Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> تاریخ دے پنے >> دی لیجنڈز آف دی پنجاب: کُجھ نویں وچار

دی لیجنڈز آف دی پنجاب: کُجھ نویں وچار

سعید بُھٹا
December 31st, 2014

رچرڈ کارنیک ٹمپل (1850-1931ء) الہ آباد وچ جمیا، جتھے اوہدا پیو سررچرڈ ٹمپل ایسٹ انڈیا کمپنی دا افسر ہا۔ اوہ کیمبرج چوں تعلیم حاصل کرن مگروں انڈین آرمی وچ نوکر ہوگیا۔ پچھے اوہنوں پنجاب وچ ’’کنٹونمنٹ مجسٹریٹ‘‘ بنا دتا گیا۔ اوہ کُجھ چِر رنگون وچ وی رہیا تے بنگال آرمی وچ وی۔ اوہدی ایس سیوا پاروں ہی اوہنوں چیف کمشنر لایا گیا۔ اوہ 1904ء وچ ریٹائر ہویا تے 1931ء وچ ایس جگ توں چلانا کرگیا (1)۔ ٹمپل بھاویں فوجی تے لاکڑی ہا، پر ایہناں روجھیاں دے ہوندیاں وی اوہنوں تاریخ، انسانیات، نسلیات تے لوک ادب نال دلچسپی رہی۔ اوہنے ایہناں وِشیاں اُتے کئی مقالے لکھے۔ اوہ ’’پنجاب نوٹس اینڈ کوئیرز‘‘ (1887ء ۔ 1883ء) دا مدیر وی رہیا۔ اوہنے ’’دی لیجنڈز آف دی پنجاب‘‘ تریئیں جلداں وچ مرتب کیتی۔ ایہدی پہلی جلد 1884ء، دوئی 1885ء تے تریئی 1900ء وچ چھپی۔ ’’دی لیجنڈز آف دی پنجاب‘‘ دے حوالے نال لکھیا ہے:
’’ایہناں دے وچوں دو بندے اُچیچے ہن، جیہناں ہندوستان دے فوک لور نُوں جگت پدھر اُتے جانُو کروایا۔ ہک ولیم کروک ہے، جیہنے دو جلداں وچ شمالی ہندوستان دے فوک لور (1894ء) دا مطالعہ کیتا۔ اَج وی ایہدی دُوج نہیں۔ دُوآ آر۔سی۔ٹمپل جیں تریئیں جلداں وچ ’’دی لیجنڈز آف دی پنجاب‘‘ (1900ء۔1884ء) وچ اُچا معیار قائم کیتا۔ اوہنے زبانی مواد نُوں اکٹھیاں کرکے ایہدا ترجمہ، ترتیب، کھلارواں ویروا تے درجہ بندی مگروں چھپوایا۔ ‘‘ (2)
یورپی قوماں وپار دے پج نال سولھویں صدی توں ای برعظیم ول آونیاں شروع ہوگئیاں ہان تے 1556ء وچ پہلا چھاپہ خانہ گوا وچ لگ گیا ہا۔ (3) سولھویں توں اُنہویں صدی دے پہلے اَدھ تیکر دیسی بولیاں دی سکھلائی، گرامراں، کوشاں، لوک ادب دی کھوج، سفرنامے، دھرماں دا مطالعہ، سنسکرت تے فارسی، گیانی گوریاں دے موہرے رہیاں۔ جتھوں تیکر لوک کہانیاں دی کھوج دا سانگا ہے تاں ڈاکٹر مظہر الاسلام ہوراں مستشرقین دی کھوج نُوں تریئیں حصیاں وچ ونڈیا ہے۔ پہلا دور 1878ء ۔ 1838ء، دُوآ 1920ء۔ 1878ء تے تریئیا 1947ء۔ 1920ء دا ہے۔ (4) ٹمپل دُوئے دور دا سرکڈھواں کھوجی ہے۔ ایسے سمے لندن وچ فوک لور سوسائٹی بن چکی ہا تے نالے فوک لور جرنل وی چھپنا شروع ہوگیا ہا۔ اودوکے سمے دے سرکڈھویں کھوجی سوسائٹی تے فوک لو رجرنل دے ممبراں وچ ہان۔ ڈاکٹر مظہر الاسلام دے وچار موجب:
’’ایہناں عالماں دی اگوائی وچ جیہناں دے وچ پچھے اِی سڈنی ہارٹ لینڈ، ایڈورڈ کلاڈ تے جیمز جارج فریزر رلے، انج ہک نویں سکالر شپ ساہمنے آئی۔ ایہہ دھڑا پچھے ہور وادھے پیا جدوں رچرڈ کارنیک ٹمپل، لانگ ورتھ ڈیمز، ولیم کروک تے جان شیکسپیئر ورگے آہری آن رلے۔ ایہہ سارے ہندوستان وچ انتظامی عہدیاں تے رہے ہان۔‘‘ (5)
1857ء دی جنگ آزادی مگروں گورے کھوجیاں دی کھوج دا مُہاڑ ای بدل گیا۔ ہُن رعیت دی دھون تے گوڈا رکھن دے گُراں نوں مُکھ رکھیا گیا۔ ایس ضمن وچ مردم شماری دیاں رپورٹاں تے لوک ادب دی کھوج دے نویں پکھ اُچیچے طور تے گوہ گوچرے ہن۔ مردم شماری دیاں رپورٹاں وچ دھرم دا خانہ وی شامل کیتا گیا۔ برعظیم جیہڑا بہوں پکھی وسیباں تے دھرماں دا خطہ ہا ایتھے آپس وچ لڑاون دا بیج بیجیا گیا۔ قبائلی سوجھ نوں ذاتاں دا تڑکا لا کے ایہہ سٹا کڈھیا گیا کہ ہندوستانی کائی قوم نہیں۔ گورے افسراں کان ضروری ہا کہ اوہناں نوں اجیہے اکھان یاد ہوون، جیہناں توں دیسی قبیلیاں دی ہیٹھی تے ہینتا دِسے۔ انج اوہناں دا ایہہ احساس ودھے کہ اوہناں دی اپنی سوجھ وی اوہناں نوں نہیں وڈیاوندی۔ انج دیاں رپورٹاں سارے برعظیم وچ تیار کروائیاں گئیاں۔ پنجاب وچ ایہہ کم ڈینزل ابٹسن نے کیتا۔
پنجاب وچ ’کولونیل نالج‘ دے پکھوں ڈینزل ابٹسن تے آر۔سی۔ٹمپل دا کم مڈھلی حیثیت رکھدا ہے۔ ٹمپل دے کم دا وی مول مُدّا ایہو ہا کہ دیسی بندے دے سبھا، جیونی تے نفسیات توں ڈونگھیائی نال جانو ہویا جاسکے تاں جو دُوئی واری 1857ء دی کرنی نہ واپرے۔ رہیجا نے آر۔سی۔ٹمپل دے حوالے نال لکھیا ہے:
’’ایس مطالعے تے روایتاں نوں سمجھن دا ہک مقصد ایہہ ہا کہ ماتحتاں دے احساساں تے عقیدیاں نوں سمجھیا جاسکے۔ اسیں بدیسی ایہناں دے احساساں نُوں نہیں سمجھ سکدے ایس کان ضروری ہے کہ ایہناں دا ڈونگھیائی نال مطالعہ کیتا ونجے۔ ایہہ گل چیتے رکھنی چاہیدی ہے کہ اسانوں ایہناں دے نیڑے آونا پیندا ہے تے ایہناں دی ہمدردی وی حاصل کرنی پیندی ہے جیس توں ایہناں دے اُتے حکومت سوکھی ہوجاندی ہے۔‘‘ (6)
اُتلے حوالے مگروں ایس وچار دھارا نُوں سمجھن دی کائی جے نہیں رہندی۔ سدھی جیہی گل ہے کہ ایس کھوج دے ٹیچے سیاسی ہائن کہ لوکائی دے احساساں تیکر پُج کے اوہناں نوں ڈنڈے ہیٹھ کیویں لیاونا ہے۔ جیہنوں سیانے جی علم نوں طاقت نال جوڑن دا کولونیل پیرا ڈائم وی آکھدے ہین۔
آر۔سی۔ٹمپل افسر تے لاکڑی ہا۔ اوہنوں لوک ادب اکٹھیاں کرن دیاں کئی سوکھیائیاں ہائن۔ اوس پہلاں پہل کھوج کھیتر تیکر اپڑ کے آپوں کم کرن دی کوشش کیتی، پر اوہنوں چھیتی ای اندازہ ہوگیا کہ اوہدے وسوں باہر ہے۔ اوہنے پھیر ونگاریاں توں اپنی ’نگرانی‘ ہیٹھ کم کروایا۔
’’ایہناں کہانیاں دے کھرڑے مینوں دیسی بولیاں وچ گھلے گئے۔ ایہناں نوں دیسی بندیاں ای لکھیا۔ ایہہ کہانیاں ٹھیک لکھیاں گئیاں ہن ایہدے کارن میرے کول موجود ہن۔‘‘ (7)
ٹمپل نُوں جیہڑیاں منظوم کہانیاں لکھیاں ہوئیاں ملیاں ہان اوہناں دے بارے پک دِویندا ہے کہ ایہہ ’ٹھیک‘ ہن۔ ایہہ کیوں ٹھیک ہن ایس توں کنی کترا جاندا ہے۔ ٹمپل دُوئیاں کہانیاں بارے اپنا کھوج ڈھنگ دسدا ہے:
’’ظاہر ہے اُتلا ڈھنگ بہوں اوکھا ہے تے ویلے دی منگ کردا ہے تے میرے جیہا سرکاری نوکر اتنا ویلا نہیں کڈھ سکدا۔ ایس پاروں مینوں پچھے ایس ڈھنگ وچ تبدیلی کرنی پئی۔ میں اپنے منشیاں نوں وڈی احتیاط نال سُدھاریا۔‘‘ (8)
ایہہ منظوم کہانیاں منشی ای لکھدے ہائن۔ منشیاں توں مراد ہندوستان دے باؤ ہان، جیہڑے انگریزی تعلیم حاصل کرکے دفتراں وچ کلرک لگ گئے ہان۔ ’انگریز بہادر‘ موہرے کُرسی اُتے بیٹھن مگروں جیہڑا سریا اوہناں دی دھون وچ آوندا ہوسی، اوہ اوہناں دی شان ودھا دیندا ہوسی۔ وِچلی گل ایہہ وے کہ ٹمپل کان کھوج کرن والے دیسی لوک پنجابی ناہن۔ ٹمپل اپنے سُدھارے منشیاں بارے لکھدا ہے:
’’اُنج کُجھ تاں ایہہ کم وی اوکھا ہا نالے ایتھوں دے پڑھے لکھے جاہلاں دی بولی نُوں وی پسند ناہن کردے تے جتھوں تیکر ہوسکے ایس بولی نوں لکھن توں کنی کتراندے ہان۔‘‘ (9)
’ایتھوں دے پڑھے لکھیاں‘ توں مراد اوہی حضرات ہن جیہڑے کمپنی بہادر دے کنھاڑیاں اُتے بہہ کے آئے ہان۔ ’صاحبی‘ انگریز بہادر کول تے کلرکی دے وارث ایہہ بنے۔ پنجاب اُتے قبضہ کرن مگروں پنجابیاں نال ایہہ دھروہ کیتا گیا کہ ایتھوں دے واسیاں توں ماں بولی راہیں تعلیم دا حق کھوہ لتا گیا۔ اجے پنجاب وچ نویں سکول کالج وی ناہن کھلے کہ ایتھے دے واسی راج بولی سکھ کے سرکاری نوکر ہوندے۔ ’جاہلاں دی بولی‘ دی ہتک کرن والے ایس وسیب تے بولی نوں کِنا کو جاندے ہوسن۔ ایتھے ایہہ گل وت دوہراون دی لوڑ تاں ناہی کہ الہٰ آباد (انڈیا) وچ جمن والے ٹمپل تھاں تھاں اُتے ’جاہلاں‘ دا شبد ورتیا ہے۔ اوہدے ’سُدھارے‘ منشی اوس توں وی ہک پیر اگانہہ ہان۔ ایہہ تاں ننگا چٹا سچ ہے کہ نگران تے اوہدے ’سُدھارے‘ منشیاں دا رویہ پنجابی بارے ہتک والا ہے۔ ایہہ دوویں ایس بولی دے حُسن بارے مچلے بن بہندے ہن۔
ٹمپل جیہناں کتھیاں توں ایہہ مواد اکٹھا کیتا اوہناں دے بارے وی اوہدا رویہ گھٹیا ہے۔ اوہ ایہناں نوں ہفیمی، تماکو پیون والے تے لوبھی دے پُھمن لیندا ہے۔ (10) اوس ’’دی لیجنڈز آف دی پنجاب‘‘ وچ کُجھ زمینداراں تے منشیاں دا شکریہ ادا کیتا ہے، پر ایہہ کہانیاں جیہناں کتھیاں توں سُنیاں اوہناں دا ناں لینا وی گوارا نہیں کردا۔ اسیں وی پنجابی لوک کہانیاں بارے ماڑی چنگی کھوج کیتی ہے۔ ایہہ کتھی اج وی میاں، میر تے قریشی دے آدر یوگ ناواں نال یا دکیتے ویندن تے چنگے کتھیاں بارے لوکائی دا موہ میوندا نہیں۔
ٹمپل نوں آپوں وی ایس گل دا احساس ہا کہ کتھی تے بھٹ مُکدے ویندن تے ہُن کوئی وِرلا اِی وکھالی دیندا ہے۔ اوہدے اپنے شبداں وچ:
’’دُوجے پاسے بھاویں اجے لوک مُکے نہیں پر اوہناں نوں سناون والے بھٹ مُکدے ویندن۔ اوہ ہُنے توں ای شہراں توں پنڈاں نوں نکل گئے ہن۔ ریاست پٹیالہ دے دارالحکومت پٹیالہ وچ وڈی بھال مگروں وی کوئی بھٹ نہیں لبھیا۔ ایس توں پہلاں نواب تے سردار اوہناں نوں سددے رہندے ہان سگوں اوہناں نوں وظیفے وی دیندے ہائن، پر ہُن اوہناں نوں ایہناں دے نال تعلق رکھن تے جھاکا آوندا ہے۔‘‘ (11)
ایہہ بھٹ، ڈھاڈی تے میراثی ای دیسی قبیلیاں دی تاریخ تے اوہناں دے گُن چیتے رکھدے ہائن۔ ریاستاں دے راجے تے زمیندار وی اوہناں دی اینی سیوا کرچھڈدے ہائن جیس نال اوہناں دا ویلا سوکھا ٹپ جاندا۔ ایہہ سنجاپ ہُن راجیاں، مہاراجیاں نوں وی وارا ناہی کھاوندی۔ سادھنا نائتھانی دے وچاراں موجب:
’’ٹمپل وڈی چلاکی نال ایس گل نوں لکیندا ہے کہ ہندوستان وچ گورے دی ہوند تے سیاست نے بھٹاں نوں مُکایا ہے، جیہڑے انگریزی راج توں پہلاں موجود ہان۔ ایہہ نواب تے سردار اوہناں دی سرپرستی کردے ہان جیہناں نوں اقتدار توں پاسے کردتا گیا تے ایہہ سازش کیتی کہ ایہناں نوں لوکائی توں دور رکھیا ونجے۔ اُنہویں صدی وچ ایہہ نواب تے سردار ایس قابل وی ناہن رہے کہ فن تے ثقافت نوں تھاپڑ سکدے۔ ہک کارن ایہہ وی ہا کہ ادبی تے فنی روایت کمزور ہوگئی تے پھیر اوڑک مُک گئی۔‘‘ (12)
ہور بہوں سارے سوجھواناں وانگوں سادھنا نائتھانی ہوراں وی ایہہ گل نہیں وچاری کہ پنجابی وسیب وچ وجوگ دا بی بیجن دا ہک وڈا کارن پنجابی بولی نُوں تعلیمی نظام وچوں کڈھنا ہے۔ انگریزاں پنجاب توں اڈ دُوئے صوبیاں نوں تاں مڈھلی پدھر اُتے لوک بولی پڑھاون دا حق دے دتا، پر پنجاب وچ پنجابی دی تھاویں اُردو لاگو کردتی گئی۔ سٹا ایہہ نکلیا کہ پنجابی پاتر دوہری غلامی وچ آگیا۔ مُڈھلی پڑھائی اردو وچ تے اگے انگریزی ہائی۔ نویاں نسلاں جیویں ایہہ قاعدہ پڑھدیاں گئیاں اوہ ہٹ کے اپنی ہوند دیاں ای ویری ہوبیٹھیاں۔ دُوآ راجے، مہاراجے وی تاں سائیاں دی اکھ ویکھ کے ٹردے ہائن۔ اجیہی ’ترقی‘ دے سمے کوئی بھٹ، ڈھاڈھی اوہناں دیاں پچھلیاں ہلا بہوے، ظاہر ہے اوہناں نوں پچیائی تاں آوندی ہوسی۔ ٹمپل پٹیالے وچوں بھٹ نہ لبھ سکن دی وجہ توں چنگی طرح جانُو ہے تے اُتلیاں سطراں توں اوہدا مکر صاف پیا دِسدا ہے۔
ٹمپل اپنے کھوج سومیاں نوں بھنڈن دی کائی جے نہیں چھڈدا۔ اوہ بھٹاں بارے آہدا ہے:
’’جدوں اوہ شعر سُنا لیندا تاں میں اوہنوں اپنے کھرڑے توں پڑھ کے سناوندا تے اوہناں توں اوکھے شبداں یاں سطراں دے معنے پچھدا تاں اوہ دسن جوگے نہ ہوندے کیوں جو ایہہ جاہل تے کم عقل ہوندے ہن، جیہناں گیتاں نوں رٹ لیا ہوندا ہے۔ زیادہ توں زیادہ ایہناں توں کُجھ پرانے شبداں دا پتہ لگ سکدا ہے۔‘‘ (13)
اُنہویں صدی دے دُوئے ادھ وچ جدوں ٹمپل لوک ادب بارے کھوج کررہیا ہا تاں اوہنوں کتھیاں کولوں قبل مسیح دے پاتراں بارے وی کئی گاون لدھے۔ ایس منصوبے نوں سرے چاڑھن کان جیہڑا کم ٹمپل دا ہے اوہ وی کتھیاں دے سرے مڑھی آوندا ہے۔ اُنج تاں ہک گلوں اوہ سچا وی ہے کہ اوہدے سُدھرے منشیاں تے اوہنوں کئی شبداں دے معنے نہیں آوندے۔ اوہ اپنے اُتے ایہہ گل لین دی تھاویں کتھیاں نوں دوش دیندا ہے۔ ٹمپل اجیہاں گلاں وچوں ایہہ سٹا کڈھدا ہے کہ اُنہویں صدی دُوئے ادھ تیکر ایہہ ’اورل سوسائٹی‘ ہا تے ایہناں دیاں ریتاں وچوں وی ستھائیاں دا ہینیا ہوون دِسدا ہے۔ اوہدی ایس گل وچ وی دُپھیڑ ہے:
’’جے اوہ پڑھیا لکھیا جی ہوندا تاں جیہنے سانگ کیتا ہا تاں میں اوہدے کولوں کھرڑا منگ لیندا۔‘‘ (14)
ایہدا مطلب ہے کہ ایہہ لوک پڑھے لکھے وی ہان۔ ایہناں دے کول کھرڑے وی ہائن۔ اسیں پہلاں ایہہ ویروا دے چُکے ہاں کہ اوہنوں بہت ساریاں کہانیاں دیسی لوکاں لکھ کے دتیاں، جیہناں دا اوہ دھنوادی ہے۔ اصل وچ اُنہویں صدی دے برعظیم دی پوری دنیا وچ اُچیچتا ہا کہ ایتھے تریئیں کلاسیکی بولیاں عربی، فارسی تے سنسکرت دے عالم بیٹھے ہائن۔ کتابت دا کم سکھراں تے ہا۔ شہراں توں اَڈ پنڈاں وچ وی بہوں سارے عالم لبھ جاندے ہائن، جیہڑے کھرڑیاں دیاں نقلاں تیار کرکے ہک دُوئے تائیں ا پڑا دیندے ہائن۔ کلاسیکی بولیاں تے دیسی بولیاں دے کھرڑیاں دی ہک وڈی گنتری لُٹ کے ’انڈیا آفس لائبریری‘ تے ’برٹش میوزیم لائبریری‘ سجائیاں گئیاں۔ ہُن اوہناں ایس کُوڑ نوں لُکاون کان کئی ہور مہنے گھڑلے ہان جیویں ایتھے پریس کائی ناہی ہوندی۔ انج ستھائی لوک جاہل ہوگئے۔ اساڈے کئی دیسی سوجھوان وی اپنی ریت توں انجانو ہوون پاروں ایہی راگ الاپن لگ جاندے ہن۔
ٹمپل وڈا سوادی سوجھوان ہے ہک بنے تاں اوہ بھٹاں کولوں لابھ چُک کے اوہناں نوں نکھدھی آوندا ہے تے دُوئے پاسے پنجاب دیاں نانیاں دادیاں دیاں سنائیاں ہوئیاں کہانیاں دا سہرا وی بھٹاں دے گل گھتدا ہے۔ پنجاب وچ لوک کہانی دا ٹورا اِنج ہے ای نہیں جیویں ٹمپل متھی بیٹھا ہے۔ اوہدے شبداں وچ:
’’آکھیا ویندا ہے کہ بُڈھیاں ماواں اپنے پُتراں پوتریاں نُوں جیہڑیاں کہانیاں سناوندیاں ہن، ایہہ بھٹاں دیاں ای ہن۔ جتھوں بھٹاں دا اثر مُکدا ویندا ہے اوتھے ایہہ بے تکے تے بیانیہ ڈھنگ وچ ملدیاں ہن جیویں پینڈواں دا سبھا ہوندا ہے۔ جے ایہہ گل ٹھیک ہے تے میں ایہنوں ٹھیک ہی سمجھداں۔ ایس توں ایہہ سٹا نکلدا ہے کہ جتھے لوک کہانیاں تے بھٹاں دے گاون ملدے ہن، اوتھے بھٹاں دے گاون ڈھیر پرانے تے اہم ہن۔‘‘ (15)
ایسے دیباچے وچ اوہ اگے جا کے ایہا گل زیادہ واضح شبداں وچ کریندا ہے:
’’بھٹاں دے گاون وی اصل وچ منظوم کہانیاں ای ہن تے لوک کہانیاں بھٹاں دے گیتاں وچوں ای نکلیاں ہن۔‘‘ (16)
کہانی انسان دی فطرت وچ شامل ہے تے لوک کہانی دا سوما لوک ہوندے ہن۔ پنجاب دیاں بُڈھیاں مائیاں بالاں دا دِل پرچاون کان اوہناں نوں کہانی گُھٹی وچ گھتدیاں ہن تے پھیر ایہی بال سوانی مرد دے روپ وچ ایہدیاں اَڈواڈ صنفاں دا گھیرا موکلا کردے ہن۔ پنجابی لوک کہانی دا ای نہیں سگوں جگت لوک کہانی دا مڈھلا سچّا پری کہانی تے جنور کہانی وغیرہ منیا جاندا ہے۔ ایہناں دے مقابلے تے تاں نیم تاریخی کہانیاں مُنکھی وسیب دے بہوں مگرلے پڑاواں دی دین ہن۔ بھٹ تاں دیس دا اجیہی کسبی ہے جیہڑا راٹھاں تے سورمیاں، رومانی تے دھرمی گیتاں نوں چیتے رکھدا ہے اوہدے بدلے وچ لوکائی اوہدی سیوا کردی ہے۔ ٹمپل نیم تاریخی منظوم کہانیاں دی بھال وچ نکلیا ہا تے ایہو اوہدا کھوج کھیتر ہا، پر اوہ کہانی دے دُوئے روپاں نوں مدھولی جاندا ہے۔ ایہہ گل تاں اوس وڈے عالمانہ انداز وچ نرواری ہے کہ نثری کہانی نالوں گاون وچ انسانی سوجھ دی پرانی بنتر ڈھیر ڈِھل تائیں محفوظ رہندی ہے۔ ایہہ ادب دا وی منیا پرمنیا سچ ہے کہ شعر وچ وادھے گھاٹے ہوون دے باوجود قافیے، ردیف تے آہنگ دی پکڑ اصل سوچ توں باہلا دُور نہیں جاون دیندی۔ ایہو بنتر ای ٹمپل نوں وارا کھاندی ہا۔ اوہدا ٹیچا وی ایہو ہا کہ چڑھدے دی لوکائی دے ذہن، نفسیات، احساساں تے کلپناواں تیکر اپڑ کے اجیہے سٹیاں تائیں پُجیا جاوے تاں جو راج کرن کان ایتھوں دے واسیاں دیاں لاشعوری خواہشاں تیکر پہنچیا جاوے تے پھیر کنٹرول وچ لیاندا جاوے۔ ٹمپل دی ایہہ لوڑ بھٹاں دے گاوناں وچوں پوری ہوندی ہا۔ ایس پاروں اوہنوں پنجاب دیاں لوک کہانیاں دا سوما اِی بھٹ لگدے ہن۔
’’دی لیجنڈز آف دی پنجاب‘‘ دیاں تریئیں جلداں وچ اُناٹھ (59) منظوم کہانیاں
شامل ہن۔ اوہنے ایہناں دے تجزیے سمے جناں، بھوتاں، دیاں، ڈائناں، مکارناں، سپاں، جل پریاں، جادو، ٹونے ٹوٹکے، تقدیر پرستی وغیرہ دے موضوعاں نُوں اُبھاریا ہے۔ اوہ ایہہ گل چیتے کروانا چاہوندا ہے کہ برعظیم دا وسیب پچھل پیرا ہے، جیہڑا ویلے دا ساتھ نہیں دے سکیا۔ ایس وچار دھارا پچھے میکس مولر تے ایڈورڈ۔بی۔ٹائلر دی سوجھ جھلکارے پئی ماردی ہے۔ مولر آریائی وچار دھارا دے مانتواں وچوں ہا۔ اوس آکھیا کہ برعظیم دا اُتلا میل وی آریائی ہے، ایتھے وی وسیب تاں اُسرے پر ایتھوں دا اُتلا میل وت تھلویں میل والا چالا پھڑ بیٹھا۔ ہُن ایہدا سہرا گورے دے سر ای بجھ سکدا ہے کہ ایس وسیب نوں وت ساؤ بنائے۔ سوادلی گل تاں ایہہ وے کہ یورپی سوجھواناں نوں مولر دی ایہہ گل وی وارا نہ کھادھی کہ کدی پُرانے سمیاں وچ وی ایہہ گُنی ہوندے ہائن۔
’’مولر دے زبردست دعویاں دے باوجود مستشرقین وچ اجیہے جی ہان جیہڑے ایس گل اُتے زور دیندے کہ ہندوستانی ثقافت پکھوں بہوں پچھڑے ہوئے ہان۔ مولر دی بہت سخت مخالفت دو پاسیوں ہوئی جیہنوں ٹراٹمان * نے نسلی سائنس دے حوالے نال بیان کیتا ہے۔ اوہنے انگریزاں دے ایس وچار نُوں مُکھ رکھیا جیہدے
* Thomas R Trautmann نے Aryans and British India وچ ایہہ وچار دھارا دتی ہے۔
موجب سنسکرت دے سارے دعویاں دے ہوندیاں وی ہندوستانی ہک وکھری، ہِینی تے ٹھیک نہ ہوسکن والی نسل ہے۔‘‘ (17)
ٹمپل دا ناں اوہناں سرکڈھویں عالماں وچوں ہے جیہناں فوک لور بارے مڈھلیاں بحثاں وچ سِیر پایا۔ اودوں تیکر فوک لور نوں انسانیات، صنمیات، لسانیات، تاریخ تے سائنسی پکھوں پرکھن دی پِرت پے چُکی ہا۔ ٹمپل پنجابی لوک ادب اُتے انسانیات دے اصول لاگو کرکے تاں دِل آئے سٹے کڈھ لیندا ہے پر تاریخ توں کنی کترا جاندا ہے۔ ایہہ گل نہیں کہ اوہنوں فوک لور دے کھیتر وچ تاریخی تجزیاں دا پتہ نہ، سگوں اوہ آپوں لارنس گوم دی سوبھا کردا ہے، جیہنے فوک لور نوں تاریخی سائنس آکھیا ہا۔
’’ایہناں کہانیاں دے تاریخی پکھاں بارے گل کرن دا نہ ایہہ موقع ہے تے نہ ای ویلا، وت ہندوستان وچ مناسب لائبریریاں وی تاں نہیں ___ تے ایہہ ویلے دی اہم لوڑ ہے۔ ایہناں کہانیاں دے عام لوک کہانیاں نال سانگے بارے کھوج نوں وی ٹھیک طرح نہیں پھڑیا جا سکدا۔‘‘ (18)
ظاہر ہے کہ راجا رسالو تے گورکھ ناتھ دیاں منظوم تاریخی کہانیاں دا تجزیہ کیتا ویندا تاں عرب دھاڑویاں اگوں بن بنھن دی سُوجھ دِسنی ہا، جیہدے آل اوس آپ وی اشارہ کیتا ہے۔ گورکھ ناتھ دیاں تاں کئی شعراں توں ایہہ سہج سبھا دِس پیندا ہے کہ اوہنوں سندھ وادی اُتے دھاڑویاں دا قبضہ وارا ناہی کھاندا۔ ایس زاویے توں پڑھیاں ایہہ سٹا نکل سکدا ہا کہ دیسی لوکاں دے وڈکے وی دھاڑویاں اَگے ہکاں ڈاہ کے جاناں دے نذرانے پیش کردے رہے ہن۔ اوس تریئی جلد وچ اجیہاں کہانیاں دی سُوچی دتی ہے، جیہناں نوں اوہ کتابی روپ ناہی دے سکیا۔ اوہناں دے وچ دُلا بھٹی، جیمل فتا، گورو گوبند سنگھ، رنجیت سنگھ تے ہری سنگھ نلوا دِیاں کہانیاں وی ہائن۔ ایہہ پاتر دھاڑویاں موہرے ہکاں ڈاہن والے ہائن۔ جے ایہہ قوم پہلے دے دھاڑویاں اگے کھلو سکدی ہے تے اجوکیاں اگے کیوں نہیں۔ 1857ء دی جنگ آزادی مگروں مستشرقین دی کھوج دا مُہاڑ ای بدل گیا ہا۔ ہُن اجیہے نسخے ای وارا کھاوندے ہائن، جیہناں دے راہیں لوکائی نُوں ہِلن نہ دتا جاوے۔ جدوں ٹمپل کھوج کررہیا ہا تاں اودوں شاہ محمد دی ’’سکھاں دی وار‘‘ تے جنگ آزادی دے ڈھولے لوکائی وچ پرچلت ہائن۔ کیہ کوئی منشی ٹمپل اگے ایہہ ڈھولے رکھیندا؟ جے بُھل چُک نال اوہدے تائیں اپڑ وی ویندے تاں اوہ اپنیاں چوناں وچ شامل کرلیندا؟ اوس تاں دُوئے دھاڑویاں بارے لوک ادب اکٹھا کرکے ناہی چھاپیا گورے دے خلاف دور دی گل ہے۔ سدھی جیہی گل ہے کہ اوہنے ’کولونیل نالج‘ کان اجیہے موضوع چُنے ہن جیہناں دے راہیں پنجابیاں دی نفسیات تیکر اپڑیا جاسکے پر ایہناں دی وڈیائی دا کوئی پکھ موہرے نہ آوے۔ نکولس ۔بی۔ڈرکس ایہناں ٹیچیاں ول ای دھیان دیوایا ہے:
’’... ایس توں ایہہ گل وی نِتردی ہے کہ نو آبادیاتی ریاستی انسانیات نوں جدید قومی ریاست دی انسانیات توں اَڈ نہ سمجھیا ونجے۔ نوآبادیاتی ریاست نُوں ہک تجرباتی ریاست دے طور تے ویکھیا جاندا ہے۔ ساری تواریخ کاری، دستاویزاں، تصدیق تے ایہناں دا بیان ایہہ ریاست دے طریقے ہان، جیہدے راہیں جانکاری نوں اقتدار کان ورتنا ہا۔‘‘ (19)
ہُن انگریزاں دے ٹیچے کوئی ایڈے وی گُجھے نہیں لگدے۔ اوہ چڑھدے دے دیساں دا مہاندرا وگاڑ کے ہک کوڑ کہانی پے گھڑیندے ہان کہ کالونیاں وچوں ’کولونیل نالج‘ راہیں ایہناں دے اُتے پکڑ پکی کیتی جاوے تے ایہناں دے وسیلیاں نوں لٹیا جاوے۔ ٹمپل دے دیباچے ایسے سوجھ دا سٹا ہن، پر ایتھے ہک گل نہ نروارنی انیاں ہوسی کہ ادب تے سماجی علماں دا گھیرا اڈواڈ ہوندا ہے۔ ٹمپل نے لوک ادب دے جیہڑے بھنڈار اکٹھے کردتے ہن جے اوہ نہ کردا تاں اج خورے اسیں ایہناں دے وچوں چوکھے توں جانُو اِی نہ ہوندے۔ ایس متن توں کوئی دیسی سوجھوان ٹھیک سٹے وی کڈھ سکدا ہے۔ انج ’لیجنڈز‘ دے متن تے محنت دی وڈیائی توں اُکا اِی انکاری نہیں ہوسکیندا۔
(’بازیافت‘ وچ چھپے لیکھ وچ وادھیاں نال)
حوالہ جات

1 Dr Mazharulislam, A History of Folktale collections in India Bangladesh
and Pakistan (Dhaka: Anchali, 1982) 150-51.
2 Stuart H.Blackburn, A.k.Ramanujan, "Introduction", Another Harmony
New Essays on the Folklore of India, ed. Stuart H Blackburn, A.K.Ramanujan (California: Univerisy of California Press, 1986) 2-3.
3 Stuart Blackburn, Print, Folklore, and Nationalism in Colonial South
India (Delhi: Permanent Black, 2003) 31.
4 Dr Mazharulislam 29-30.
5 Dr Mazharulislam 48.
6 Gloria Goodwin Raheja, "Caste, Colonialism, and the speech of
colonized: Entexualization and disciplinary control in India, "American Ethnologist" 23.3 (1996) 21 May 2009
7 Captain R.C.Temple, The Legends of the Punjab Vol I (Islamabad:
Institute of Folkheritage, n.d) x.
8 Captain R.C. Temple xi.
9 Captain R.C. Temple xi.
10 Captain R.C. Temple x.
11 Captain R.C. Temple vii.
12 Sadhana Naithani, "The Colonizer-Folklorist, "Journal of Folklore
Research 34.1 (1997) 19 May 2009
13 Captain R.C. Temple xi.
14 Captain R.C. Temple ix.
15 Captain R.C. Temple i.
16 Captain R.C. Temple xxiv.
17 Eric Csapo, Therories of Mythology (Malden: Blackwell, 2005) 20.
18 Captain R.C. Temple xii.
19 Nicholas B.Dirks, "Foreword", Colonialism And Its Forms of
Knowledge, Bernard S.Cohn (Princeton: Princeton University Press, 1996) x
i.


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels