Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> تاریخ دے پنے >> روف ملک دی کتاب ’’سرخ سیاست‘‘ دا اک باب ’’تحریک پاکستان تے کمیونسٹ‘‘(پہلی لڑی)

روف ملک دی کتاب ’’سرخ سیاست‘‘ دا اک باب ’’تحریک پاکستان تے کمیونسٹ‘‘(پہلی لڑی)

وچار ڈیسک
June 2nd, 2017

میٹرک دے بعد میں اسلامیہ کالج ریلوے روڈ داخلہ لے لیا۔ ایتھے میری ملاقات شیخ رفیق نال ہوئی اوہ میتھوں سینئر سن۔ ایہہ اوہی شیخ رفیق جیہڑے بعد چوں پاکستان پیپلز پارٹی وچ رہے تے محترمہ بینظیر بھٹو انہاں نوں سینیٹر بنایا سی۔ اسلامیہ کالج دے سامنے عرب ہوٹل سی جتھے بڑے دانشور تے سیاسی کارکن آندے سن۔احمد سعید کرمانی نال وی پہلی وار عرب ہوٹل وچ ہی ملاقات ہوئی سی۔ قاسم آفتاب سمیت بہوں سارے دوست ایس زمانہ وچ ملدے رہے۔ ہن سب دے ناں یاد نہیں۔ میری اک تصویر ہے جس وچ میں قائداعظم دے نال اسی طالب علم کھلوتے ہاں جو 1946 دے زمانے دی یادگار تصویر ہے ایس دا ذکر آگے چل کے آئے گا۔ اسلامیہ کالج ،ریلوے روڈ توں میں ایف اے تے بی اے کیتا۔ میرے مضمون معاشیات،سیاسیات تے فلسفہ سن۔ اساتذہ وچ خواجہ اسلم ہوندے سن جو انگریزی پڑھاندے سن۔ انہاں دا اک رشتہ دار خواجہ سلیم سی جس دی انگریزی بڑی ودھیا سی۔ اوہ گورنمنٹ کالج وچ وی پڑھاندا ررہیا۔ ایس نے ادھیڑ عمر وچ کسی لیڈی ٹیچر نال شادی کرلتی سی۔ آذری صاحب سانوں معاشیات پڑھاندے سن۔ فیر غلام حسین ہوندے سن۔ اوہ مشہور کرکٹر تے فاسٹ بولر فضل محمود دے والد سن۔ دادا فیروز الدین منصور نے مینوں دسیا کہ اوہ 1920 دے نیڑے کمیونسٹاں وچ شامل رہے۔ غالباً کسی سازش کیس (پشاور سازش کیس) وچ نامزد ہوئے سن۔ بعد چوں اپنے ماضی بارے اوہ خاموش رہندے سن۔ اوہ سانوں معاشیات پڑھاندے سن تے چنگے اُستاد سن۔ کالج تے انجمن حمائیت اسلام دا سی پر ایتھے ہندو اساتذہ وی ہوندے سن۔ انگریزی دے اک ستاد مسٹر گپتا رائے سن۔ اسی طرح طالب علماں وچ کدی کدھار اک دو غیر مسلم وی داخلہ لے لیندے سن۔ناں تے اسلامیہ کالج سی تے چلان والے انجمن حمائیت اسلام دے لوک سن پر اساتذہ تے طالب علماں وچ دھرمی ونڈ نہیں رکھی جاندی سی۔ ایہہ گل اج دے نوجواناں نوں دسنا ضروری ہے کہ خالصہ کالج، اسلامیہ کالج دا مطلب ایہہ ہرگز نہیں سی کہ طلبا تے اساتذہ کسی اک مذہب ہی دے ہون۔ اسی طراں خالصہ کالج، ڈی اے وی، ہندو سبھا کالج وچ وی وکھ و وکھ مذہباں دے طالب علم پڑھدے سن تے اساتذہ وچ وی شامل سن۔ ایہہ گلاں اکثر لوکاں نوں پتہ نہیں کیونکہ 1947 دے بعد اسی تریخ نوں مذہبی خانیاں وچ ونڈ دتا تے ایہو تاثر دیندے رہے کہ 1947 توں پہلے معاشرے دی ہر پدر تے دھرمی ونڈ دا راج سی۔ کوچہ چابکسواراں توں کالج پیدل ہی جاندا سی پر بعد وچ سائیکل لے لئی۔ اونج وی اینی ٹریفک تے ہوندی نہیں سی۔ میں گھر توں نکل کے چوہٹہ مفتی باقر توں ہوندا ہویا اکبری منڈی توں سرکلر روڈ آجاندا سی۔ سامنے برانڈ رتھ روڈ دے نال ہی کالج دا (پچھلا) گیٹ سی۔ اسلامیہ کالج وچ سائنس دا استاد چاولہ ہوندا سی جیہناں دا پورا ناں ہن یاد نہیں۔ اسلامیہ کالج وچ سینکڑاں طالب علم پڑھدے سن تے سارے دا سارا تعلیمی بندوبست انجمن دے ہتھ وچ سی۔ سرکار دا کوئی براہ راست عمل دخل نہیں ہوندا سی۔ محکمہ تعلیم نظر ضرور رکھدا سی پر اساتذہ، پرنسپل یا سٹاف نوں رکھن یا کڈھن وچ انجمن کول سارے اختیار سن۔ کالج پرنسپل عمر حیات ملک سن جو (پاکستان بنن بعدوں)پہلی مجلس قنون ساز دے رکن وی رہے تے بعد وچ پنجاب یونیورسٹی دے وائس چانسلر وی بنے۔ تقسیم توں پہلے جداں میں بی اے وچ سی تے عمر حیات ملک ہی پرنسپل سن۔ تقسیم دے بعد ایہہ پنجاب یونیورسٹی تے پشاور یونیورسٹی دے وائس چانسلر وی رہے۔ انہاں دا بڑا رعب سی، ہٹے کٹے تے پھینا نک انہاں دی شخصیت نوں ہور وی رعب دار بنا دیندی سی۔ اونج تے ویکھن وچ خاصے بھیڑے سن۔ غالباً سرگودھے یا خوشاب دے سن۔ انہاں نوں کاٹھا انگریز آکھیا جاسکدا سی۔ میرا خیال ہے اوہ حساب دے استاد سن۔ پارٹی دی ہدایت تے میں مسلم لیگ توں جڑی طالب علم سیاست وچ سرگرم ہوگیا تے فیر مسلم سٹوڈنس فیڈریشن دا جوائنٹ سیکرٹری منتخب ہوگیا۔ میں تے شیخ رفیق سائیکل تے اکٹھے مسلم لیگ دے جلسیاں وچ جاندے سن۔ مسلم سٹوڈنس فیڈریشنMSF دا دفتر مسجد شاہ چراغ دی عمارت وچ سی جو لہور ہائی کورٹ دے نال سی۔ پہلے تے سائیکل صرف میرے کول ہوندی سی تے میں تے شیخ رفیق سائیکل تے اکٹھے ایم ایس ایف دے دفتر جاندے تے اوتھے کم وی کردے سن۔ اسی جداں ریزولیشن منظور کردے تے اوہ بہوں لوکاں تے پارٹیاں نوں گھلدے۔ اسی طراں اک دفعہ مہاتما گاندھی نوں کسی مسئلہ تے خط لکھیا تے انہاں نے یا فیر اانہاں دے دفتر والیاں نے جواب گھلیا۔ بڑے کاغذات میرے کول محفوظ سن پر حکومت دی مار دھاڑ وچ بڑیاں چیزاں ضائع ہوگئیاں جیہڑیاں مینوں یاد نیں انہاں دا اگے جاکے ذکر آئے گا۔
1942 وچ میٹرک کرن دے بعد عبداللہ تے فضل الہٰی قربان پاروں میں کمیونسٹ پارٹی آف انڈیا CPI دے ہمدرداں وچ رلتی ہون لگا سی۔ ایہہ اوہی سال سی جداں پارٹی نوں کھلے عام کم کرن ددی اجازت مل گئی سی۔ 1925 وچ کمیونسٹ پارٹی آف انڈیا تے انگریز سرکار نے پابندی لادتی سی۔ پارٹی دے قیام دے حوالہ توں پکی پیڈی گل کرنی مشکل ہے۔ حال ہی وچ امریکہ پڑھان والے اک کھوجی کامران اسدرعلی نے پارٹی دے قیام دی تریخ مئی 1927 دسی ہے۔ کجھ لوک پشاور سازش کیس 1921 توں پارٹی بنن دی گل کردے نیں۔ ایم این رائے (Manabendra Nath Roy) دادا امیر حیدر، دادا فیروز الدین منصور وغیرہ ماسکو دی پارٹی توں براہ راست رابطہ وچ رہے سن۔ ایم این رائے (21 مارچ 1887 تا 6 جنوری 1954) توں کمیونسٹ انٹر نیشنل دی دوجی کانگرسی (منعقدہ ماسکو، جون جولائی 1921) وچ میکسیکو کمیونسٹ پارٹی دے نمائندہ دی حیثیتاں وچ رلت کیتی سی۔ انہاں نوں 1920 وچ تاشقند وچ بنن والی کمیونسٹ پارٹی آف انڈیا دے بانیاں وچ شمار کیتا جاندا ہے۔ انہاں نے کمیونسٹ انٹرنیشنل دی دوجی کانگرس وچ لینن دے ایس تھیس نال اختلاف کیتا سی کہ نو آبادیات وچ بور ثوازی دے نال رل کے قومی آزادی دی جنگ لڑی جائے۔ ایس لئی ابتدائی انڈین کمیونسٹ مسلح جدوجہد کردے رہے تے انہاں دے خلاف سازش کیس وی بن دے رہے۔ ایہہ آکھیا جاسکدا ہے کہ اک منظم تنظیمی بندوبست بنن دا آغاز 1920 دی دہائی وچ ہوگیا سی پر خفیہ سرگرمیاں تے پابندیاں لگن دی وجہ توں مختلف صوبیاں وچ لوک اپنی اپنی تھاں وکھری ٹہانیاں بنا کے کم کردے رہے۔ انہاں وچ کدی رابطے ہوجاندے وی سن تے کدی اوہ آپ ہی فیصلے کرلیندے سن عوامی جمہوری فورم نوں انٹرویو دیندے ہوئے ہرکشن سنگھ سرجیت نے دسیا سی کہ جداں1934وچ انہاں پارٹی وچ رلت کیتی تے اوسویلے پارٹی وچ ترے تھڑے وکھرے وکھرے کم کردے سن۔ اختر حسین سندھو تے آمنہ محمود دے تحقیقی مقالہ Eection 1946 and the punjab politics Revisiting the وچ پولیٹکل ڈیپارٹمنٹ ریکارڈ دے حوالہ نال لکھیا ہے کہ 1937 دے الیکشن وچ پنجاب وچ 4 کمیونسٹ صوبائی اسمبلی دا الیکشن جیتے سن۔ 1937 دے بعد کمیونسٹ پارٹی آف انڈیا دی تشکیل دا کم اگے ودھیا تے 1943 وچ ہون والی پہلی کانگرس تک ایہہ کم جاری رہیا۔ ایس دوران انڈین کمیونسٹ یا تے زیر زمین (Under ground) کم کردے سن یا فیر کانگرس پارٹی تے مختلف تحریکاں وچ سرگرم رہندے سن۔ انڈر گراونڈ کم دے لمیرے تجربیاں بعدوں عالمیسیاست وچ آن والی تبدیلیاں پاروں 1942 دے وسط وچ پارٹی توں پابندی چک لتی گئی۔ ایہہ گل یاد رکھنی ضروری ہے کہ انڈین برٹش حکمراناں نے کمیونسٹ پارٹی توں پابندی خوشدلی نال نہیں چکی سی سگوں حالات دا جبر سی جس وچ جرمناں، جاپانیاں دے مقابلہ لئی ہن سویت یونین انہاں دا اتحادی سی تے ایس دباؤ پاروں مجبوری وچ ایہہ پابندی ہٹائی گئی۔ ایتھے میں جنوبی ایشیا وچ مختلف علاقیاں وچ کم کرن والے کمیونسٹ گروہاں دے حوالہ توں دو دستاویزات دا ذکر وی کرنا چاہندا ہاں جو مستقبل وچ ایس موضوع تے کم کرن والے کھوجیاں دے کم آسکدیاں نیں۔ انہاں وچ اک تے مشہور زمانہ نہرو رپورٹ ہے جو وڈے سائز تے 280 صفحیاں تے مشتمل ہے۔ ایس رپورٹ دے مرتبین نے جیہناں سیاسی گروہاں تے پارٹیاں توں مشاورتاں کیتیاں ایس دی فہرست وچ کمیونسٹ پارٹی آف بمبئی دے ناں دا گروپ وی ہے تے مزدور کسان گروپاں دا تذکرہ وی ہے۔ ایہہ رپورٹ 1928 وچ تیار ہوئی سی۔ ایس دے علاوہ میری ذاتی کتب وچ اک نایاب دستاویز وی ہے جس نوں انٹیلی جنس بیورو، ہوم ڈیپارٹمنٹ، گورنمنٹ آف انڈیا نے 1931 وچ تیار کیتا سی۔ ایس دا ناں ناں ’’انڈیا تے کمیونزم‘‘ ہے۔ ایس دستاویز وچ پنجاب، کابل توں بنگال تک کم کرن والے بہوں کمیونسٹاں دے ناں وی لکھے نیں سگوں گروپاں دی میٹنگاں بارے وی اشارے نیں۔ 1925 دی انٹری وچ عبدالمجید تے سوہن سنگھ جوش ورگے پنجابیاں دا ذکر ہے۔ عبدالمجید بارے لکھیا ہے اوہ 1925 وچ روس توں واپسی دے بعد انڈین کمیونسٹ پارٹی دی ایگزیکٹو کمیٹی دے رکن بن چکے سن۔ اوہ نوجوان بھارت سھباتے کرتی کسان پارٹی وچ کم کردے سن۔انہاں دے کیتے کم بارے لکھیا ہے کہ اوہ دلی تے یوپی دی تھاواں تے مزدوراں، کساناں وچ کم شروع کرن والے پہلے کیمونسٹاں وچ رلتی سن۔ ایہہ اوہی علاقے سن جیہناں وچ بعد چوں پی سی جوشی لیڈر بنے۔ لہور وچ پریس ورکرز دی جتھے بندی بنان وچ وی عبدالمجید دا کردار کلیدی رہیا۔ ایہہ سب گلاں ایس گل دا ثبوت ہے کہ ساڈے علاقیاں وچ 1920 توں بہت لوک کمیونسٹ خیالاں نال جڑ چکے سن۔ اج ساڈی معلومات انہاں دے بارے نیست۔
اوس وقت تے آپ مینوں وی انہاں گلاں دا علم نہیں سی پر بعد چوں بزرگاں دی قربت تے ساینسی فکرپاروں انہاں حالات نوں سمجھن وچ مدد ملی جیہناں توں ترقی پسنداں نوں 1942 توں 1947 دے درمیاں لنگنا پیا۔ اج جو کجھ وی لکھ رہیا واں ایس وچ After Thought وی شامل ہے تے ہڈ بیتی وی۔ کامران اسدر علی دی کتاب ’’سرخ سلام‘‘ (انگریزی) وچ دستاویزات دے نال 1942 توں 1947 دے حالات تے دوجی پارٹی کانگرس (1948) دا ذکر کیتا گیا ہے پر واقعات نوں بیان کردے ہوئے انہاں نے اوہی غلطیاں دہرائیاں نیں جیہڑیاں انہاں توں پہلے لکھاری کرچکے نیں۔ جے انہاں دی نظر توں میاں افتخار الدین دی تقریراں بیاناں تے مشتمل کتاب (انگریزی) لنگی ہوندی تے فیر اوہ ایہہ جان سکدے کہ اکثریتی مسلم صوبیاں دے حق خودار ادیت دا مسئلہ خود آل انڈیا کانگرس تے دوجیاں سیاسی جماعتاں وچ مختلف شخصیات نے(1937 دی چوناں بعدوں)چکنا شروع کردتا سی۔ جداں میاں صاحب نے راج گوپال اچاریہ دے نال رل کے ایہہ مسئلہ چکیا سی ایس وقت تک کمیونسٹ پارٹی دی پارٹی کانگرس وی نہیں ہوئی سی۔ میاں صاحب بطور صدر کانگرس پنجاب، راج گوپال اچاریہ دی قیادت وچ 15 کانگریسی ممبران دے نال اک قرار داد کانگرس ورکنگ کمیٹی وچ اپریل 1942 وچ لے کے گئے سن۔
ایس ضمن وچ ضیمہ نمبر 1 وچ دستاویزی ثبوت دتے نیں جو کتاب دے آخر وچ منسلک نیں۔ ہر اہم سیاسی فیصلے دا اک تریخی پس منظر ہوندا ہے کہ جس نوں جانے بغیر انہاں فیصلیاں نوں نہ تے سمجھیا جاسکدا ہے تے نہ ہی انہاں تے تبصرہ کیتا جاسکدا ہے۔ 1942 وچ جاپان تے جرمنی دے خلاف اتحادی قوتاں (Allies forces) اکٹھیاں ہوچکیاں سن۔ دسمبر 1941 وچ واشگٹن وچ ہون والی 26 ملکاں دی کانفرنس جاپان، جرمنی، تے اٹلی تے مشتمل محوری قوتاں (Axis Forces) دے خلاف صف آرا ہون دا علان کرچکی سی۔ انہاں 26 ملکاں وچ سویت یونین تے چین وی شامل سن۔ 14 اگست 1941 دے معاہدہ اٹلانٹک تے دستخط کرن دے بعد برطانیہ عملی طور تے امریکہ نوں اُبھر چکی نوِیں سپر پاور تسلیم کرچکیا سی تے ایہہ نوِیں سپر پاور نو آبادیات دے خاتمہ دے نعرہ دی آڑ وچ نواں ورلڈ آڈر بنان نوں تیار سی۔ سویت یونین دے ’’اتحادیاں‘‘ وچ شمولیت تے برطانیہ مجبوراً راضی ہویا سی کہ ایس دے کول (انکار دی)کوئی گنجائش ہی نہیں سی۔ مارچ 1942 وچ انڈیا وچ آن والا کرپس مشن اک امریکی دباؤ دا نتیجہ سی جس دا سامنا سلطنت برطانیہ نوں اوہناں دناں وچ سی۔ میں میٹرک پاس کیتا سی ایس لئی ایس دور وچ انہاں حالات نوں تے سمجھنا جاننا وی مشکل سی۔ جولائی 1942 وچ کمیونسٹ پارٹی آف انڈیا (CPI) توں پابندیاں ہٹن دے بعد پارٹی (پہلی وار)قنونی حیثیتاں نال کم کرن وچ آزاد ہوئی سی۔ سلطنت دے دہرے معیار نوں سمجھنا لوری دا ہے کہ خود لندن وچ برٹش کمیونسٹ پارٹی نوں قنونی حیثیتاں حاصل سن پر نو آبادیات وچ ایس دی اجازت نہ سی۔ پابندی ہٹن دے بعد پارٹی نے فوراً کم شروع کردتا سی۔ آل انڈیا کانگرس نے اگست 1942 وچ ہندوستان چھوڑ دو تحریک چلائی سی پر سی پی آئی نے ایس تحریک دی حمائیت نہ کیتی سی۔ 1941 دے آخری مہینیاں توں سی ساڈی پارٹی جنگ عظیم وچ اتحادی قوتاں دی حمائیت شروع کرچکی سی۔ عمومی تاثر ایہو سی کہ ستمبر 1939 وچ جداں دوجی جنگ عظیم شروع ہوئی سی تے کمیونسٹ ایس جنگ نوں سامراجی جنگ کہندے سن پر جداں ہٹلر نے روس تے 1941 وچ حملہ کردتا تے فیر پارٹی نے ایس نوں عوامی جنگ قرار دے کے ایس دی حمائیت دا فیصلہ کیتا۔ ناقدین نے مذاق وی کیتا کہ آخر ایہہ جنگ راتوں رات کیویں سامراجی توں عوامی ہوگئی۔ خود پارٹی دے حلقیاں وچ وی ایس معاملہ تے بحث و مباحثہ ہویا۔ پر ایس دے تریخی پس منظر توں بہت گھٹ لوک واقف نیں۔ میں ایس دی تفصیل وچ جان دی کوشش کراں گا تاکہ انہاں حالات نوں سمجھن وچ اپنی تے تہاڈی مدد کرسکاں۔(جاری جے)
لکھاری اتے کتاب بارے جانن لئی تھلے دتے لنک تے کلک کرو
http://www.wichaar.com/news/153/ARTICLE/33050/2017-05-28.html



Share |


 

Depacco.com


 

 

Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels