Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> تاریخ دے پنے >> پنجاب وچ مزار تے اوہناں دا فن تعمیر

پنجاب وچ مزار تے اوہناں دا فن تعمیر

غافر شہزاد
January 16th, 2014

نبی کریم ﷺ دے وصال توں کجھ دہائیاں بعد اوہناں دی قبر مبارک نوں زمین دی سطح توں ارفع کر دتا گیا تے ست دہائیاں مگروں اوس تے مزار بنا دتا گیا۔ اموی خلیفہ الولید اول نے مسجد نبوی وچ آپ دے مزار نوں نمایاں انداز وچ تعمیر کرایا۔ ایس طرح ایہہ دنیا بھر دے مسلماناں لئی پہلی زیارت گاہ بن گئی۔ صحابہ کرامؓ دیاں قبراں تے مزاراں دی تعمیر دا سلسلہ کئی ورھے بعد شروع ہویا۔ پہلیاں دو صدیاں تدفین سادہ انداز وچ ہوندی رہی، نویں صدی عیسوی وچ عباسی خلیفیاں نوں اوہناں دے گھراں وچ دفن کرن دی نیہنہ رکھی گئی۔
جیہناں ورھیاں وچ قبراں نوں زمین توں ارفع کرن دی اجازت نہیں سی، کجھ ہور روایتاں نے جنم لیا۔ امیراں نوں ریشم تے اطلس نال بنے کفن وچ ولھیٹ کے دفن کرن دا رواج ہویا۔ ایہناں کفناں اتے قرآنی آیتاں نوں ریشم نال کڑھائی کر کے صاحب حیثیت لوکاں نوں دفن کیتا جاندا رہیا۔ فیر لکڑی دے بنے ہوئے تابوتاں تے پھُلاں والی کڑھائی کر کے دفنایا جاندا رہیا۔ بعد وچ تابوت وچ دفنان دا رواج صرف شہیداں تے وڈے لوکاں تک محدود ہو کے رہ گیا۔
مرن توں بعد وی انسان دی خواہش ہوندی اے کہ اوہ پچھانیا جاوے۔ قبر کولوں لنگھن والیاں نوں پتہ لگے کہ دو گز دی زمین اندر کیہڑی وڈی شخصیت دفن اے۔ ایہدے لئی قبر دے سرہانے کتبہ لاون دی نویں رِیت دا مڈھ بجھا۔ پہلاں کتبے اُتے صرف بسم اللہ، قبر وچ دفن ہون والے دا ناں، ولدیت، مرن تے جمن دی تاریخ ہوندی سی، بعد وچ دعائیہ کلمے، شعر تے شعراں وچ مرن والے دی تاریخ دا ذکر وی شامل ہو گیا۔ ایس طرح ایہہ کتبے مرن والے دی زندگی دا نِکا جیہا سوانحی خاکہ وی پیش کردے رہے، زیادہ تر سنگ مر مر دا استعمال کتبے لئی ہوندا رہیا۔ تعویز دے آل دوالے ماربل تے اوہدے اُتے لکھائی دا سلسلہ چلدا رہیا پر ایہہ بہت گھٹ قبراں تے استعمال ہویا۔
شروع وچ جیہناں قبراں دا کتاباں وچ ذکر مِلدا اے یاں زمین تے اوہناں دیاں نشانیاں مِلدیاں سن، اوہ حضورؐ دے صحابہ کرام دیاں قبراں سن، بعد وچ جد کربلا دے شہیداں دا زمانہ آیا تے آلِ رسولؐ دیاں قبراں اُتے مزاراں دی تعمیر دا سلسلہ عقیدت دے اظہار دے طور تے شروع ہو گیا۔ دور دور توں لوک حاضری لئی آؤندے سن تے ایس لئی لازم ہویا کہ آن والیاں نوں کسے دی وی غیر موجودگی وچ ایہہ پتہ چل سکے کہ قبر کس دی اے تے اوہدا کیہ مرتبہ اے۔ پر جدوں عام لوکاں تے حکمراناں دیاں قبراں عالیشان مزاراں دی شکل وچ بنن لگ پئیاں تے اسلامی دنیا وچ بالکل ای نویں قسم دیاں عمارتاں دا رواج پے گیا جیہناں نوں زیارت گاہ، مزار، درگاہ، مدفن، دربار وغیرہ جیہے ناواں نال یاد کیتا جان لگ پیا۔
صحابہ کرامؓ دے مزاراں دی نوعیت مذہبی نہیں سی تے نہ ای آون والیاں نسلاں لئی اوہناں دا ناں محفوظ کرنا مقصد ہوندا سی۔ بس عام لوکاں توں نکھیڑن تے قدرے اہمیت دین لئی ایہناں قبراں دی پہچان بنان دی ضرورت محسوس ہوئی۔ کربلا دے شہیداں دیاں قبراں مذہبی تے سیاسی ہر دو حوالیاں نال اہم سن، لہٰذا لوکاں دے دِلاں وچ ایہناں دی عزت تے تکریم حد درجہ رہی، فیر اک نویں رِت پے گئی، آون والیاں نسلاں دے دِلاں وچ ایہہ گل سما گئی جے ایہناں بابرکت تے نیک لوکاں دے گوانڈ یاں پیراں ول دفن ہوواں گے تے ساڈے گناہ وی بخشے جان گے تے ساڈا عذاب وی گھٹ ہووے گا۔ ایس خیال نے صوفیاں، اماماں تے شیخاں دیاں قبراں نوں آون والیاں اک دو صدیاں دے اندر وڈے وڈے قبرستان وچ بدل دتا۔ مثال دے طور تے بغداد وچ امام احمد بن حنبل دی قبر توں بعد ایہہ جگہ بہت وڈے قبرستان دی شکل اختیار کر گئی۔ لہور وچ قبرستان میانی صاحب، بی بی پاک دامناں تے میاں میر دے مزار نال قبرستان دے پچھے کجھ ایہو جیہیاں گلاں ای نظر آؤندیاں نیں۔
حضرت علی ہجویریؒ ہوراں نوں اپنے حجرے وچ ای دفن کر دتا گیا۔ اوہناں نے کوئی سلسلہ شروع نہیں کیتا، اگرچہ کشف المحجوب وچ اوہ واضح طور تے لکھدے ہن کہ صوفیاں دے سارے گروہاں دا آغاز حضرت ابوبکر صدیق ؓ ہوراں توں ہوندا اے۔ حضرت علی ہجویریؒ دے ویلے صوفیاں دے کوئی منظم سلسلے نہیں سن۔ اوہناں نے صرف بارہ گروہاں دا ذکر کیتا اے، دس نوں قابل تعریف تے دو نوں مردود ٹھہرایا اے۔ ہندوستان وچ بارہویں تیرہویں صدی وچ چشتی، سہروردی، نقشبندی تے قادری سلسلے دا آغاز ہویا، تے بعد وچ ایہناں دیاں بہت ساریاں شاخاں نظامی، شطاری، صابری وغیرہ متعارف ہو گئیاں۔ ایہناں سلسلیاں دے ہوندے ہوئے مذہبی فرقہ پرستی نے جڑ نہ پھڑی تے بڑا امن سکون رہیا۔
پنجاب وچ چشتی سلسلے دی پہلی درگاہ بابا فریدؒ دی اے۔ آپ نے 1265ء وچ ایس دنیا توں اجودھن (موجودہ پاکپتن) دے مقام تے پردہ فرمایا تے اوہناں نوں دفن کرن لئی شہر توں باہر قبرستان وچ لے جایا گیا۔ آپ دے وڈے پتر نظام الدین نے خاندان دے دوجے لوکاں نوں قائل کر لیا کہ بابا فریدؒ ہوراں نوں شہر توں باہر دفن کر دتا گیا تے پسماندہ گاہ دی خبر گیری کون کرے گا۔ ایس طرح جنازہ واپس لے جا کے گھر دے اندر دفن کیتا گیا۔ سیر اولیاء وچ امیر خورد نے بڑی تفصیل نال ایہہ واقعہ درج کیتا اے۔ ڈیوڑھی دیاں کچیاں اِٹاں اکھیڑ کے قبر بنائی گئی اے۔ امیر خورد دا وی نے اپنی سفید چادر کفن لئی پیش کیتی، ساری عمر روزہ رکھن تے آخیری ویلے تِن واری عشاء دی نماز پڑھن والے بابا فریدؒ نوں اج دے دانشور سکھاں دا بہت وڈا خیر خواہ بنا کے پیش کردے ہن، ایہہ بابا فریدؒ نیں جیہناں نے جسمانی کمزوری پاروں بے ہوشی دے عالم وچ آخیری لمحے گزارے، ہر واریں اکھ کھلدی تے نصیر الدین چراغ دہلی کولوں پچھدے پئی میں عشاء دی نماز پڑھ لئی اے، تے اوہ فرماندے ’’جی جناب نے نماز پڑھ لئی اے‘‘ آپ فیر نماز پڑھن لئی سجدے وچ ٹر جاندے۔ چشتی سلسلے وچ چلہ کشی تے فاقہ کشی نوں بڑی اہمیت حاصل رہی اے۔ سماع یاں قوالی نوں ایہہ روحانی غذا سمجھدے سن تے چشتی خانقاہواں تے جماعت خانہ دی موجودگی لازم سی جتھے غریب غرباء، عالم، طالب علم تے مسافر قیام کردے تے علم حاصل کردے۔ اوہناں نوں روٹی ٹکر ملدا رہندا، علم تے مذہبی تعلیم وی حاصل ہو جاندی تے ہور اوہناں نوں کیہ چاہیدا سی۔
جماعت خانے دی چھت بہت سارے ستوناں نے چُکی ہوندی سی تے ہر تھم یاں ستون دے تھلے اک صوفی یاں عالم دا قیام ہوندا۔ خانقاہ وچ قوالی لئی تھاں مخصوص ہوندی تے ایس طرح خانقاہ وچ تھاں دی ونڈ ہو جاندی، جو کجھ ملدا سی غریباں تے ضرورت منداں وچ تقسیم کر دیندے تے اپنے کول کجھ نہ رکھدے، ہر شام سورج ڈبن توں پہلاں فتوح تے نذرانے دی ساری رقم یاں جنس تقسیم کر دتی جاندی، ایہناں دا خیال سی کہ نکلن والا سورج دن دیاں ساریاں ضرورتاں دا سامان لے کے اگھڑے گا۔
ایہو ای وجہ اے کہ ایہناں دے مزار کچی اِٹ تے گارے نال بنائے جاندے سن تے اوہناں دی اُچائی گھٹ رکھی جاندی۔ تزئین تے آرائش وچ سادگی نظر آوندی۔ چشتی صوفی صاحب جلال یاں صاحب اقتدار نہیں سن، اوہ لوکاں وچ گھل مل کے رہندے تے ہر امیر غریب دی سانجھی عزت کردے سن۔ ایسے لئی لوک اوہناں ول اَجڑ بن بن آؤندے سن۔ ایہو وجہ اے کہ حاضری دین والے لوکاں دی نظر وچ مزار دی عالیشان عمارت اہمیت نہیں سی رکھدی سگوں صاحب مزار ای اوہناں دی توجہ دا مرکز رہندا۔ سہروردیاں تے چشتیاں دے ایتھے ایہہ بہت وڈا بنیادی فرق اے۔
چشتی سلسلے دے صوفیاء دے ایتھے مزاراں دے نال برانڈہ ضرور ہوندا سی، ایس لئی پئی ایہدے وچ بہہ کے زائرین نفل پڑھدے، عبادت کردے، قرآن پڑھدے تے قوالی سُندے سن۔ مزار دا کمرہ چھوٹا ہوندا سی ایس لئی وی چوکھی تھاں دی لوڑ رہندی۔
پنجاب وچ سہروردی سلسلے دا آغاز حضرت جلال الدین بخاری نے اُچ شریف وچ کیتا تے ملتان وچ ایہدا دیوا حضرت بہاؤ الدین زکریا ملتانی نے بالیا تے ہر پاسے ایہدا چانن کھلریا۔ اوہناں دا وصال 1267ء وچ ہویا۔ چشتی سلسلے دے صوفیاں دے مقابلے وچ سہروردی سلسلے دے صوفیاں دی سوچ روپے پیسے تے دنیاوی جاہ و جلال بارے بالکل اُلٹ سی۔ سہروردی کہندے سن کہ حکمران دی حکمرانی اوہناں دی مرضی نال قائم اے ایس لئی اوہدی دولت تے حکمرانی وچ اوہناں دا ایہہ وی آکھنا سی پئی اوہ حاکماں کولوں زمین جائیداد تے رقم نہیں لین گے تے غریب لوکاں وچ کتھوں تقسیم کرن گے۔ ایہہ سوچ کے اوہ اپنیاں تجوریاں بھردے رہے۔ بہاؤ الدین زکریا دے وصال توں بعد اوہناں دے لواحقین نوں فی کس اک اک لکھ تنکے ملے سن، اوہناں دی رہائشی حویلی کسے محل نالوں گھٹ نہیں سی تے اوہناں دے مزار کسے مقبرے توں گھٹ نہیں سن، ملتان وچ اج وی بہاؤ الدین زکریا تے شاہ رکن عالم یعنی دادے تے پوتے دے عالیشان مزاراں نوں ویکھ کے اوہدے جاہ و جلال دا اندازہ ہوندا اے۔
ایہو وجہ اے کہ سہروردی سلسلے دے ایہناں مزاراں توں صوفی دی شخصیت پچھے رہ جاندی اے تے ایہناں دا جلال زائرین دے دلاں تے غلبہ کردا اے۔ سہروردی خانقاہواں دے حجریاں تک عام زائرین دی پہنچ نہیں سی تے صوفی نوں وی ملن لئی ترلا کرنا پیندا سی۔ حقوق داخلہ محدود تے مخصوص سن، سہروردی صوفی عوام الناس نوں عام طور تے نہیں ملدے سن تے وچ اک وتھ رکھدے سن۔ سہروردی سلسلے دے مزاراں نوں وڈا تے کھُلا بنایا جاندا سی، ایہدیاں دو وجوہات سن، اک تے اوہ عالیشان ہو جاندے سن تے زیارتیاں دے دلاں تے رعب پے جاندا سی، دوجی ایہہ سی کہ اوہناں نوں بہت ساری جگہ مل جاندی سی جیہڑی خاندان دے لوکاں نوں دفن کرن لئی کم آوندی سی۔ سہروردی صوفی تے اوہناں دے خاندان لوک بستی دے قبرستان وچ دفن ہونا پسند نہیں سن کردے۔ ایہدے مقابلے وچ چشتی سلسلے دے صوفیاں دے مزار چھوٹے تے اوہناں دے اندر اک یاں دو قبراں توں زیادہ دفن کرن دی اجازت نہیں دتی جاندی سی۔ سہروردی سلسلے دے مزاراں دے آل دوالے برانڈہ وی بنایا جاندا سی تے اوہدا مقصد زیارتاں لئی جگہ مہیا کرنا نہیں سی ہوندا سگوں خاندان دے لوکاں نوں دفن کرن لئی جگہ مہیا کرنا مقصود ہوندا سی۔ ایس طرح چشتی تے سہروردی صوفی تیرہویں تے چودھویں صدی وچ تصوف دے دو کنڈھیاں تے زندگی گزاردے رہے۔ ایس فرق نے اوہناں دے رہن سہن تے وی چوکھا اثر پایا۔
سہروردی تے چشتی سلسلے توں بعد پنجاب وچ تیسرا سلسلہ قادری اے جیہڑا پندرھویں تے سولہویں صدی وچ خوب پھلیا پھُلیا۔ ایہدا آغاز تے شیخ عبد القادر جیلانی توں ہوندا اے پر اوہناں دی وفات توں تِن سو سال بعد سید محمد غوثؒ ہوراں پنجاب وچ ایس سلسلے نوں متعارف کرایا۔ اوہ لاہور وچ کجھ ورھے قیام کرن توں بعد 1428ء وچ اُچ شریف چلے گئے جیہڑا اوس وقت تک سہروردی سلسلے دا مرکز سی۔ سید محمد غوثؒ ہوراں دا وصال 1517ء وچ ہویا۔ اوہناں نوں اُچ شریف وچ ای دفن کر دتا گیا تے اوہناں دے محلے دا ناں اُچ گیلانیاں مشہور ہویا۔
لاہور وچ قادری سلسلے دے معروف بزرگ حضرت میاں میر سترہویں صدی دے پہلے نصف وچ قیام پذیر رہے۔ اوہناں توں اڈ حضرت محمد غوث المعروف بالا پیر اوکاڑہ، شیخ داؤد بندگی، حضرت موسیٰ پاک حضرت شاہ ابو المعالی، حضرت شاہ جمال، حضرت شاہ کمال، خواجہ بہاری، حضرت شاہ چراغ، حضرت سلطان باہو، شاہ عنایت قادری تے بابا بُلھّے شاہ نے پنجاب دی دھرتی اُتے قادری سلسلے دا چانن کئی صدیاں تک کیتی رکھیا۔
ایہناں مزاراں دے فن تعمیر دا جے جائزہ لیا جاوے تے ایہدا مقابلہ چشتی تے سہروردی سلسلے دے مزاراں نال کیتا جاوے تے کئی گلاں کھُل کے سامنے آؤندیاں ہن۔ قادری سلسلے دے مزار نہ تے سہروردی سلسلے دے مزاراں وانگوں وڈے قد کاٹھ تے اپنی شکل و صورت وچ عظمت و سطوت دے حامل ہن تے نہ ای چشتی سلسلے دے صوفیاں وانگوں اٹاں، گارے تے سادگی نال بنے ہوئے ہن۔ پیسہ وی خوب سی تے اوس ویلے کاریگر وی خوب سن۔ مغل حکمراناں وچ عقیدت مندی وی غالب سی پر فیر قادری سلسلے دے مزاراں دیاں عمارتاں اینیاں عالیشان نہیں بن سکیاں، قادری سلسلے دے مزار قد کاٹھ، تناسب تے تعمیراتی فن وچ چشتیاں دے مزاراں توں تے بہتر ہن پر اپنی آرائش تے خوبصورتی توں سہروردی مزاراں تک نہیں پہنچ دے، قادری قوالی نوں کوئی زیادہ نہیں دیندے سن۔ ایہہ مزار زیادہ تر اُچے تھِڑے تے بنائے گئے سن تے ایہناں دی اندرونی سجاوٹ سادہ خطاطی تے نقاشی نال کیتی گئی۔ لاہور دے مزاراں اُتے گنبد بنائے گئے پر اُچ شریف تے آل دوالے دے مزاراں دیاں چھتاں لکڑی دیاں تے اوہناں دی اندرونی سطح تے زیبائش و آرائش کیتی گئی سی۔ کاشی ٹائل تے فرسیکو دا استعمال گھٹ نظر آؤندا اے۔ قادری تے چشتی مزار عام طور تے سطحی مربع نقشے تے بنائے گئے سن جد کہ سہروردیاں نے سطحی مربع نقشے توں اڈ ہشت پہلو سطحی نقشے تے وی مزاراں دی تعمیر کیتی، کندھاں وچ کاشی ٹائل دا استعمال وی کیتا۔
پنجاب وچ سانوں نقشبندی سلسلے دے مزار گھٹ نظر آؤندے نیں۔ پیر جماعت علی شاہ، میاں شیر محمد شرقپوری تے حضرت نوشہ پاک اہم درگاہواں ہن۔ نقشبندی سلسلے دے بہتے مزار کشمیر وچ ہن۔ اوہناں دی تعمیر لکڑی نال کیتی اے تے اوہناں فن تعمیر وی مقامی تعمیری روایت دے خمیر توں اُٹھدا اے۔
چشتی سہروردی تے قادری سلسلے دے صوفیاں دے مزاراں دی تعمیر دے فن تے کاری گری بارے کجھ اکھر لکھن دا مطلب ایہہ ہر گز نہیں پئی میں ثابت کرنا چاہندا کہ صوفیاں دے ایہناں سلسلیاں دے مزار بناؤندے ہوئے معماراں تے مستریاں نے ایہناں گلاں دا خیال رکھیا اے۔ اصل گل ایہہ وے کہ ساڈیاں عمارتاں جیہدے وچ انسان وسدے نیں، اوہناں دی تعمیر اک خاص مقصد لئی کیتی جاندی اے۔ گھر اندر آرام کرن لئی تے اک خاندان دے سارے جئیاں دے مل بیٹھن تے آپس دے گوڑھے رشتیاں دی مضبوطی لئی کمرے بنائے جاندے ہن۔ ہسپتال وچ مریضاں دی چنگی خدمت خاطر لئی تے ڈاکٹراں لئی کمرے بنائے جاندے ہن۔ کھیڈاں لئی سٹیڈیم تے نماز پڑھن لئی مسیت دی تعمیر اپنا وکھرا تے نویکلا تعمیراتی تشخص بنا چکی اے۔ بالکل ایس طرح جد اسیں مزاراں دیاں عمارتاں نوں ویکھدے ہاں تے سانوں پتہ لگ جاندا اے کہ کسے پیر فقیر دی قلی یاں درگاہ اے۔ جدوں اسیں نیڑے ہو کے ہور غور کرئیے تے سانوں پتہ لگدا اے کہ چشتی، سہروردی، نقشبندی تے قادری سلسلے دے وڈکیاں دیاں زندگی دا بھاویں اصل مقصد تے ذات الٰہی دا قرب حاصل کرنا سی، پر اس تک اپڑن لئی ایہناں نے وکھرے تے نویکلے راہ لبھے، ایہناں دیاں تعلیمات دا انداز تے ترجیحات مختلف سن، پر اس تک اپڑن لئی ایہناں نے وکھرے تے نویکلے راہ لبھے، ایہناں دیاں تعلیمات دا انداز تے ترجیحات مختلف سن، لوکاں تے رب نال رشتے نوں دنیا وچ رہندے ہوئے وکھرے وکھرے انداز نال تکدے سن۔ ایسے لئی تے ایہہ وکھو وکھ سلسلے بنے تے ایہو وجہ اے کہ ایہناں درگاہواں تے مزاراں دیاں عمارتاں اوہناں دا فن تعمیر، تے اوہناں دیاں رسماں تے رواجاں نوں پورا کرن لئی وکھو وکھ تھاواں چاہیدیاں ہن تے ایسے فرق دی وکھی وچوں ایہناں عمارتاں دے فن تعمیر دی نیہنہ رکھی گئی اے۔ ایس موضوع تے تفصیل نال کم کرن دی بہتی لوڑ اے، کیوں جے مینوں ایس طرح لگدا اے کہ ایہناں صوفی سلسلے دے مزاراں اُتے نقاشی، آرائش تے خوبصورتی لئی مختلف ڈھنگ تے مختلف سامان ورتے گئے نیں۔ بیلاں، پھُلاں تے جومیٹری دے وکھو وکھ نمونے ورتے گئے ہن۔ ایہہ ساریاں شیواں مل کے ای تے درگاہواں وچ روحانی کیفیت تے منظر نامہ پیش کردیاں ہن۔


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels