۔ ایس دا ذکر اگے دے صفحات وچ آئے گا۔ تاہم تحریک پاکستان دے پس منظر وچ ایہہ گل و ثوق نال آکھی جاسکدی ہے کہ 3 جون دے منصوبہ تے کانگرس تے مسلم لیگ دے دستخط ہونے دے بعد کمیونسٹ پارٹی آف انڈیا نے تحفظات دے باوجود ایس دی مخالفت نہیں کیتی سی۔


Share |


 

Depacco.com


 

 

Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels