Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> تاریخ دے پنے >> فضل محمد خِلجی

فضل محمد خِلجی

گل بات: مُدثر بشیر (اُتارا :زوباریہ مرغوب صدیقی )
June 20th, 2014
4.5 / 5 (5 Votes)

(مدثر بشیر ہوریں ساڈے اجوکے دور دے اک سوہنے سوجھوان، لکھاری تے کھوجکار ہین۔ اوہناں دیاں ہُن تائیں پنجابی وچ کوئی 7 کتاباں چھپ چکیاں ہن۔ اوہناں اک نواں کم چھوہیا اے جیہدے وچ اوہ عام لوکائی، جیہناں 47ء دی ونڈ توں بعد ہُن تائیں جیویں حیاتی ہنڈھائی اے اوہناں دے وچار اکٹھے کیتے ہن۔ اوہناں عام لوکاں نال گل کتھ کر کے ریکارڈ کیتے ہن تے جیویں اوہناں بولے اوہنوں اُنج ہی زوباریہ ہوراں کاغذ تے اُتارا کیتا۔)’’وچار‘‘

فضل محمد خِلجی لوہاراں دے پروار چوں نیں۔ اُنہاں دا جنم پِنڈ ماجھی ریاست پٹیالہ سن اُنی سو پینتی، چھتی دے آلے دوالے ہویا۔ دساں، گیاراں وَرھیاں دِی عُمر وِچ وَنڈ دا فساد تکیا، جریاتے ہنڈایا وِی۔ ایتھے آن کے الیکٹریشن دا کم کِیتا۔ ساری حیاتی ہتھی محنت کر کے روزی کمائی۔ اجے تِیکر بسطامی روڈ سمن آباد وِچ اپنے مکان ہیٹھ اِک نِکی جیہی ہٹی کھول کے ہتھی کم کر یندے پئے نیں۔ کُجھ وَرھیاں پہلاں اُنہاں دا وڈا مُنڈا ہارٹ اٹیک کارن چلانا کر گیا۔ اُس توں نِکے پنج پُتر آپو اپنی تھاویں محنت کر کے روٹی کماؤندے پئے نیں۔ پر ایس عُمر وِچ فضل محمد خِلجی اپنے یاراں سجناں نال بہہ کے اپنی ہٹی اُتے بالاں دِیاں شیواں ویچدے نیں۔ کِسے وِی جی اُتے بھار نہیں پیون دِتا۔ سجے پکھ دِی سُرت سمجھ نال گال بات کریندے نیں۔ ایہہ گل بات اوہناں دِی ہٹی 20-04-2014 اُتے ریکارڈ ہوئی۔


س۔ فضل صاحب تُسی مینوں اپنے وڈیاں دے بارے دسو؟
ج۔ وڈیاں دے بارے وِچ، میرے والد صاحب دا ناں رحمت علی سی، میرے تائے دا ناں سی ہِیرا، دادے جیہڑے سن اِک دا ناں جِیونا سی ، ایہو جیہے ناں سن جیویں جیونا سِیونا۔ پیشہ جیہڑا سی اوہ لوہارا سی۔ اوس وقت عِلم گھٹ سی جیہڑا بندہ وِی لوہارا کم کردا سی بھاویں کوئی موچی سی بھایوں کوئی چُوہڑا سی کوئی چمار سی اوہ اپنے آپ نُوں مُغل سدّاوندا سی۔ سن سنتالی توں بعد پاکستان، ہندوستان بن گیا۔ میں اوس وقت دس تے گیارہ دے قریب سن۔ داد کے میرے رہندے سن پِنڈ ’’ماجھی، ماجھا‘‘ دو پِنڈ سن اِنہاں وِچوں نہر وَگدی سی اِک پاسے ماجھی تے دُوجے پاسے ماجھا، ایہہ سارے پِنڈ جیہڑے سن سِکھاں دے، بانیاں دے چوہڑیاں دے شُودر قوم دے سی۔ ساڈے گھر جیہڑے مُسلماناں دے سن ایہہ کوئی سارے پنجی تِیی گھر سن۔میرے وڈکے ریاست پٹیالہ، ویسے وَسن والے ریاست سنگُرور میرے والد صاحب، میرا دادا یا پردادا ریاست پٹیالہ وِچ آ گیا۔ ایہہ جیہڑا سنگرُور والا خلیفہ صدیق سی۔ ایہہ وزیر سی، ایہہ حکومت بانیاں دی سی۔ اوہدا وزیر جیہڑا سی اوہ میرے دوسری پیڑی یا چوتھی پیڑی وِچوں اوہدا ناں سی خلیفہ صدیق، اوہ اوہدا وزیر سی، اوہدے نال ساڈی، کیوں ہویاجسٹس مُنیر ہویا اِک زمانے دا اوہ وکیل سی تے میرا چاچا جیہڑا سی خلیفہ صدیق اوہ ایتھے پڑھن آیا سی۔ پڑھن آیا تے افتخار فیملی بھگوان پورے والی، ایہہ آرائیں پڑھے لِکھے سن باقی سارے اَن پڑھ سن تے اوہ جسٹس مُنیر نُوں پُچھدے نیں یار اساں لڑکی دا رشتہ دینا ہے کوئی بندہ دَس، ایتھے سارے اَن پڑھ نیں اوہنے کہیا جِتھے تیری لڑکی پڑھدی ہے، اوتھے اِی محمد صدیق پڑھدا ہے ہور ایہدا پیو اکلّاپُتر ہے ایہنوں خلافت مِلنی ہی مِلنی ہے۔ ایہدی وجہ نال اوہ پڑھائی کر کے گیا تے نالے بیگم لے گیا۔ تے میرے وڈیاں نے بائیکاٹ کر دِتا اوہناں آکھیا۔ غیر برادری دِی کیوں لے آیا ساڈھے تِن سو مُربہ پُوری بارانی نہریں، اوس ویلے معاملے لوکاں کولوں بھرے نہیں سن جاندے اوہدے نال بائیکاٹ کِیتا اوہ وکیل سی بن گیا، لہٰذا سارا رقبہ اوہ لے گیا۔ ساڈے پلے اِک اِنچ جگہ نہیں آئی، ایدھر آئے کلیم کِسے نے کِیتا نہیں۔ نانکے وِی ساڈے جیہڑے سن Black Smithسن۔ اوہ لودھی قوم دے سن۔ میری والدہ تے میرا ماما ایہہ دوویں بھین بھرا سن۔ میرے نانے دا ناں سی گُلاب اور میرے مامے دا ناں سی بَبو تے جیہڑے ببو دی سی اولاد اے اوہدا اِک اِی پُتر سی عطا محمد اوہدا ناں سی۔ اوہدی اولاد اے جنڈاں آلا کھاریاں چھاؤنی دے قریب اے بہرحال نال ملدے نہیں ہُن۔
س۔ پیدائش کتھے دِی اے؟
ج۔ پیدائش ماجھی دِی ہندوستان دِی ۔ میں تینوں دسیا اے میں دس سال دا یا گیارہ یا بارہ سال دا ساں ساڈے تے حملہ ہویا تُری شہر، تُری پنڈ وِچ سِکھاں نے حملہ کِیتا تے ساڈے مُسلمان جیہڑے سن اوہناں نے سِکھاں نال تے مقابلہ کِیتا تے مگر پٹیالے والے نے اپنی فوج بھیج دِتی۔ فیئر باؤ ایہہ گل اے ساڈے کُجھ بندے مارے گئے، کُجھ نٹھ گئے ۔ ساڈے اُتے فیر لُٹیرے آ گئے اوہ اسیں اِک پِیر خانہ سی بُہت وڈا اوہدے وِچ وھرے ہوئے سن۔میری والدہ میرا بھرا، چھوٹا میرے توں اوہدا ناں جعفر سی، اوہناں نے چھت پُٹ کے اُتے مٹی دا تیل پا کے اَگ لا دِتی دُھواں غُبار ہو گیا۔ اوہناں باہر دروازے دے کول کھلو کے کہیا جو کُجھ تہاڈے کول ہیگا اے دے دیو اَسی تہانوں مار دے نہیں۔ میری والدہ نے بُوہا کھول دِتا۔ کن وِچ ڈنڈیاں سن، اللہ جانے سونے دِیاں سن یا چاندی دِیاں سن، اوہ لا دِتی تے نالے میری والدہ نُوں تلوار مار دِتی۔ تلوار ماری میں ڈِگ پیا اوتھے قتل و غارت ہوندی رہی تے بندے ڈِگدے رہے۔ میرا بھرا چھوٹا میرے نالوں اوہ کھلوتا رہیا جس ویلے اخیر ہویا اوہناں نے کہیا ایہہ مُسلا تے جیوندا اِی ہے اوہناں جناب تلوار ماری میرے بھرا دِی دھڑ علیحدہ کر دِتی، گردن علیحدہ کر دِتی تے فیر جیہڑے لُٹیرے چلے گئی تے فیر جیہڑے بچے کُچے بندے سَن ساڈے مسلمان اوہ آئے کِسے دے مونہہ وِچ پانی پاؤندے نیں کوئی زندہ ہو جاندا اے، کوئی مسافر ہو جاندا ہے۔ تے مینوں وَکھی وِچ ورچھا وجا تے کیویں وجیا تے پھول کے ویکھدے سِن لُٹیرے سِکھ کہ جیوندا تِے نہیں کوئی۔ اوس ویلے بَرچھا وَجا مینوں ایس طرحاں معلوم ہویا کہ جیویں سوٹی دِی کھوڑ۔دوسرے پنڈ جا کے مطلب کے اوتھے کڈھ کے لے گئے اوس اوہ پنڈ دا ناں سی نٹکے۔ اوتھے میرے والد صاحب دے کولوں بندہ کم ِ سکھیا سی اوہ باقی آپو اپنی لئی جاندے سن اَسیں کھلوتے دو میرے بھتیجے اِک میں، ماں تے میرا بھرا اوتھے اِی فوت ہو گیا سی ماں نے انج کنڈھ اُتے ہتھ ماریا میرے بس تے اوتھوں نکل کے چلے گئے اللہ جانے اوہناں نُوں مٹی نصیب ہوئی وِی اے کہ نہیں ۔ باؤ کیہڑیاں گلاں پُچھیناں ایں تے فیر اِک مہینہ جنگل وِچ پِھر دے رہے جس ویلے نٹکو پِنڈ دے حملہ ہویا جیہڑے جگہ اسی نکل گئے۔ نٹکے پِنڈ وِچ چلے گئے تے دو میرے بھتیجے تے اِک میں سی تِنے جیہنے ساڈے پِنڈ دِی ملکاں دِی تیلی قوم اوہ اِک میرا ہانی مُنڈا، تِن کُڑیاں اِک کُچھر والی تے دو چھوٹیاں سن تے میرا ہانی اوہ مُنڈا سی اوہدے کولوں گُڑ دی ڈھیلی سی اوہنے لونی بھنی ساہنوں وِی دِتی ۔ ایہہ کُھوہ اے ایہہ راہ ہے ایہہ اَڈ اے ایتھے بیٹھنا ہے اوہ گُڑ دی ڈھیلی دے کسے اوہ مینوں مائی کہندی تُسی نال کے کماد وِچ ہو جاو، اَسی نال دے کماد وِچ ہو گئے____تے اوہ لُٹیرے جیہڑے سَن، لُٹن والے پِنڈ نُوں، اوہ آ رہے نیں اوہ جیہڑی کُچھر والی کُڑی سی اوہ رو پئی۔ اوہناں کہیا ایہہ ایتھے شکار، ایہناں کناں نال سن لیا کوئی اڈے ہو گئے کوئی راہ تے ہو گئے کوئی وِچ وڑھ گئی اوہ مائی نکلی اَگے کُھوہ سی اوہنے پہلے کُچھر والی کُڑی سُٹی، فیر دوسری، فیر تیسری، فیر مُنڈا فیر آپ چھال مار دِتی اوہناں سِکھاں نے اوہناں ساریاں نُوں کڈھ لیا باہر جیہڑی کُچھر والی کُڑی سی، اوہ مر گئی باقی جہنیاں نُوں پِنڈ لَے گئے جیہڑا پِنڈ ساہنوں مارن آیا سی نا اوہ ساتھوں سی اِنج اِی میں فصل وِچ بیٹھاں سورج دِی چمکار آئی نِکی نِکی کنی پیندی اے، جیہڑا مارن والا سی نہ جیہڑا میرا ہانی منڈا سی نا ملکاں دا، اوہدے چڈیاں وِچ تلوار پائی تے دو پیس کر کے تھلے سُٹ دِتا، اوہنوں ویکھ کے ساڈے پِنڈ چ گرمی جیہی ہو گئی۔باؤ فیر اِک مہینہ بعد، ساڈا سِیر سی واپسی دا، رام رکھا۔ چماڑ سی اِک، جیہڑا بھائی وال سی ساڈے بھائی دا،اوہنے ساہنوں تِناں نُوں پناہ دِتی گھر لَے گیا۔ پِنڈ والیاں نے آواز دے دِتی سِکھاں نے کہ جیہدے گھروں مُسلمان دا بچہ نکلیا اوہنوں اَگ لا دیاں گے پُورے گھر نُوں جیہڑا ساڈے پاسے دا نمبردار سی اوہدی اولاد کوئی نہیں سی تے اوہنے اعلان کِیتا کہ جیہڑے بچیاں دِیاں سُنتاں نہیں ہوئیاں اوہناں نُوں میں رکھاں گا اوہ میرے پُتر، میری اولاد نیں۔ اوہ جیہڑے میرے دو بھتیجے سن اوہ تے اوہنے رکھ لئے، رہ گیا میں کلا، اوہ فیر مینوں پندھ پارسوں شہر سی جیویں کامونکی اے اوتھے چھڈ آیا اوتھے باؤ میں انج لمبا پیاں گُڑ دی روڑی میری کھان توں میرا دِل نہ کرے ایہنے اوہ جیہڑا پارسوں شہر سی کامونکی ورگا اوہدے اَگے چویا سی، دریا وگدا سی تے اوہ بانیاں جیہڑا سی نا سیٹھ کوَتر۔ اوس پھیر دِتے وِچ ڈھگے، ڈنگر، مجھاں لوکاں دیاں آواراہ ہوندیاں نیں ہُن اہ اوتھے بیٹھا ہے پچھوں قافلہ آؤندا اے نالے اوہدے سوکھنڈ پیسہ تے لیندا رہے تے کہندا جیہڑا ڈھگا ہیگا پھر لو لے لو۔ اگے چوک تے جا کے قتل و غارت ہو جاندی شروع مینوں لالہ کہندا ہے مینوں اوہ لالہ چمار کہنداہے اوس چمار نُوں کہندا اے اوہدا ناں نتھو سی، اوہنے کہیا اے مُنڈا تُہاڈا تے نہیں، کہندا نہیں جی، کہندا مینوں دے دیو مینوں اپنے گھر لے گیا گھر لے جا کے مینوں چُست پجا مہ پا کے مینوں لالہ بنایا۔ مینوں اوہ اپنے جتھے بہندا سی تحت پوش ڈھاکے ہُن اوہ جیہڑی چیخوپکار سی، اوہنے مینوں کہیا کاکا توں جیہدے نال کیہوے گا میں تینوں ٹور دیاں گا۔ ہُن اوہ چیخوپکار ہوئے تے مَیں کِس طرح جاواں میری دَس گیارہ سال عُمر سی، اچھا اخیر بھائی، مقصد ،میں اوتھے چار مہینے ٹِک ٹکا ہو گیا۔ پھر میرے بھرا نُوں پتا لگا کہ ساڈا بھرا اوتھے ہے اوہ لیون گیا تے مینوں اوہ لالہ نے نہیں دِتا۔ فیر پِنڈ دِی پَریا جر کے گئی تے فیر مینوں لَے کے آئی اَسی اکِ سال بعد پاکستان وِچ آئے آں۔
س۔ ونڈ توں پہلاں دے اپنے یار سجن تے اپنے گھر دا دَسو؟
ج۔ دیکھو جی گل ایہہ وے کہ اِک ہندو پرندو ترکھان سی اوہ میری وڈے بھراواں دِی عُمر وِچ سی اوہ ہندو ترکھان سی ،ہور دسنا ہور کئی، کیہڑے کہڑے ناں دساں، بہرحال گل ہیگی اے، مقصد ایس ویلے دسنا بالے دا وسنا ایس طرح دے ناں سن مقصد ایس ویلے حقیقتاًپوچھو اچیز اے ہے کہ دماغ وِچ نہیں آ رہی۔ اوہو گھر اوہ چار کنال کچھ مرلے جگہ سی، تے اَدھی میرے ابے کول سی تے اَدھی میرے تائے کول سی وِچ کندھ سی تے وڈا گیٹ لگا سی ۔جدوں جے بُوہا کھولدے سن تے ڈھگا جُڑیا جُڑایا اندر چلا جانداسی، ویہڑے وِچ، ساڈے وڈیاں نے رَتھ گڈی رکھی سی۔ جیہنوں ایتھے نہیں ہُن جینہوں رَتھ گڈی کہندے نیں اوہدے تے ویاہ شادی ہوندی سی۔ اوہ رَتھ گڈی جیہڑی سی جُڑی جُڑائی اندر چلی جاندی سی اِک گیٹ کھولدے سی، اِک گیٹ جیہڑا سی اوہدے وِچ مطلب اے آ گئے کسان آ گئے، بھٹی لگی اے کم کر رہے نیں۔ ایدھر آ گئے کلیم وڈیاں نے نہیں کیتا کوئی، اوہناں کہیا پِچھا نہہ جانا ہے، اوہناں لوکاں نے جینہاں دے کول جھُگیاں سن۔ اوہناں نے بلڈنگاں آلاٹ کروا لئیاں، سمجھ آئی، ساڈے وڈیاں نے کوئی شے نہیں، ایہہ جیہڑی جگہ تے میں بیٹھا واں میں اپنی کمائی کر کے مقدمہ لڑ کے، مطلب ایہہ جگہ دس مرلے پنجاں فُٹ لِتی سی۔ گورنمنٹ دے گھر میرا بھریا سی تِن ہزار روپیہ دوسو روپے مرلہ۔
س۔ تُہاڈے وڈہاں دا بُہتا آکھنا ایہہ سی کہ اوہناں پچھانہہ نُوں پرت جانا ہے؟
ج۔ ہاں اوہناں نے ایتھے رہنا مَنیا اِی نہیں، اوہ اَسیں واپس جانا اِی اے جیہڑی جگہ نہیں پرلے پاسے جِتھے پٹرول پمپ بنیا اے ایہہ شاہ سی سوڈیوال دا اوہدا رقبہ سی اوہنے کہیا پچی روپے مرلہ دتے، دے دینا مینوں جدوں ہوون گے ۔ ایتھوں مل لؤ اوہناں آکھیا سِروچ مارنا اساں پِچھانہہ جانا ہے۔
س۔ تُہاڈے وڈے سیاسی لیڈراں بارے کِیہ دسدے سن؟
ج۔ میں تینوں دساں ساڈے بابے قائداعظم کولوں لوگ نہیں سن ہیگے، سیاسی لیڈر ہے سی، اوہنے اپنی سیاست دے نال، جیہڑے نال اوہدے تِن بندے یا دو بندے چار بندے رہے نیں نا اوہناں کول ہوون گے، مگر بابے قائداعظم کول نہیں بابا قائداعظم سیاسی لیڈر ہے سی، اوہنے جانی اپنی من مانی منوا لِتی پاکستان جیہڑا بن گیا گاندھی نے نہرو نیں، جیہڑا بٹوارا ہویا نا، جس ویلے اوہ جیہڑے انگریز نے بٹوارا کِیتا ساڈے چار ضلعے خرید گیا، امبرسر، لُدھیانہ، بٹالہ شہر، ایہہ پاکستان وِچ آؤندے سن کشمیر داراہ جیہڑا سی نا ایہہ ساڈے پاکستان وِچوں ہوندا سی صرف ایہہ وِک گئے ساڈے میجر خریدے اوہ گورے نیں، انگریز نہیں نہرو نے پیسے دِتے مینوں ایس طرحاں پتا ہے میں پنج روپئے مہینے دے اِک میجر دے کول ملازم ہویا ساں پاکستان وِچ آ کے، اوہدے بچے کھڈون دے لئی اوہدا ناں سی میجر غفار تنویر، پیسہ اخبار والیاں دا جوائی سی، اوہ اوہو، ایہہ جیہڑی کوٹھی ہے ناں میست بنی ہوئی اوہ بیگم فاطمہ دِی کوٹھی سی پیسہ اخبار والیاں دِی دھی سی تے چھوٹی جیہی مسجد ہوندی سی تے ایہدے نالوں گیٹ اندر ودھدا سی تے ایہہ مُسلم لیگ دِی لیڈر سی تے ایہدے ذِمے لاما سی کہ جیہڑیاں مہاجر لڑکیاں، عورتاں آون اوہناں دِی دیکھ بھال تُوں کرنی اے، ایہہ جیہڑا ضلع کچہری نہیں سی۔ ایہدے نال ایس پاسے اِک بِلڈنگ سی اوہدے وِچ اوہ چند عورتاں لے کے آؤندے سن، ایتھے کپڑے آؤندے سن، ایڈ دے، جیہڑے مہاجراں نُوں تقسیم کرن واسطے، باہروں ایڈ، آؤندی سی میں میجر غفار دے کول بچیاں دا نوکر، اوہ ایتھے کرائے تے سی بیگم فاطمہ دے کول، بیگم فاطمہ دے بھرا دا جوائی سی اوتھے اوہ میجر بکے جیہڑے بارڈراں تے سن میجر کفایت علی نے کہیا تے resignدے دِتا۔جس ویلے اوہ جیہڑے لوگ بِکے نا اوہ تے کرنیل جرنیل بن گئے ایہنے استعفی دے کے، پاسے ہو گیا تے کہندا میں نوکری نہیں کردا تے میجر کفایت علی ایتھے اوہ گل سُناندا سی۔ ایہہ ویکھ، ایہہ جیہڑی مسجد نہیں بنی ہوئی سیّد کبیر والی۔ ایہدے پِچھلے پاسے اِک پگ ڈنڈی سی جیہڑا راہ سی اوہ پرانہہ جیہڑی بلڈنگ نہیں جتھے کُھدائی ہو رہی اے اوہ اِٹاں دا سولنگ لگھیا ہویا سی۔ بابا قائداعظم آیا ،بیگم فاطمہ نُوں مِلن واسطے، میں ویکھیا سی، اوہنوں کیمپ وِچ جس ویلے، گولی کیمپ وِچ، جس ویلے اَسیں کیمپ وِچ آئے ہیں نا اوس ویلے بابا قائداعظم جیہڑے لوک آؤندے سن باہروں، اوہناں نال ویلکم کردا سی اوہناں نُوں تسلیاں دیندا سی۔ اسیں تے اوہ ایتھے آکے سپوکاں دے پہئیاں والی گڈی سی باؤ جی کوئی اوہدے نال باڈی گارڈ نہیں، ڈرائیور سی تے اِک اوہ سی تے اسیں ایس گراؤنڈ وِچ کھیڈ دے سن۔
س۔ کیمپ دِی کیہ حالت سی ؟ سناؤ؟
ج۔ کیمپ دے وِچ چیز ایہہ سی کہ دنیا آؤندی سی اوتھوں چیز چنگی ہے، اگے آپو اپنے جگہ تے جِدھر نُوں دِل کردا سی ٹُرپیندے سن، اوتھوں گڈیاں بھردے سن۔ کوئی لہیہ لے گیا، کوئی کِدھرے لے گیا، اوہناں لوکاں نُوں وسایا ساہنوں ساڈا بھرا جو پیدل قافلے نال آ گیا سی پہلے، ساڈی ہمشیرہ آ گئی سی، پہلے ساہنوں فیر سال بعد اَسیں کیمپ وِچ آئے نا، ساڈی بھین جیہڑی ہے نا، کیمپ وِچوں ساہنوں لے کہ ایتھے آئی، چاچا ساڈا تیر ہ چک پِنڈ ہیگا اے شیخوپورہ دے لاگے، اوہ چاچا ساڈے نے حویلی لئی، اوتھے ساڈے واسطے آیا کہندا چلو، بھرا میرا وڈا کہن لگا نہیں چاچا اسیں ہُن آواں گے، اوس ویلے بس ویلے بھین دا ااوہدوں کورٹ دا کم ہو جاوے گا کیوں جو اسیں سارے چھرے چھانٹ ساں، تے کماون والے سن، بس فیر ایتھے اِی وَس گئے ۔ اوہ تیرہ چک بُھل گئے، پِچھانہہ جانااے کلیم کوئی نہیں کِیتا فیر باؤ اللہ تعالیٰ نے، رسولؐ اللہ والی گل کرنا میں، اوس ویلے وِی ہجرت ہوئی سی ایہہ وِی اِک اوہی اِی ہجرت جیہڑے لوگ آئے نیں چاہے اوہناں نے سچ بولیا۔ اوہناں کول وِی کمی کوئی نہیں جینہاں جھوٹ بولیا اوہناں کول وِی کمی کوئی نہیں، اللہ تعالی نے ہر اِک نُوں دِتا۔
س۔ نوکری کیتی؟
ج۔ ایتھے میں پنج روپے مہینے اُتے نوکری کیتی تے باؤ جی ٹُردیاں پِھردیاں، مینوں فیر میں میرا بھرا سی رشید محمد ، باہر جینہاں دِی دوکان سی اوہنے کہیا اوئے توں کاریگراں دا پُتر ہیں ایہہ توں ڈھگیاں دِی پُونچھاں مڑور دا ایں تینوں کِسے نے رشتہ وِی نہیں دینا سمجھ آئی۔ میں چھڈ کے ایتھے مہر صادق ہوندا سی، اوہدے کول چلا گیا۔ اوتھے میرا بھنویہ نوکری کردا سی چالیہہ روپئے مہینے دی، ساڈے وڈکے گوڈی چُک ڈوڑھ روپئے دیہاڑی دے لگیا۔ اوہ مینوں کہن مہر صادق اوہدے بھرا دی دوکان سی، ایہہ مزنگ تھانہ نہیں، صفاں والے چوک دے نال ایہدے ساہمنے میڈیکل سٹور دِی دوکان سی، اوہدے بھرا دی باؤ عاشق دی مینوں کہندا جا اوہ فضل اوہدے باؤ کولوں ڈھگیاں دے مونہوں پھٹے ہوئے ہیں، دوائی لے کے آ، میں اوتھے دوائی لیون گیا تے باؤ آیا اِک کہندا ساڈی بجلی خراب ہے۔ ایس نُوں ٹھیک کر دے اوہ مینوں کہندا چل کاکا میرے نال اوئے، میں چلا گیا ۔ اوہنے اِک کٹیپ لگیا ہویا سی۔ اوہنے اپنے سِر دے وال ورگی تار کڈھی بجلی چالو ہو گئی۔ گھر والے کہندے نیں جی کِنے پیسے کہندا نیں، آہندا اے، گل ہیگی اے تُسی، کم تے سو روپے دا سی جو کُجھ دینا اے دے دیو۔ اوہناں نے پچی روپئے دِتے، میرے دِل وِچ اوتھے ہویا جے ایہہ کم ٹھیک اے۔ فیر مہر صادق دا بھرا سی جیہڑا میرے چاچے دا پُتر، اوہدی بیگم سی New Lahore Electric Company، نیلا گنبد چوک دے وِچ، دھنی رام روڈ دے کونے وِچ تے گل ایہہ بنی کہ مینوں اوہدے کول چھڈے کے آیا اُستاد میرا بنیا سیّد، اوہ اوہدے کول ملازم سی فضل الہٰی کول، تے اوہدا نال سی خادم حُسین شاہ جیہدا ایتھے مزار بنیا ہویا اے۔ میانی صاحب وِج اوہدا پُتر اے سِیونے والی سرکار، صابر شاہ اوہدا میں شاگرد آں۔
س۔ وَنڈ توں پہلاں تُسی کوئی اوتھے شہر ویکھیا سی یا صرف ماجھی اِی ویکھی سی؟
ج۔ بھائی میں تینوں دَساں میں خواب طرحاں نانکے ویکھے مینوں یاد نہیں یاں لاگے لاگے دے پِنڈ ویکھے سی لکے ، بھِمبر۔ اوتھے میلے تے جانا اِک ڈھیلا دینا، چار بھرا جاندے ساں، اِک ڈھیلے نال میلہ ویکھ کے آؤندے سی میلہ یار اوہ ونجھلی وجا رہے نیں، گِدے پا رہے نیں، ٹانگریاں ویچ رہے نیں۔ ریوڑیاں وِیچ رہے نیں اِیہنوں میلہ کہندے سن، جیویں ایدھر چراغاں والا میلہ لگدا اے شالا مار باغ وِچ اوتھے بس کوئی نہ کوئی میلہ لگدا سی میں تینوں کیہڑا کیہڑا دساں۔
س۔ میلے وِچ صرف مسلمان آؤندے وے سن یا دُوجے وِی آؤندے سن؟
ج۔ ہندو سِکھ سارے چُوہڑے چُمار سارے مِکس آؤندے سن سبھ اوتھے باؤ جی گل ہیگی اے، اوتھے مسلمان اَدب چُمار دا کردا سی، چمار مُسلمان دا کردا سی، سِکھ مُسلمان دا کردا سی ۔مُسلمان سِکھ دا ادب کردا سی، حیاہ سی، دِید سی اوہ تاں فیر جس ویلے جنگ لگی اے، پاکستان بنیا اے نا اوس ویلے مار کُٹائی کرائی تے ریاست پٹیالے وِچ ہوئی اے۔ باقی ضلعیاں وِچ نہیں ہوئی، اوہ پٹیالہ والا سکھ سی جیہنے مطلب بندیاں نُوں مروایا۔ باؤ جی جیہڑے دِید کرن والے سن، اوہ کمزور ہو گئے ہور جیہڑے بے دِید سن، اوہناں دے نال پٹیالے والے دِی فوج لگ گئی اوہ بے دِید ہو گئے ، تاں اوہناں دِی طاقت ودھ گئی۔
س۔ میں کُجھ بزرگاں کولوں سُنیا اے کہ مُسلماناں دِے نال نال سِکھاں دا وِی بڑا قتل ہویا سی، سِکھ وِی مارے گئے؟
ج۔ سِکھ اوتھے مارے گئے، جتھے مثال دے طور تے سِکھاں نُوں قتل و غارت کِیتی پٹیالے والے نے فوج بھیج دِتی تے مسلمان وِی قتل ہوئے یعنی سِکھاں نالوں مسلمان طاقتور سن اگر فوج نہ ہوندی تا سِکھ مر دے سن تے فوج بھیجدے سن۔
س۔ لہور آ کے بجلی دا کم ِ سکھیا تے فیر کیہ ہویا؟
ج۔ اگے کیہ ہویا، اگے چیز ہیگی اے، کہ بس اپنی کمائی کر رہے تے چیزیں کھاندے پیندے رہے۔ فیر چیز ایہہ چنگی اے۔ اللہ تعالیٰ نے بڑی کرم نوازی کیتی۔ ماں دا تھاپڑا نال سی۔ اللہ تعالی نے بڑا کُجھ دِتا اے۔
س۔ اوس ویلے دے لہور تے اَج دے لہور وِچ کیہ فرق اے؟
ج۔ اَج، اوہو، ہُن تاں تُسی دس دِن پِھری جاؤ تے لہور دا سفر نہیں مُکدا۔ اوس ویلے لہور کیہ سی لہور چودہ دروازیاں دے اندر اندر سی۔ ایہہ نواں کوٹ جیہڑا سی زیب النساء دربار ایہہ اُجاڑ وِچ سی ایتھے چُوہڑیاں والی ٹھٹھی سی، اوہدے نال میرے بھرا، فقیر محمد میرا بھرا، میرا اِک تایا تکھی، شریکے وِچوں، اِک میرا تایا تکھی، اِک میرا تایا جمعہ، ایہہ جیہدے ناں تے ایہہ جمعہ مسجد بنی ہوئی ہے۔ ایہہ چالیہہ سال پہلے آ گئے سن پاکستان وِچ۔ ایتھے لکڑ دِیاں ٹوپیاں، لکڑ دے چَکے، لکڑ دے گڈیر تے مِٹی دِیاں ٹِنڈاں چلدیاں سن۔ اوہناں میرے وڈکیاں نیں، اوہناں نے فیر ایتھے آ کے ہڑدھ بنائے لوہے دے، ٹِنڈاں بنائیاں لوہے دِیاں۔ کیہڑیاں گلاں دسّاں تینوں۔
س۔ لہور وِچ پُرانیاں حویلیاں ہوون گئیاں باغ ہوون گے؟
ج۔ مَیں تینوں دَساں چھیمہ چھیمہ ہوندا سی، چھیمہ اوہ اِک یاسین ہوندا سی ایہناں نے شاہ عالمی لُٹی تے اوس توں بعد ایہہ باہر تُوں ویکھیا اے، بنیا اے، شادی گھر ایہدا ناں کیہ اے؟ کپل، کپل، تے اوہ میرے برادری دے بندے نیں جیہناں بنایا اے اوہدا ناں محمد صدیق سی۔ اوہدی اولاد ہیگی اے۔ آپ اوہ فوت ہو گیا اے۔ اوہدا بھرا اِک، باؤ سی اوہ ایہہ سائیکلاں دے نال پمپاں دے نال نوزل نہیں لگدی، پِتل دِی ایہہ بناؤندے ہوندے سی۔ بناؤندے بناؤندے تے اوہناں دے اُستاد نیں لاٹ خریدی ،بھانڈیاں دِی، اوہدے کولوں پیسے نہ نکلے ایہناں دا کوئی دوست ہیگا سی، خواجہ خواجہ اوہدے کول پیسے سن اوہناں نے اوہ خواجے نُوں کہیا یار توں پیسے دے، اوہنے کہیا لو اوہ لاٹ چک لئی اوہدے وِچ پانڈے سونے دے وِی نکلے، اوہناں وِچ چاندی دے وِی نکلے، اوہدے وِچ کانسی دے وِی نکلے، اوہدے توں امیر بن گئے۔ فیر ٹھیکیدار بن گئے۔ فیر شاہ عالمی دِیاں بلڈنگاں ڈھائیاں، اوتھوں وِی مال وَٹے تے باؤ جی کیہڑیاں گلاں کردے ہو، باقی سودے قسمت دے۔
س۔ سنتالی مگروں ، ایوب دا دور کیہو جہیا سی جہیڑیاں جمہوری حکومتاں آئیاں کیہو جیہیاں سن؟
ج۔ ایہہ میں تینوں دساں، ایہہ تُوں کسی پڑھے لِکھے بندے کولوں بیان لویں میرے کولوں نہ لے۔ اوہدی وجہ میرے مونہوں کُجھ غلط بیان وِی نِکل سکدا اے، جیہڑا بندہ پڑھیا لِکھیا اے، جیہڑا سمجھ نچوڑ دیوے، سمجھ آئی ایوب دے دور وِچ، یحییٰ خان دے دور وِچ سارے اِی ایدھر تکے، بھلا کِسے نہیں کیتا، بھلا کیہنے لیاقت علی، قائداعظم اور اِک مولانا صاحب ہن اوہناں دا ناں پتا نہیں کیہ اے، ناں یاد نہیں آ رہیا، میرے دماغ وِچ نہیں آ رہیا۔ بندے جیہڑے سن چار پنج ایہہ سہی سن، باقی خیر سارے بے ایمان اِی آؤندے رہے اپنیاں اپنیاں حکومتاں بناون واسطے۔ میں تینوں قتل کر دِتا، تُوں مینوں قتل کر دِتا۔
س۔ 65ء دِی جنگ بارے دسو کیہ ہویا سی؟
ج۔ 65ء دِی، چھ ستمبر والی جنگ، میں بوہر کرا رہیا سی کاہنے۔ اوس وقت میری شادی ہوئے نُوں اِک مہینہ کُجھ دن ہوئے سن، تے اسیں چار بھرا سرگودھے دے علاقے وِچ گئے ہوئے ساں ۔ اوہ جنگ لگ گئی میں اوتھے لاری بیٹھا، کوئی پتا نہیں جنگ لگ گئی، کیہ ہویا میں لاری بیٹھا کاہنے دا بوہر کراں رہیاں ساں تھانے وِچ۔ اوس وقت تے میں ایدھر گیا تے چیز اے جیہڑی گڈی وِچ میں بیٹھا ساں اوہ فوج نے روک لی اوہناں کہیا ایہنوں لا۔ اوہ فلانی جگہ دے اُتے قتل ہو بیٹھے نیں، پئے نیں، اوہناں نُوں جا کے سنبھال ۔ بم سُٹے انڈیا نیں، تے میں اوہ گڈی وِچ بہہ کے چلا گیا۔ اِک مائی اوہد اہتھ کٹیا گیا بم دے نال تے اوہدے پُتر دی لاش پئی مسجد کچی دے وِچ نماز ادا کر رہے سی، سویر دے ٹائم، او تھے مائی نے اپنے دوپٹے نال بنیا لاش نُوں ہوور۔ اسیں کہیا مائی ایہہ لاش، کہندی، پُتر جِتھے باقی گئے اوتھے ایہہ گیا۔ مینوں گھوڑی اُتے بہا دیو مینوں آپوں پِنڈ لے جائے گی۔ پتا نہیں کیہڑے پِنڈ دِی سی۔ ایہو جیہا وقت آیا سی۔ سیٹھ کرم دا علاقہ پاکستان دے ہتھ آیا سی۔اوتھے ساڈے شہر لہور دے لوکیں لُٹیرے جاندے سن، اوتھے لُٹن واسطے تے میں کاہنے بہہ کے تماشہ ویکھدا ہوندا سی۔ اوہناں کول سی ایہہ علاقہ، ایہہ گنڈا سنگھ اعظم والا دریا جھنڈا ہے اُس دے اُپرے پاسے۔
س۔ اوس عُمر وِچ فلماں ڈرامے ویکھے سَن، میلیاں وِچ؟
ج۔ کُجھ نہیں۔ گھر و گھر دِی ذمے داری سی۔ گاون وجاون والے جیوندے سن، اِک تارا وجان والے۔ فلماں، فلماں دا کوئی چکر نہیں ہووے گا، بڑے شہراں وِچ لہور آ کے میں بھائی مُفت وِی فلماں ویکھیاں، چائینزوِ ی فلم ویکھی۔ہاں کئی آئیاں، نُوراں فلم وِچ میں کمائی وِی کِیتی اے۔ نُوراں فلم، سُنیا اے نُوراں فلم ناں سُنیا اے۔ ایہہ شالارمار باغ نہیں ایہدے وِچ بنی سی۔ ایہہ جیہڑا ہُن باغ اے، ایہہ شالار مار باغ اے۔ اوس باغ نالوں خوبصورت سی ایہدے وِچ ایسے ایسے درخت سن اجیہیاں شیواں سن، کیا تینوں دساں، ایہہ شالامار باغ نوناریاں پِنڈ نہیں ہیگا، ایہدے نال اگلے پاسے شالامارباغ سی۔ ایہہ شہر وِچ سی اوہ پِنڈ وِچ سی ایہہ شالامار باغ ہندو دا سی، ہندو نے بنایا سی۔ ایہہ نواں سی اوہ پُرانا سی اوہ بادشاہی قلعہ سی۔ راجے، مہاراجیاں نے بنایا سی، مُغلاں نے بنایا سی، نُوراں فلم نُورجہاں نے نظر، شریف تے ہور پتا نہیں رجویں کمائی کس طرح کِیتی؟ نظر جیہڑا سی نا، ایہہ سی، مہر دین دے نال ڈھولنوال والا۔ میرا بھرا شیر محمد سی، اوہنے اوہدے کولوں پیلی ٹھیکے اُتے یا وٹائی تے لِتی ہوئی سی اسیں اوتھے چلے جاندے سن۔ میں مہردین کول جا کے بیٹھا، منجی تے نُوراں فلم شوٹنگ وغیرہ ، اوس زمانے وِچ سو روپیہ لیندا سے اُنہاں کولوں، مہر دین شوٹنگ کراؤندا اوہ اوہنے ٹھیکے تے لِتا سی باغ تے آ گئے، لمکا کے مونہہ مہر اوہ ساہنوں ڈاچیاں چاہیدیاں نیں مینوں آکھدا اے، اوہ فضل میں کہیا ہاں ایہہ اینہاں نُوں ڈاچیاں لیا دے۔ میں کہیا، میرے مونہوں نکل گیا، میں کہیا دس روپئے ڈاچیاں دے ہوون گے۔ اوہ پرلے پاسے دُھپ سری اوتھے لوگ بیٹھے سن، ڈاچیاں والے اوہناں نُوں کہیا بھئی تِن روپے ڈاچی دے تینوں دیاں گا بئی، پنج ست ڈاچیاں شنگھارو، سنوارو، لے کے چلو اوہ لے کے آ گئے۔ پہلوان جی میں اوہ اوس زمانے وِچ ست سو روؤیہ کمایا سی۔
س۔ بنگالیاں نال کِیہ ہویا؟
ج۔ بنگالیاں نال ، بنگالیاں نال ہویا اے کِیہ بنگالی جیہڑے سن میرے حساب نال بھٹو الیکشن لڑیا، مُجیب الیکشن لڑیا، اکثریت مُجیب دِی سی بھٹو دِی نہیں سی۔ اگر بھٹو ایماندار ہوندا تے اوہنوں بنا لیندا آپ نائب بن جاندا۔ بھٹو ضِدی سی اوہنے کہیا کہ اوہ تُم اُدھر ہم اِدھر ایس وجہ توں بنگال تُہاڈے کولوں علیحدہ ہویا ہے۔
س۔ کدی بنگال گئے، لہور وِچ بنگالی آؤندے سی؟ گل بات ہوئی کدی؟
ج۔ نہیں۔ میں نہیں گیا۔ بنگالی میرے کول کم کر دے رہے نیں۔ بنگالی قِسم دے بڑے سچے نیں۔ اجیہے وِی اک بنگالی دِی ورکشاپ اے ساندیاں دے وِچ اوہ میرے کول کم کردا سی۔ میں ٹھیکیدار دا فورمین ساں۔ میں ریسیور لاناں ، بلانا وِچ، انجن خراب ہو جانا۔ اوہنوں بلانابھئیا عباس ایہہ انجن ٹھیک کر، اوہنے ہُن ورکشاپ بنائی ہوئی اے ساندے وِچ، یعنی مطلب بنگالی جیہڑے سن پنجابی نالوں زیادہ دماغ رکھدے سَن، پنجابی دا موٹا دماغ اے، میں تے ایہہ اِی کہاں گا لاپرواہ۔
س۔ بھٹو نُوں وِی پھانسی دِے دِتی؟
ج۔ اوئے ہوئے چڑھ گئے پھانسی چڑھ گئی۔ ویسے پھانسی اوہنوں چڑھانا نہیں سی چاہیدا میرے حساب نال اوہنوں پھانسی نہیں سی لانا چاہیدا اوہنوں اُنج اِی سزا دیندے اوہنوں پھانسی نہیں سی دینا چاہیدا ۔ اوہدے کولوں کم لیندے اوہدا دماغ بُہت ہائی سی۔ اوہدی جیہڑی بیٹی سی اوہدا دِماغ وِی بڑا ہائی سی، اوہنوں وِی قتل کرایا۔
س۔ روس افغان جنگ نُوں کیویں ویہندے ہو؟
ج۔ اوہ بس یار چیز ہیگی اے کہ توں کیہڑیاں گلاں کرنا ایں بس ڈگر مگر۔
س۔ اچھا لہور دے وِچ شاعر ادیب وِی بُہت ہوندے سَن، ملاقات ہوئی کدی شاعراں نال؟
ج۔ ہوون گے، نہ نہ ہو اوہ پتا نہیں کیہ ناں ہوندا سی، داتا صاحب دا میلہ لگدا سی سارے اِی اپنا اکھاڑہ بنا کے بیٹھے ہوندے سَن پتا نہیں کون کون سن۔
س۔ کھیڈاں کیہڑیاں کھیڈیاں جاندیاں سن؟
ج۔ کبڈی، کشتی، ہاکی والا، جیہڑا سی نا اساں کاہنے دِیاں سوٹیاں لے لینا، اینہاں نُوں ٹُل مار دیاں لگے جانا ہو۔ ڈھولنوال تِیکر، ایتھوں ڈھولنوال، سوڈیوال، کچے راہ ہوندے سن۔ ایہہ سڑک ہوندی سی بارہ فٹ ٹُٹی بجھی اوہدی تھڑی دے اُتے اسیں منجھی دے پاوے سرہانے والے رکھ لینے جدوں کوئی لاری لنگھدی سی تے ہوا لگ پیندی سے۔
س۔ مہنگائی نُوں کیویں ویہندے ہو؟
ج۔ اصل پُچھو، میں تینوں دساں، دُنیا دا ایمان بک گیا، میں کہنا میں راتوں رات امیر ہو جاواں، تُوں کہنا ایں میں فضل نُوں لُٹ لاں۔ فضل کہندا اے میں تینوں، ہُن کنک وڈھی ہے۔ سُن نویں کنک آئے گی اوہدے اُتے ریٹ ودھانا اے۔ چھ مہینے ہو گئے ودھے ہوئے نُوں۔ نویں جدوں آئے گی جدوں آئے گی۔ چاہیدا تے سی نویں کِنک آؤندی اے اوہدے اُتے تِن روپئے، من دے ودھدے اینہاں نے جس ویلے اعلان ہویا اوس ویلے اِی ودھا دِتی۔
س۔ بجلی دا کم کِتھے کِتھے کِیتا؟
ج۔ کوئی شہر پاکستان دے نہیں چھڈیا۔
س۔ ذاتی کم کِیتا یا ملازمت کِیتی؟
ج۔ ٹھیکیداراں کول ملازمت کیتی۔ زہرہ آباد،َ قائد آباد، بھکر، لیہ، لیہ شوگر مِل، ایہہ سارے تھاں نویں آباد ہوئے ۔ لیہ شوگر مِل اوہدی لیڈر سی بیگم شاہنواز بھگوان پورہ والی۔
س۔ مینوں ایہہ دسو مہنگائی دا کوئی حل اے؟
ج۔ ایہہ مہنگائی دا حل غرب آدمی کول نہیں ہیگا۔ امیر جیہڑا ہے نا اوہ لُٹیرا بن چکا ہے۔لہور تے تُہاڈی حکومت ہے۔ حکومت سبھ توں وڈی دس نمبری ہے، باقی کیوں نہیں ہوون گے۔
س۔ ایہہ جیہڑے دھماکے ہو رہے نیں، ایہناں دا کِیہ حل اے؟
ج۔ ایہہ وِی تُہاڈے بندے کراندے نیں۔ پیسے لے کے امریکہ نال رَل گئے۔ امریکہ جیہڑا تُہانوں تھلے لاؤنا چاہندا اے۔ تُہاڈا ایٹم بم بنانون والا ڈاکٹر قدیر اوہ کہندا اے تُسی تھلے نہ لگو، ایٹم بم بن گیا، اگر ایٹم بم تُہاڈا نہ بندا ، ہُن تاہنوں چروکنا امریکہ ہڑپ کر جاندا۔ایہہ وِی تہانوں دَس دئیے امریکہ نُوں ہُن تُہاڈے کولوں خطرہ ہے۔
س۔ کدے من کیتا ہے واپس ماجھی جاون دا؟
ج۔ مَیں اِک واری گیا ساں مگر میں پِنڈ وِچ داخل نہیں ہویا۔ میں باہروں اِی ویکھ کے اپنا گھر ، باہر و باہر آ گیا۔ میرا دِل نہیں کِیتا اوہناں لوکاں دے متھے لگن تے۔ اِک مائی سی اوہ ہندو ترکھان دے گھروں سی، میری والدہ نے اپنیاں پیٹیاں اپنے جیہڑے صندوق لکڑ، دے باوے، سارا بھر کے اوہناں دے گھر رکھ دِتا، اسیں واپس آواں گے تے لے لواں گے ۔ رب گھر گئی ۔اودھر میرے بھرا نے پنچ سو روپیہ لِتا ہووے گا، میں گیا کہندے اوہ تیرے بھرا نے پنج سو رویہ لِتا سی میں کہیا جیہڑا لکھاں روپئے دا مال میری ماں رکھ گئی اوہ کِتھے گیا۔ایہہ وڈی گدیاں والے جیہڑے نیں اَج بنے ہوئے نیں۔ اینہاں دا باپ میرے وڈے بھراواں نال تے کم کردا رہیا ہے۔ ڈوڈھ روپیہ، جیہنوں اڈہ کہندے سن۔ جدوں کاریگر نس جاندے سن ڈوڈھ روپیہ انج کرد اسی، وڈے میرے بھرا فوت ہو گئے۔ ایہہ اللہ دِی دین ہے مگر انسان نُوں اپنا بچپن اپنا پِچھو کا بُھلنا نہیں چاہیدا اوہ بُھلے بیٹھے نیں۔ اگر اپنیاں نُوں پچھوکا یاد نہ رہوے تے ایڈی مہنگیائی نہ ہووے۔ سیاستدان نوٹ اکٹھے کر دے پئے نیں۔ کیہڑیاں گلاں پیا کردا ہیں۔
چھڈ پرا نہہ۔


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels