Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> تاریخ دے پنے >> عہدِ صوفیاء دی تاریخ کیویں لکھی جاوے؟

عہدِ صوفیاء دی تاریخ کیویں لکھی جاوے؟

غافر شہزاد
February 5th, 2014

صوفیاں دے ہاں اپنے عہد یا اوہدی تاریخ نوں لکھن دی کوئی روایت نہیں ملدی۔ صوفیاں یاں اوہناں دے مریداں نال منسوب ملفوظات یاں تذکریاں دا مطالعہ کیتا جاوے تے پڑھن والیاں نوں اک ہزار ورھیاں تے کھلری ہوئی تاریخ دے عہد دیاں کجھ جھلکیاں ویکھن نوں مل جاندیاں نیں۔ ایہہ تذکرے تے ملفوظات عہدِ صوفیاء دے پچھوکڑ نوں سامنے رکھ کے نہیں لکھے جاندے سن تے نہ ای لکھن والیاں دا مقصد صوفیاں دی شخصیت تے کردار نویسی دی تصویر کشی ہوندا سی بلکہ ایہہ صوفیاں دے حوالے نال یاد رہ جان والیاں گلاں باتاں سن جیہناں نوں مرید عقیدت دے اظہار لئی قلم بند کردے سن۔ چشتی صوفیاں دے ملفوظات تے تذکریاں دی پرکھ پڑچول کر کے خلیق نظامی تے پروفیسر حبیب نے جے ولیاں دی شخصیت، تعلیمات تے اوہناں دے رہن سہن دے طریقیاں نوں تحریر کرن اچ کامیابی حاصل کیتی اے تے ایہہ اوہناں دی تحقیقی عرق ریزی تے تخلیقی صلاحیت دا اعجاز سمجھیا جانا چاہیدا اے ورنہ ایہناں تذکریاں تے ملفوظات اچ ایس قدر تضادات، کنفیوژن، ابہام تے عدم تسلسل پایا جاندا اے کہ عام جیہی سمجھ بوجھ رکھن والا شخص ایس ابہام تے کنفیوژن دے سامنے اپنا متھّا پھڑ کے بہہ جاندا اے، تے فیر غور کرن آلی ایہہ گل اے کہ صوفیاں دے عہد دی تاریخ نوں ایہناں تذکریاں تے ملفوظات اچ شامل معلومات نوں بنیاد بناؤندیاں ہوئیاں کس طرح پورے اعتماد تے یقین نال لکھیا جا سکدا اے۔
گل فوائد الفواد توں شروع کردے ہاں جیہنوں امیر حسن علاء سجزی المعروف خواجہ حسن دہلوی نے مرتب کیتا سی، ایہہ کتاب خواجہ نظام الدین اولیاء دے ملفوظات تے مشتمل اے۔ امیر حسن علاء سجزی حضرت نظام الدین اولیاء دی محفل اچ بیٹھے رہندے، نظام الدین اولیاء جد اپنے مریداں دی اصلاح تے تربیت لئی کجھ ارشاد فرماندے تے امیر حسن اوہنوں لکھ لیندے، فوائد الفواد اوہ کتاب اے جیہدے بارے امیر خسرو نے نہایت حسرت نال فرمایا سی ’’کاش میریاں ساریاں کتاباں حسن لے لیندے پر ایہہ کتاب میرے قلم توں تحریر ہوندی۔‘‘
فوائد الفواد دی اٹھائیسویں مجلس اچ امیر حسن علاء سجزی پہلی وار ایہہ گل حضرت نظام الدین اولیاء دے علم وچ لیاؤندے نیں کہ اوہ اک سال توں حضرت دی غلامی اچ بیٹھ کے جو کجھ سندے رہے اوہنوں لکھدے رہے اتے لکھن دی ایہہ وجہ بیان کیتی کہ تہاڈا بار بار اپنے مریداں نوں ایہہ اصرار رہندا اے کہ مشائخ دیاں کتاباں تے اوہناں دے ارشادات، مرید لئی لازم ہے کہ اوہناں نوں اپنی نظر اچ رکھے۔ اور چونکہ تہاڈے ارشادات دا کوئی ہور مجموعہ نہیں اے ایس لئی میں بڑی محنت تے توجہ نال تہاڈے کہے گئے ہر لفظ نوں تحریری شکل وچ لے آندا اے ہن دسو، میرے لئی کیہ حکم اے، جو تہاڈی مرضی میں اوس طرح ای کراں گا۔
ایہہ گلاں سن کے نظام الدین اولیاء نے امیر حسن نوں کہیا کہ اوہ کاغذ مینوں وکھاؤ، خواجہ نظام الدین اولیاء نے اوہ لکھے ہوئے اکھر پڑھے تے پسند کردے ہوئے فرمایا، ’’توں بہت اچھا لکھیا اے۔‘‘ فیر اک دو تھاواں خالی ویکھ کے پچھیا کہ ایتھے کیوں نہیں لکھیا۔ امیر حسن نے جواب دتا کہ ’’جتھے اوہناں نوں گل یاد نہیں رہی یا صحیح طرح سمجھ نہیں آئی اوہناں نے اوہ جگہ خالی چھڈ دتی اے۔‘‘ ایہہ سُن کے خواجہ نظام الدین اولیاء نے خالی تھاں دے رہ جان والے اکھر لکھ دتے تے ایس طرح اوہ گلاں پوریاں ہو گئیاں۔
24 محرم 714 ہجری نوں جس ویلے فوائد الفواد دی پہلی جلد مکمل ہوئی تے خواجہ نظام الدین اولیاء دے فرمان دے مطابق امیر حسن علاء سجزی نے آپ نوں پہلی جلد پڑھن لئی دتی، نظام الدین اولیاء نے ایس جلد دا اک اک حرف پڑھیا تے تعریف کردیاں ہویاں آکھیا ’’توں خوب لکھیا اے، درویشاں دے انداز اچ لکھیا اے تے نیک نامی حاصل کیتی اے۔‘‘ اک ہور جگہ تے، ایسے کتاب اچ نظام الدین اولیاء امیر حسن علاء سجزی توں پُچھدے ہن کہ میریاں جیہڑیاں گلاں توں سُن دا ایں، اوہناں نوں لکھ لیندا ایں۔‘‘ امیر حسن کہندے ہن ’’جی لکھ لیندا ہاں۔‘‘ نظام الدین اولیاء مزید پُچھدے ہن ’’تینوں ایہہ ساریاں گلاں یاد رہ جاندیاں ہن۔‘‘ امیر حسن کہندے ہن ’’ زیادہ تر تے یاد رہ جاندیاں ہن جیہڑیاں یاد نہیں رہندیاں اوہناں لئی خالی جگہ چھوڑ دیندا ہاں کہ اگر کدی دوجی واری تہاڈے کولوں سناں تے لکھ لواں۔‘‘ فوائد الفواد نوں اگر پروفیسر حبیب ہوراں نے قابلِ اعتبار منیا اے تے ایہدی ایہو وجہ اے۔
’دلیل العارفین ’’ جیہڑی خواجہ معین الدین چشتی دے ملفوظات تے مشتمل اے جیہنوں، خواجہ بختیار کاکی ہوراں نے مرتب کیتا اوہدے اچ بیان کیتے گئے موضوعات تے طرزِ تحریر توں چنگی طرح اندازہ لایا جا سکدا اے پئی ایہہ فوائد الفواد دی طرح لکھی جان والی ملفو ظات دی کتاب نہیں سگوں خواجہ بختیار کاکی ہوراں جیہڑے ایہناں محفلاں اچ موجود رہندے سن، بعد اچ اوہناں نے اپنے چیتے دا سہارا لیندے ہوئے ایہنوں لکھیا تے ایہو وجہ اے کہ ایہدیاں بارہ مجلساں اچ موضوعات دا اک تسلسل تے ترتیب پیدا کر دتی گئی اے ایس لئی موضوعات تے اوہناں دی ترتیب اچ اک شعوری کاوش نظر آؤندی اے۔ ڈاکٹر پی ایم کیوری ہوراں ایسے لئی تے کہیا اے کہ ’’دلیل العارفین خیر المجالس دے بعد تے سیر الاولیاء توں پہلوں کسے زمانے اچ لکھی گئی یعنی 1355-85ء دے وچکارلے سمے وچ۔‘‘
’’سیر الاولیاء‘‘ دے مصنف امیر خورد کتاب لکھن دی وجہ بیان کردے ہوئے لکھدے ہن کہ جد اوہناں دی عمر پنجاہ سالاں تک اپڑ گئی تے اوہناں نے کوئی ایسا کم نہ کیتا کہ جیہڑا فخر نال خدا دے حضور پیش کر سکدے تے اوہناں دے دل اچ عالم غیب توں اک دن ایہہ خیال پیدا ہویا کہ اوہناں نوں اولیاء اللہ دے حالات زندگی احاطہ تحریر اچ لیاؤنے چاہیدے سن۔ ایس لئی اوہناں نے ابو القاسم القشیری دے ’’رسالہ القشیریہ‘‘ تے حضرت علی ہجویریؒ دی ’’کشف المحجوب‘‘ توں وی استفادہ کیتا تے ایس دا اوہناں نے اپنی کتاب ’سیر الاولیاء‘ اچ کھلے دل نال اعتراف کیتا۔ اعجاز الحق قدسی ہوراں سیر الاولیاء دا اُردو زبان اچ ترجمہ کردے ہوئیاں اوہدے تعارف اچ لکھیا۔۔۔
’’عہد ہمایوں دے مشہور تذکرہ نگار شیخ حامد بن فضل اللہ جمالی دے تذکرے سید العارفین توں عہد جہانگیری دے تذکرہ نگار ’’گلزار مدینہ‘‘ تے صاحب ’’اخبار الاخیار‘‘، ایتھے تائیں کہ مفتی غلام سرور لاہوری دے ضخیم تذکرے‘‘ خزینۃ الاصفیاء‘‘ تک سارے اوہدے خوشہ چیں نظر آؤ ندے نیں۔‘‘
برصغیر پاک و ہند اچ صوفیاں وچوں سر کڈھویں حضرت علی ہجویریؒ نوں پہلے آن والے صوفیاں اچ شمار کیتا جاندا اے بلکہ خلیق نظامی ہوراں تاں ایتھے تک لکھیا اے کہ برصغیر پاک و ہند اچ حضرت علی ہجویریؒ ہوراں تصوف دی شمع جلائی پر ساڈی تاریخ دی بے بسی دا ایہہ عالم اے کہ سانوں کوئی کتاب کوئی مستند حوالہ ایسا نہیں ملدا جیہڑا سانوں یقین نال دس سکے کہ حضرت علی ہجویریؒ کدوں لاہور آئے سن، کِنّاں چِر لاہور قیام کیتا تے اوہناں دا وصال کدوں ہویا، سارے لوکیں قیاس آرئیاں کردے ہن، ایہناں قیاس ارائیاں اچ وی پنجاہ توں سٹھ ورھیاں دا فرق پے جاندا اے ایس طرح ’’کشف المحجوب‘‘ دا زمانہ تالیف وی سانوں پتہ نہیں چلدا۔
کجھ ایہو جیہی صورتحال نال ساڈا واسطہ اوس وقت پیندا اے جد اسیں ایہہ معلوم کرن دی کوشش کردے ہاں کہ خواجہ معین الدین چشتی نال موسوم ایہہ شعر
گنج بخش فیض عالم مظہر نور خدا
ناقصاں را پیر کامل، کاملاں را راہنما
اوہناں نے اوس ویلے حضرت علی ہجویریؒ بارے لکھیا سی جد اوہ ہندوستان آئے۔ اوہناں نے چالیہ دن حضرت علی ہجویریؒ دی قبر اُتے چلّہ کٹیا تے جد اوہناں نوں ولایت ملی تے اوہناں نے اظہار تشکر دے طور تے ایہہ شعر پڑھیا۔ ہن جے اسیں غور کریئے تے ساڈی تحقیق سانوں دسدی اے کہ حضرت علی ہجویریؒ دی مقبولیت ’’گنج بخش‘‘ دے حوالے نال پہلاں ہو گئی ہوندی تے فوائد الفواد دا مصنف اوہناں نوں ’’شیخ علی ہجویریؒ ‘‘ تے سفینۃ الاولیاء دا مصنف’’ شیخ پیر علی ہجویریؒ ‘‘ لکھن دی بجائے ضرور اپنیاں کتاباں اچ حضرت علی ہجویریؒ نوں ’’حضرت داتا گنج بخش علی ہجویریؒ ‘‘ لکھدا۔ اور سفینۃ الاولیاء دا مصنف ’’ایہہ کتاب (کشف المحجوب) درحقیقت اک کامل رہنما اے تے تصوف دیاں کتاباں اچ ایہدا درجہ مرشد کامل دا اے۔‘‘ تے ایسے طرح خواجہ نظام الدین اولیاء اپنی کتاب اچ ’’اگر کسے دا پیر نہ ہووے جد اوہ ایہہ کتاب پڑھے گا تے اوہنوں پیر کامل مِل جاوے گا‘‘ اجیہے الفاظ لکھن دی بجائے خواجہ معین الدین چشتی دا شعر دہراندے، جیہڑا زیادہ بہتر انداز اچ ایہو معانی ادا کردا اے۔ ایس طرح ہی خواجہ معین الدین چشتی دے حضرت علی ہجویریؒ دی درگاہ اُتے چلّہ کشی دے حوالے نال جیہڑیاں معلومات سانوں ’’تحقیقات چشتی‘‘ تے ’’خزینۃ الاصفیاء‘‘ دے مصنفین پہلی واری 1864ء تے 1865ء اچ دیندے ہن اوہ ساریاں گلاں اصل اچ مجاوراں دیاں بیان کیتیاں ہوئیاں کہانیاں تے قصّے ہن، اوہناں دا کوئی تاریخی مواد موجود نہیں، مجاوراں نے جو فسانہ بیان کیتا بغیر تحقیق کردے ہوئے تحقیقات چشتی اچ لکھ دتا گیا تے بعد اچ لوکاں نے اینی واری ایہنوں لکھیا کہ کوئی ایس دی صداقت بارے شک کرن دا سوچدا وی نہیں۔ محمد بن فوق تے مورخ لاہور محمد دین کلیم قادری ہوراں وی جو ملیا اوہنوں اپنے لفظاں اچ تحریر کر دتا تے ہن ایہناں دیاں کتاباں اک تاریخی حوالے تے پیش کیتیاں جاندیاں ہن۔
جد ساڈے کول تحریری شواہد وی موجود نہ ہوون تے جیہڑے ہین اوہ قابل اعتبار نہیں، تے فیر صوفیاء تے اوہناں دے عہد نال جڑیاں ہوئیاں گلاں دا نتارا کرن لئی سانوں کیہ کرنا چاہیدا اے ایس گل دا جواب کسے تاریخ دان یاں مؤلف کولوں نہیں مل سکدا ایہدے لئی سانوں ماہرین آثار قدیمہ دے سائنسی طریقہ کار دی مدد لینی پوے گی، جیہڑے بڑی احتیاط نال کھدائی کردے ہن تے فیر مل جان والے قدیمی آثاراں نال گم ہو جان والی تاریخ نوں لبھدے ہن، ایہدے لئی لیبارٹریاں توں وی مدد لئی جا سکدی اے۔ ہو سکدا اے ایہناں درگاہاں نال عقیدت رکھن والیاں نوں میری ایہہ گل ناگوار گزرے پر سچ ایہو ای اے کہ ساڈے کول ہور کوئی رستہ نہیں بچدا۔ چنگی گل ایہہ ہوئی اے کہ محکمہ اوقاف نے آثار قدیمہ تے زیادہ تر مزاراں دے ویہڑیاں تے سنگ مرمر لگا کے ایہناں آثاراں نوں محفوظ کر دتا اے۔ جے کھدائی کیتی جاوے تے سانوں ایہہ پتہ چل سکدا اے کہ حضرت علی ہجویریؒ دے مزار نال موجود قدیمی مسجد جیہڑی 1985ء وچ شہید کر دتی گئی سی، اوس دیاں بنیاداں اگر تے حضرت علی ہجویریؒ دے زمانے جِنیاں پرانیاں ہن فیر تے اسیں پورے یقین نال ایہدی قدامت دی گل کر سکدے ہاں، ایس طرح درگاہ حضرت علی ہجویریؒ دی جنوبی جانب واقع چلّہ گاہ خواجہ معین الدین چشتی دیاں بنیاداں ایس گل دی گواہی دیندیاں ہن کہ ایہہ چلّہ گاہ اینیاں صدیاں پرانی اے کہ ایتھے حضرت خواجہ معین الدین چشتی نے چلّہ کٹیا سی تے فیر سانوں من لین اچ کوئی دیر نہیں کرنی چاہیدی، پر جے سانوں پتہ چلے کہ اوہدیاں بنیاداں تے صرف دو سو سال پرانیاں نیں تے فیر ایہہ ثابت ہووے گا کہ ’’تحقیقات چشتی‘‘ دے مصنف نے محض خیال آرائی کردے ہوئے چشتی سلسلے دے مریداں نوں اجمیر دی بجائے حضرت علی ہجویریؒ دی درگاہ تے موجود چلّہ گاہ دی نشاندہی کر کے اوہناں دی توجہ کھچی اے تے فیر سانوں تاریخ نویں سِرے توں لکھنی پئے گی۔ ویلا اجیہے لنگھیا نہیں، اسیں ہن وی سنجیدگی نال سائنسی بنیاداں تے تحقیق کر کے ایہناں صوفیاں دے مزاراں بارے بہت کجھ سچ معلوم کر سکدے ہاں تاں جے اپنی آن والی نسل نوں سچائی منتقل کر سکئے۔


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels