Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> تاریخ دے پنے >> 100ویں برسی :صوفی امبا پرشاد انقلابی دی ویل۔(جم1858۔موت1917)

100ویں برسی :صوفی امبا پرشاد انقلابی دی ویل۔(جم1858۔موت1917)

پروفیسر پرمندر ایس بوگھل تے توحید چٹھہ
January 21st, 2017

اج De-radicalizationدی چڑھتل ہے تاں مارے انقلابیاں بارے گل کرن دا فیشن نہیں۔پر جنہاں سوسائیٹیاں وچ جمہوری گنجائشاں نہیں سن اتھے انقلابی جدوجہداں دا ہتھیار بند ہونااتے دوجی طاقتاں توں مدد لینا وی اک رستہ سی۔ایران،افغانستان، سنگاپور،نیپال وچ انگریز راج خلاف مورچے لائے گئے اتے صوفی ہوراں ایران وچ اجہیا اک مورچہ لایا سی۔سو ورہے پرانی ایس کہانی نوں پڑھو تاں تہانوں ایہہ پتہ چل سی پئی تساں آپدی تواریخ توں کڈے وانجھے ہو۔

آج توں ٹھیک سو سال پہلے 21 جنوری 1917 نوں مہان انقلابی صوفی امبا پرشاد ایران دیش دے شہر شیراز وچ انگریزی فوج دی حراست وچ سن۔ایس فوج دی آگوائی جنرل ڈائر کر رہیا سی جہیڑا بعدوں جلیانوالہ باغ قتلام
پاروں ہور بدنام ہویا سی۔ صوفی ہوراں نوں فائرنگ سکوائڈ اگے گولیاں مار کے موت دی سزا دین دا فیصلہ ہوچکیا سی۔ اک دن پہلاں امباہوراں دے یار’’ کیدرناتھ سوندھی‘‘ نوں وی ایسے طراں شہید کیتا گیا سی۔ پوپھٹالا ہوندیاں ہی سویرے سویرے سنتری نے کال کوٹھری دا دروجا کھولیا تے اس نے ویکھیا کہ صوفی جی آڈول سما دی (deep meditation)لائی بیٹھے نیں۔ سنتری نے اندر جا کے صوفی جی نوں موڈھے توہولونیاں تے جاگان دی کوشش کیتی تاں جے اوہناں نوں موت دی سزا لیے تیار ہون دا حکم سنایا جا سکے۔ جیویں ہی سنتری نے صوفی ہوراں نوں ہلایا تاں اوہناں دا بے جان جسم اِک پاسے اُلہریا تے زمین تے ڈگ گیا۔ صوفی جی نے سمادی وچ اپنے آخری دم دے دتے سن۔ اُنہاں دا اپنے ساتھیاں نال وعدہ سی کے اُوہ نہ تے انگریز دی گولی نال مرن گے اتے نہ ہی انگریز انہاں نوں پھائے چاڑھ سکے گا۔
صوفی امباپرشاد دا جنم 1858 وچ مراد آباد وچ ہویا جہیڑا اوس دور وچ صوبہ یوپی دا حصہ سی۔صوفی ہوراں دا جنم محلہ قانون گواں وچ ’شری گوبند پٹناگر‘ دے گھر ہویاسی۔ جنم توں ای آپ دا سجھا ہتھ نہیں سی۔ اُوہ اکثر مذاق نال کیا کر دے سن کہ 1857 دی لڑائی وچ لڑ دیا ں ہویاں انہاں دا ایہہ ہتھ کٹیا گیاسی تے اوہ شہید ہو گئے سن۔ پر دوجے جنم تے رب اُنہاں دا ہتھ جوڑنا بھل گیا سی۔ صوفی جی نے 10ویں تک دی پڑھائی مراد آباد وچ کیتی تے فیر ایف اے دی پڑھائی واسطے بریلی آ گئے۔ایتھے ہی آپ نے قانون دی ڈگری حاصل کیتی۔ اُنہاں نوں اردو، ہندی، فارسی تے انگریزی تے بہت مہارتاں سن۔ قانون دی ڈگری حاصل کرن دے باوجود پترکارتاں نوں ہی بطور اپنا پیشہ چنیاں۔ بریلی وچ ہی آپ دی شادی ہو گئی۔ اس توں دوسال بعد ہی آپ دی سوانی پوری ہو گئی۔ اس دوکھانت دا انہاں تے گہرا اثر ہویا۔ اُوہ مراد آباد واپس آگئے تے اک صوفی سید محمد حسین دے مرید ہو گئے تے صوفی فلسفے نوہی اپنے جیون دا حصہ بنا لیا۔ اس دی جھلک اُنہاں دے آخری ساہ تک ملدی رہی۔ ایتھوں ہی ’’صوفی‘‘ دا اُنہاں دے ناں نال ہمیش لئی جڑ گیا۔ صوفی دا چولا پاون بعدوں انہاں دے اندر وسدے باغی تے پترکارنوں نویکلا روپ ملیا۔ اوہ ہمیش ماڑیاں لئی آواز بلند کرن لئی لگے رہندے سن۔ ایسے سمے بنگال وچ اک بہوں بھیڑہ قال پیا تے انگریزی حکومت ولوں اس ماملے وچ کجھ وی نہ کیتا گیا۔ لکھاں دی گنتی وچ لوگ بکھ نال مارے گئے۔ صوفی جی لوگ سیوا وچ ہور اگے ودھ گئے تے اوہ عام لوکاں نوں تگڑا کرن اتے ظلم دے اگے کھلوان دی گل کردے رہے۔
مراد آباد اپنے گھر دے نیڑے ہی اپنا اک چھاپہ خانہ لگایا جو آج وی اوسے طراں موجود ہے۔ صوفی ہوارں پہلاں اک اردو اخبار’’ ستارۂ ہند‘‘ تے بعد وچ ایک ہور اخبار’’ جامع العلوم‘‘ کڈھیا۔ اخباراں وچ انگریزی سرکاری دیاں لوک دشمن پالیسیاں دی نندیا تے ہندو، مسلم ایکتا دا نعرہ بلند کر دے۔ اس توں اوہ چھیتی ہی انگریز سرکار دے نشانے تے آ گئے۔ 1897 وچ انہاں نوں غداری دے مقدمے ہیٹھ 18 مہینیاں دی سزا ہوئی۔ رہا ہون تے اونہاں نے اپنی آواز اُسے طراں بلند رکھی۔ بس فیر 1901 وچ انہاں نوں ست سال دی سزامڑ ہوئی۔ 1907 وچ جدوں جیل توں رہا ہوئے تے لہور آ گئے۔ پنجاب وچ انہاں دناں وچ مشہورسیاسی لہر ’’پگڑی سنبھال جٹا‘‘ چلدی پئی سی اوہ اوسے دی کچھ وچ ادھر آئے سن۔ لہور آ کے انہاں نے اک اخبار ’’ہندوستان‘‘ وچ بطور اسسٹنٹ ایڈیٹر کام کیتا پر انگریزی سرکار دے خلاف سوچ ہون پاروں اے اخبار چھڈنا پیا۔ایسے ہی ویلے سردار اجیت سنگھ (بھگت سنگھ دا چاچا)، سردارکشن سنگھ (بھگت سنگھ دے والد) ، سردار ساورن سنگھ(بھگت سنگھ دا چھوٹا چاچا)، لال چند، مہتا نند کشور، لال چند فلک، ایشور پرساد وغیرہ سرکار دے خلاف لام بندیاں(ہتھیار بندیاں) کر رہے سن۔ انگریزی سرکار نے اوس دور وچ نویں قانون پاروں مالیے وچ وادھے کیتے سن اتے ایس لئی لوکاں وچ بہوں غصہ سی۔پگڑی سنھبال جٹا ایس غصے دا لشکارا سی۔
صوفی امبا پرشاد وی اس لہر دی اگلیاں صفاں وچ رلتی ہو گئے۔ صوفی نے انجمنِ محبانِ وطن تے بھارت ماتا سوسائٹی وچ وی رلت کیتی تے نال بھارت ماتا اخبار دی ایڈیٹنگ شروع کر دتی۔ اس تو وکھ ،اوہ اک ہور اخبار انڈیا وچ وی لکھدے سن جہیڑا گوجرانوالہ وچ چھپدا سی۔ سردار اجیت سنگھ تے لالہ لاجپت رائے نوں گرفتار کر کے دیس نکالا کیتا تے اوہناں نوں برما جیل وچ گھل دتا سی۔ باقی دے کئی آگو اِدھر اُدھر ہو گے سن۔ صوفی امبا پرشاد، سردار کشن سنگھ تے مہتا نند کشور نیپال ول نوں نکل گئے تے نیپال دے اس وقت دے وزیراعظم راناجنگ بہادر نے انہاں دا ساتھ دتا۔ اِدھر چھیتی ہی سرکار ڈر گئی کہ برطانوی فوج وچ پنجابی سپاہی بغاوت ہی نہ کر دین۔ اس ڈر توں کساناں دے خلاف بنائے گئے قانون نوں انگریزاں واپس لے لیا۔ سردار اجیت سنگھ تے لالہ لاجپت رائے نوں رہا کر دتا۔ صوفی امبا پرشاد، سردار کشن سنگھ تے مہتا نند کشور وی واپس پرت آئے۔ سارے سجن مڑ لہور اکٹھے ہو ے تے اپنیاں انقلابی کارروائیاں اک وار فیر شروع کر دتیاں۔ پر سرکاربڑی ہشیاریاں نال شکنجہ کسنا شروع کر دتا۔ اخیر1909 وچ سردار اجیت سنگھ، صوفی امبا پرشاد ،رشی کیش نا تھا تے ضیاء اللہ حق سب ہی ایران والے پاسے نکل گئے۔ ارادہ اے سی کہ ایران دے انقلابیاں نال رل مل انقلابی تے سیاسی کام جاری رکھیا جائے۔ ایران اپڑن تے انہاں داسانگا اتھے دی انقلابی پارٹیاں نال ہویا۔ سید مجاہد اللہ اوتھے دی سیاسی پارٹی دے آگوں سن۔ ایتھے فیصلہ ہویا کہ انہاں انقلابیاں نوں شیراز شہر رہنا ہی چنگا ہوئے گا۔ پنجاب توں بلوچستان ولوں ایران وڑ کے بوشہر تے بو شہر توں شیراز دے اس خطرناک سفر دا پورا ویروا سانوں سردار اجیت سنگھ دی کتاب زندہ درگور (Buried Alive) وچ تفصیلاں نال ملدا ہے۔(سمندر دے کنڈے کنڈے جے تساں گوادر توں بندر عباس، بندر کیش تے بندر طاہری ول جاؤ تاں اگلی بندگاہ بو شھرBushirآندی ہے جس داقدیمی ناں اردھ شیر سی۔وچار) صوفی امبا پرشاد اس توں بعد شیراز وچ ہی رگ گئے تے سردار اجیت سنگھ جرمنی لئی روانہ ہو گئے اتے باقی ساتھی وی اپنی اپنی متھی گئی منزلاں ول ٹر گئے۔ کیونجے امبا پرشاد دنوں فارسی زبان تے صوفی مت تے بہت مہارتاں سن،ایس کر کے اوہ ایرانی معاشرے وچ گل مل گئے۔ انہاں نوں صوفی آغا اے ہندی، محمد حسین صوفی، محمد حسین خادم شریعتی دے ناواں نال منیا جاندرہیا۔ انہاں نے ایرانی انقلابیاں نال مل کے اپنیاں کارروائیاں جاری رکھیاں۔ ایتھے ہی اوہناں نے اک اخبار کڈیا جس دا ناں’’ حیات‘‘ سی اتے ایس وچ اوہ برطانوی سامراج تے ایران وچ روسی دخل اندازیاں دے خلاف لکھدے رہے۔ انہاں نے اس دوران شیراز شہر وچ اک سکول وی چلایا جسدے وچ اوہ انگریزی زبان دی تعلیم دیندے سن۔ 1914وچ پہلی جگت لام دے شروع ہوندیاں ہی ہند پنجاب دے انقلابیاں دیاں کارروائیاں ہور وی تیز ہو گیاں۔ ایہہ غدر تحریک دی چڑھتل دا ویلا سی۔ پر دیساں وچ وسدے ہند پنجاب دے جیداراں نے اپنے دیساں نوں انگریزی سرکار توں آزاد کر ن لئی لام بند ہون کارن’’ غدر لہر‘‘ دا نیہہ پتھر رکھیا سی۔ ادھر مغربی ایشیاء وچ کارروایاں دی آگوائی صوفی امبا پرشاد تے انہاں دے ساتھی کر رے سن۔ اُوہناں نوں اس وچ جرمنی ولوں وی لکوی کومک مل رہی سی۔ ترکی، عراق تے میڈل ایسٹ نوں پہلی جگت لام وچ پینے ہی وڈی جت ملی۔ عراق وچ بسرے نیڑے جنرل ٹون سینڈ دی سربراہی وچ برطانوی فوج ہتھیار جرمن فوج اگے سٹ دتے سن۔ انگریزاں دی فوج وچ ہزاراں دی گنتی وچ ہندپنجاب دے سپاہی وی جرمن فوج دے قابو آئے۔ صوفی امبا پرشاد دی آگوائی وچ اوہناں جواناں نوں جرمنی دی مدد نال لام بند کر کے آزاد ہند فوج (Indian Indepandence Army) بنان دا آہر کیتا گیا۔(یاد رہے،سیالکوٹ دے موہن سنگھ نے وی انہان دناں وچ1915 ادے سال سنگا پور وچ آزاد ہند فوج بنائی سی جس دی کمانڈ27سالان بعدوں سبھاش چندر بوس لتی سی۔وچار)۔ایران وچ اساری ایس آزاد فوج نے صوفی امبا پرشادی آگوائی وچ شیراز توں ہند پنجاب ول کوچ کیتا۔ شروع وچ اس مہم نوں کافی کامیابیاں ملیاں۔ ایران دے برٹش انڈیا نال جڑے صوبے کرمان توں برطانوی فوج نوں پجا دتا گیااتے اُتھے لگے برطانوی افسراں نوں گرفتار کر لیا گیا۔ ایتھوں اگے ودھدے ہوئے ایہہ آزاد فوج ایرانی بلوچستان و سیستان توں برطانوی فوج نوں ہراندیاں ہویاں ساڈے بلوچستان دی تھاواں’ داور‘ تے ’گوادر‘ تک اپڑ گیاں۔ انہاں دا ارادہ کراچی ول جاندے ہوئے سندھ توں پنجاب جان دا سی۔ پرایس ویلے یورپ وچ جنگ دا رخ بدلن لگ پیا سی۔ ہن انگریز تگڑے ہورہے سن تے جرمنی ہار دے پئے سن۔ ترکی تے بغداد انگریز دے قبضے وچ چلے گے سن ۔ اس کارنآزاد فوج نوں جرمن تو ملن والی کومک بند ہو گئی سی۔ ایدھر برطانوی فوج دی ٹکڑیEast Persia Cordal جس دی آگوائی ڈائر کر رہیا سی نے آزاد فوج نوں مڑایران ول تکھنا شروع کر دتا۔ پچھے ہٹدے ہوئے آزاد فوج دے جواناں واپس شیراز ٹھکانہ کیتا۔ایتھے جنرل ڈائر دی فوج انہاں نوں گھیر لیا تے قتلِ عام کیتا گیا۔ اُنہاں دے آگواں صوفی امبا پرشاد تے کیرار ناتھ سوندھی نوں گرفتار کر لیا گیا تے اُوہناں نوں فائرنگ سکواڈ دے سامنے موت دی سنا سزا سنائی گئی ۔ سردار اجیت سنگھ دی ہڈ بیتی Bureid Alive وچ لکھیا ہے کہ صوفی امبا پرشاد نوں شیراز وچ ہی فارسی دے بزرگ حضرت شیخ سعدی دے مقبرے کول دفنایا گیا۔ سردار اجیت سنگھ نے ایس سوانحی کتاب وچ امید ظاہر کیتی سی کہ آزادیاں مگروں اساں صوفی امبا پرشاد دی باقیات اپنے دیس لے کے آواں گے پر ایہہ اج تیک نہ ہو سکیا۔ اسی تے اپنے عظیم انقلابیاں نوں بھل ہی گئے ہاں۔
پروفیسر پرمندر ایس بوگھل ایسوی ایٹ پروفیسر آریا کالج لدھیانہ وی نیں اتے بھگت سنگھ سٹڈی سنٹردے پردھان وی۔
توحید چٹھہ ایڈیٹر، لکھاری تے استاد نیں اتے اجکل گورنمنٹ کالج یونیورسٹی فیصل آباد وچ پڑھاندے نیں۔


Share |


 

Depacco.com


 

 

Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels