Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> تاریخ دے پنے >> آخری لڑی : 2 : خانقاہ بابا فرید

آخری لڑی : 2 : خانقاہ بابا فرید

غافر شہزاد
August 11th, 2013
5 / 5 (1 Votes)

بابافریدؒ دے بارے اچ گل ہووے تے ایہہ کس طرح ہو سکدا ہے کہ اوہناں دی شاعری جیہڑی اشلوکاں دی صورت اچ اج وی زندہ اے، اوہدا ذکرنہ ہووے۔ پڑھن کفن والے ایہنوں اردو تے ملتانی پنجابی(سرائیکی)دی شروع دی اک شکل قراردیندے سن، ویسے تے اوہناں صدیاں تے سالاں اچ پڑھے لکھے لوکاں دی زبان عربی تے فارسی سی ،بابافریدؒ ہوراں ایہہ دوویں زباناں تحصیل علم لئی سکھیاں، قرآت، حدیث تے تصّوف دی روح نوں سمجھیاتے اوس توں بعد آپے نہ صرف ایہہ عملی تفسیربن گئے بلکہ ایہناں موضوعات توں عام فہم لفظاں وچ پرو کے شاعری دا روپ دتا، ہندوستان اچ اوہ غالباًپہلے شاعر سن جیہناں نے لوک زبان اچ تصّوف روحانیت تے قرآن حدیث دے موضوعات توں شاعری دا موضوع بنایا، جیہڑے لوکاں نوں زبانی یاد ہوگئے تے بعد اچ گرو ارجن نے 1604ء اچ جدوں سکھاں دی مذہبی کتاب ’’گرو گرنتھ صاحب‘‘ ترتیب دتی تے بابا فریدؒ دے 112 اشلوک اک باب دی شکل اچ شامل کیتے تے اوہناں دا ناں ’’اشلوک شیخ فریدؒ ‘‘ رکھیا، جیہناں نوں سکھ مذہب دے لوک اج وی بڑی عقیدت نال پڑھدے ہن تے پنجاب اچ آون تے متھا ٹیکن لئی بابا فریدؒ دی قبر تے ضرور جاندے ہن۔
بابا فریدؒ نے اپنے ایہناں اشلوکاں اچ بندے دی رب نال غیر مشروط محبت، ذہنی تے خیالات دی پاکیزگی دنیاوی دولت تے ترقی توں کنارہ کشی تے خوف خدا جیہے نازک موضوعات تے زور دتا۔ اوہناں دے نزدیک ایہہ بندیاں تے خدا دے غالب خوف ہی دی اک صورت نال معاشرے اچ اچھائی تے برائی دی تمیز ہو سکدی اے۔ بابا فریدؒ ہوراں شریعت، طریقت، معرفت تے حقیقت دے سارے مرحلے طے کیتے تے صوفیانہ طرز زندگی دے اچ کمال تے پہنچے، حقیقت اوہناں دے سامنے کھل گئی تے پھیر اوہناں لئی دنیا تے رب دے معنی ہی بدل گئے، توحید اوہناں دا خاص الخاص موضوع سی تے ایس معاملے اچ اوہ بہت احتیاط ورتدے سن۔
بابا فریدؒ جدوں تک زندہ رہے اوہ فارسی زبان دے مختلف شعر زیرِ لب پڑھدے رہے تے اوہناں دے وصال توں بعد اج تک اوہناں دی زیارت تے عقیدت مند اوہناں دے اشلوک پڑھ پڑھ کے لوکاں نوں سناؤندے رہندے ہن، جس طرح اسیں پہلاں لکھ چکے ہاں کہ اوہناں نوں آبادی دے قبرستان اچ دفن کرن دی بجائے اوہناں دے حجرے اچ ہی دفن کر دتا گیا، ایس طرح آپ دا اوہ گھر جیہڑا آپ دی حیاتی اچ آپ دا مسکن سی، جیہدے ویڑھے اچ آپ دے ٹُردے پھردے قدماں دے نشان سن تے جیہدے ذرّے ذرّے نیں آپ دے کیتے جان والے ذکرِ الٰہی نوں اپنے اندر سمو لیا سی اوتھے ہی وصال توں بعد آپ دے خاکی جُثے نوں مٹی دے حوالے کر دتا گیا جس دے بارے اچ آپ نے اپنی شاعری اچ کیہا سی کہ مٹی جیہڑی قدماں دے خاک اے، مرن توں بعد ایہو مٹی ساڈے اتے پا دتی جاندی اے۔
شروع دے ورھیاں اچ تے یقیناًآپ دے خاندان دے لوک اپنے ایسے گھر اچ آباد رہے ہون گے، مگر جدوں زیارتیاں دی تعداد اچ وادھا ہو گیا تے ایہہ جگہ سوڑی پے گئی تے آپ دی اولاد شمال جنوب وچ واقع اچے ٹبّے تے گھر بنا کے رہن لگ پئی جتھے اج وی اوہناں دے خاندان دے لوک رہائش پذیر ہن تے اوسے پاسوں عرس دے دناں اچ رسماں دی ادائیگی لئی خانقاہ دے احاطے اچ داخل ہوندے ہن۔
پہلاں پہل حجرہ تے گنبد اُسار کے ایہنوں دوجیاں عمارتاں توں وکھ کر دتا گیا کجھ عرصہ بعد دربار شریف دے مغربی جانب کچھ گز فاصلے تے بقول ڈاکٹر احمد نبی خان دے، سلطان محمود تغلق دے دور اچ تناں گنبداں والی مسجد اسار دتی گئی، ایس مسجد دے شلغمی گنبد اوس عہد دی پہچان 1999ء اچ جدوں اک وڈی جامعہ مسجد دی تعمیر کر دتی گئی تے ایس دوران تغلق دور دی ایس یادگار مسجد نوں گرا کے ایہدا ملبہ لے جا کے دریا اچ بہا دتا گیا۔
قدیمی خانقاہ بابا فریدؒ دا قدیمی نقشہ سانوں ڈاکٹر احمد خان ہوراں دی کتاب اچ ملدا اے جیہڑی اوہناں نے پاکستان اچ اسلامی تعمیرات دے حوالے نال لکھی اے، ایہہ نقشہ ولی اللہ خان نے اوس وقت بنوایا جدوں اوہ محکمہ اوقاف دے شعبہ کنزرویشن نال وابستہ سن، تے اک قدیمی تصویر بیسیویں صدی دے شروع والے سالاں دی ملدی اے جدوں دربار شریف دی جنوبی جانب واقع بارہ دری دیاں صرف دیواراں اساریاں گئیاں سن تے اوہدے اتے چھت نہیں سی پائی گئی۔ ایہہ تصویری حوالہ تے دوسرا قدیمی خانقاہ دا نقشہ جدوں ایہدے تعمیر نو تے توسیع دا اجے آغاز نہیں سی ہویا، سانوں صدیاں پرانی خانقاہ دی تعمیرات دے بارے اچ بہت کجھ معلومات دیندے نیں۔
بابا فریدؒ ہوراں دا مزار باہر ولوں 19X19 دے لگ بھگ اے تے مربع شکل دا ایہہ پلان اپنے اندر دو قبراں لپیٹے ہوئے ہے اک بابا فریدؒ دی تے دوجی اوہناں دے بیٹے بدر الدین اسحاقؒ دی، یقیناًپہلاں بابا فریدؒ ہوراں دا وصال ہویا اے تے اوہناں نوں اوس قت حجرے دے درمیان اچ دفن کیتا گیا ہووے گا بعد ازاں جدوں بدر الدین اسحاق ہوراں نوں دفن کیتا گیا، تے دوویں قبراں دا وقوع مرکز چوں ہٹ گیا ہووے گا لیکن جدوں کدی ایہدی تعمیر نو ہوئی ہووے گی تے حجرے دا سائز ودھا کے دوہاں قبراں نوں مرکز اچ کر دتا گیا ہووے گا، چونکہ گھر دا داخلی قدیمی دروازہ خانقاہ دی مشرقی جانب اے، ایس لئی مزار شریف دا ابتدائی دروازہ وی مشرقی جانب تعمیر کیتا گیا ہووے گا ایہو بوہا نورانی کہلاندا ہے، پر حقیقت ایہہ ہے کہ پنجاب اچ مزار دے کمرے دے اندر داخل ہون لئی جنوبی دیوار اچ دروازہ رکھن دی روایت مضبوط اے ایس لئی کہ جنوبی جانب صوفی دے قدماں دی طرف ہوندی اے تے لوک اپنی عقیدت نال ایس نوں ایتھے لئی باعثِ برکت سمجھدے ہن کہ اوہ پیراں والی جانب توں داخل ہون، ایسے لئی بعد اچ قدماں والی جانب اک ہور دروازہ کھول دتا گیا ہووے گا، مزار دی مغربی دیوار اچ نماز پڑھن لئی اک مصلیٰ جیہی جگہ بنی ہوئی اے تے شمالی جانب باری اچ سنگ مرمر دی جالی ایستادہ اے تے ایس طرفوں ہوا تے روشنی دربار شریف اچ داخل ہوندی رہندی اے، اج کل شمالی جانب دی بیرونی اطراف برآمدے دی تعمیر کر کے ایہہ حصّہ صرف زنانیاں لئی مخصوص کر دتا گیا اے۔ مزارِ شریف دیاں چاروں دیواراں جوں جوں اتے بلندی تے جاندیاں نیں اوہ اندر دی جانب جھپکدیاں جاندیاں نیں، ایس طرح دیاں بیرونی دیواراں دی تعمیر سانوں سلطنت عہد دے سہروردی سلسلے دے صوفیاں دے ہاں بکثرت ملدیاں ہن ملتان اچ شاہ رکن عالمؒ دے مزار دیاں بیرونی دیواراں ایس طرح ہی اندر دی جانب جھپکدیاں نیں ایہہ وکھری گل اے کہ اوہناں دے مزار دا سطحی نقشہ اٹھ پہلو اے تے اوہ اپنے اندر شکوہ تے عظمت دا تاثر رکھدا اے۔
بابا فریدؒ دے مزار اتے تعمیر کیتا جان والا گنبد اٹّاں دا بنیا ہویا اے تے ایہدی بیرونی شکل خواجہ معین الدین چشتیؒ دے اجمیر وچ واقع مزار دے گنبد نال لگا کھاندی اے تے دوہاں دا کلس وی اکو جیہا اے۔
بیسویں صدی دے ابتدائی سالاں اچ، قرین قیاس اے کہ بابا فریدؒ دے مزار دے جنوبی دروازے دی بیرونی جانب اک راہداری لئی برآمدہ بنایا گیا ہوئے گا، جیہڑا بعد اچ اک اہم عنصر دی شکل اختیار کر گیا، ایتھے قوال سماع وی کر لیندے سن تے زیارتی عام دناں اچ بیٹھ کے نفل تے عبادت وی کر لیندے سن، ایس طرح بابا فریدؒ دے مزار دی جنوبی جانب ایس برآمدے دی تعمیر نے اوہدا مجموعی تعمیراتی تاثر تبدیل کر کے رکھ دتا۔ یقیناًابتدا اچ مزار تے مسجد دو ہی عمارتاں ہون گئیاں، بعد ازاں آپ دے پوتے خواجہ علاؤالدین موج دریاؒ دے وصال توں بعد اوس وقت دے بادشاہ نیں جیہڑا اوہناں نال بہت عقیدت رکھدا سی، آپ دی قبر تے اک وڈا عالیشان مزار اٹّاں نال بنوا دتا، اج وی بابا فریدؒ دے مزار دی شمالی مشرقی جانب ایہہ عالیشان شاہی مزار محفوظ اے تے ایہدے اندر کئی درجن قبراں آپ دے خاندان دے لوکاں دیاں موجود ہن، مزید شمال مشرقی جانب خانقاہ دے کونے اتے خاندان دیاں زنانیاں لئی ایک قطعہ اراضی مخصوص کر دتا گیا تے اوہناں نوں وصال توں بعد ایتھے دفن کرن دا سلسلہ شروع ہو گیا۔
خانقاہ دے احاطہ دی جنوبی جانب وی تِن ہشت پہلو چھوٹے کمرے ہوندے سن جیہناں نوں برج کیہا جاندا سی ایہہ تِنوں حجرے آپ دے تِن جانشیناں تے خلیفیاں دے ناں نال مشہور ہو گئے اک جمال الدین ہانسوی دی نسبت نال برج جاملی مشہور ہو گیا، دوجا خواجہ نظام الدین اولیاء دی نسبت نال برج نظامی تے آپ دے سگے بھانجے خواجہ علاء الدین احمد صابر ہوراں دے ناں دی نسبت نال برج صابری دے ناں نال جانیا جان لگا۔ جنوبی جانب توسیع دے وقت 1990-91ء اچ ایہناں برجاں نوں مسمار کر دتا گیا تے ساہیوال روڈ ولّوں کجھ جگہ خرید کے محکمہ اوقاف تے خانقاہ تے بھیجن لئی جنوبی جانب زینے تعمیر کر کے اک نیا رستہ کھول دتا جیہڑا اج زیارتیاں دے زیر استعمال اے تے بہت گھٹ لوکی مشرقی ڈیوڑھی ولوں خانقاہ اچ داخل ہوندے ہن، جنوبی جانب ساہیوال روڈ چونکہ دربار شریف دے صحن توں بیس پچیس فٹ نیویں اے، ایس لئی عورتاں تے مرداں لئی دو مختلف چوڑے زینے تعمیر کیتے گئے ہن۔
دربار شریف دے شمال مشرقی کونے تے چند فٹ دے فاصلے تے مسجد اولیاء دے آثار موجود ہن، دراصل ایہہ خواجہ نظام الدین اولیاء دی سجدہ گاہ سی، بعد اچ ایہنوں خواجہ نظام الدین اولیاءؒ دی نسبت نال محفوظ کر کے اک نِکے جیہے حجرے دی شکل دے دتی گئی اے، لوکیں اج وی ایتھے دو نفل پڑھن نوں باعث برکت سمجھدے ہن تے اپنے دل دی مراد منگدے ہن جیہڑی پُوری ہو جاندی اے۔
جنوبی جانب توسیع دے وقت برج صابری نوں گرا دتا گیا تے ایسے جگہ تے 24 فٹ چوڑے زینے تعمیر کر کے نیا راستہ زیارتاں لئی کڈھیا گیا لیکن خواجہ علاؤالدین صابرؒ ہوراں دے عقیدت منداں اوہناں دی نشانی نوں رکھن لئی نال ہی اک نیا صابری حجرہ تعمیر کر دتا، اج عام دناں اچ ایس حجرے دے کنڈھے تے بیٹھ کے قوال سماع کردے ہن ایس حجرے دی تعمیر کراچی دے اک صاحب ثروت نے محکمہ اوقاف دی اجازت نال اپنے پلیوں کیتی اے۔
ایس توں علاوہ مشرقی ڈیوڑھی دے سجّے کھبّے پاسے دو منزلہ کمرے ہن جتھے اج محکمہ اوقاف نے تھلّے والی منزل تے شفاخانہ تے اتے منزل تے مینیجر دا دفتر بنا رکھیا اے تے دوجی جانب کمرے اچ عرس دے دناں اچ سیکورٹی آلے قابض ہوندے ہن، شمالی جانب، جدھروں دیوان صاحب تے بابا فریدؒ دے خاندان دے دیگر لوگ خانقاہ تے آندے ہن اوتھے وی پہلاں اک ڈیوڑھی ہوندی سی، 2002ء اچ ایتھے ہون والے حادثے اچ جدوں 38 زیارتی دم گھٹن نال مر گئے تے محکمہ اوقاف نے ایہہ ڈیوڑھی گرا کے ایتھے کشادہ تے کھلا زینہ تعمیر کر دتا اے۔ ہن ایہہ رستہ وی عام دناں اچ زیارتیاں لئی کھلا ہوندا اے۔
خانقاہ بابا فریدؒ دی توسیع دے منصوبے دا خیال اوس وقت دے صدر پاکستان جنرل محمد ضیاء الحق ہوراں اپنے دورے دے دوران پیش کیتا جدوں اوہ وزیراعظم محمد خان جونیجو دے ہمراہ 30 مارچ 1988ء نوں بابا فریدؒ دے مزار تے حاضری لئی گئے، اوہناں نے چادر چڑھائی تے فاتحہ پڑھی، ایہہ اوہناں دناں دی گل اے جدوں درگاہ علی ہجویری تے نئی مسجد دی تعمیر دا کم اپنے آخری مرحلیاں وچ سی تے اوس منصوبے نال وی جنرل محمد ضیاء الحق ہوراں دی ذاتی دلچسپی تے عقیدت سی لہٰذا صدر پاکستان نے داتا دربار کمپلیکس دی طرز تے ایتھے اک ترقیاتی منصوبہ بنان دے احکامات جاری کیتے۔ ابتدائی طور تے اک کروڑ روپے دی تعمیرات دے خیالات دا اظہار کیتا گیا تے توسیع لئی زمین دی خریداری بارے وی احکامات جاری کیتے گئے۔
خانقاہ بابا فریدؒ تے تعمیرات بارے ایس لئی وی حاکماں نے توجہ کیتی کہ 1986-87ء دیاں شدید بارشاں اچ قدیمی مسجد دیاں بنیاداں وچ پانی پَے جان دی وجہ توں دیواراں وچ دراڑاں پے گِئیاں، محکمے نے پہلی واریں سنجیدگی نال پرانی مسجد نوں محفوظ رکھن لئی غوروخوض کیتا تے ایہدے لئی اُچّے لیول دی اک کمیٹی تشکیل دتی۔
مسیت دے بارے اچ اسیں اگے چل کے ہور گل کراں گے ایس لئی کہ اجے اسیں خانقاہ دی توسیع دے منصوبے بارے مزید گلاں کرنیاں ہن۔
خانقاہ دی مغربی جانب توسیع لئی منصوبے نوں مالی مجبوریاں دی وجہ توں دو حصیّاں وچ تقسیم کر دتا گیا تے فروری 1989ء اچ چیف ایڈمنسٹریٹر اوقاف نے 64 لاکھ روپے دے ترقیاتی کماں دی منظوری جاری کیتی۔ توسیع دے پہلے مرحلے وچ تِن منزلہ اوقاف بلڈنگ دی تعمیر، زیریں منزل تے 8 دوکاناں تے 8 عدد کمرے بمعہ باتھ روم دے تعمیر کیتے گئے پہلی منزل تے مسافراں لئی چار وڈے کمرے تعمیر کیتے گئے تے دوجی منزل جیہڑی دربار شریف دے صحن دے برابر پہنچ جاندی اے، اک وڈا ہال تعمیر کیتا گیا جتھے مسجد دی تعمیر دے دوران کئی سالاں تک نماز پڑھی جاندی رہی ایس مرحلے دی خاص گل 243 فٹ لمبی تے 24 فٹ اُچّی کنکریٹ دی پشتہ دیوار دی تعمیر سی، جس نے جنوبی جانب توں 24 فٹ اچے ٹبّے نوں سہارا دے کے رکھنا سی، کم بڑا اوکھا تے ضروری سی۔
ایسے دوران دوجے مرحلے تے تیہہ ہزار گیلن پانی لئی اک ٹینکی وی تعمیر کیتی گئی، صحن دی فرنشنگ تے توسیع تے ایس توں علاوہ لائبریری تے دفتری عملے لئی عمارت وی تعمیر کیتی گئی۔ مگر دوجے مرحلے دی سبھ توں اہم گل 24 فٹ چوڑے زنانہ تے مردانہ الگ الگ کرینے تعمیر کیتے گئے تاکہ لوکیں تے زیارتی ساہیوال روڈ توں جنوبی سمت اچ براہ راست خانقاہ اچ داخل ہو سکن، ایہہ سارے کم محکمہ اوقاف دے ناتجربہ کار عملے تے محدود مالیاتی ذرائع دے سبب اک چیلنج توں گھٹ نہیں پر محکمہ اوقاف دے شعبہ تعمیرات نے ایس چیلنج نوں قبول کیتا تے بہت تھوڑے وقت اچ ایہہ دوویں مراحل طے کر لتے۔ البتہ مالی مدد لئی چیف ایڈمنسٹریٹر اوقاف نے 17 مارچ 1991ء نوں وزیر اعلیٰ پنجاب نوں ایک کروڑ دی خطیر رقم مہیا کرن بارے اک چٹھی لکھی، ایہدے وچ ستّر لاکھ روپے 24 فٹ اُچّی پشتہ دیوار دی تعمیر لئی خرچ ہوئے سن۔
وزیر اعلیٰ پنجاب نے معاملے دی نزاکت تے زیارتیاں دیاں ضرورتاں دا ادراک کردے ہویاں 21 مئی 1991ء نوں اک کروڑ روپے دی منظوری دے دتی تے محکمہ خزانہ نوں احکامات جاری کر دتے گئے، چیئرمین پلاننگ تے ڈویلپمنٹ نے ایس گل نوں بنیاد بناندے ہوئے کہ مالی سال دا اختتام ہو رہیا اے لہٰذا اینی وڈی رقم دی گنجائش خزانے اچ نہیں ہے، لہٰذا اوہناں دی معذرت قبول کرو۔ ٹبّے نوں گرن توں بچان لئی چونکہ حفاظتی پشتہ دیوار دی تعمیر نہایت ضروری سی، لہٰذا سیکرٹری فنانس نے چیف سیکرٹری دے توسط نال چیف منسٹر پنجاب کولوں ستّر لکھ روپے دی فوری منظوری تے فراہمی لئی احکامات حاصل کر لَے۔ ایس طرح 22 اکتوبر 1991ء نوں خانقاہ بابا فریدؒ دے ٹبّے نوں بچان لئی ستّر لکھ روپے محکمہ اوقاف دے اکاؤنٹ وچ بھجوا دتے گئے، لیکن سرکاری طریقہ کار دیاں گنجھلاں کڈھن لئی پھیر وی محکمہ اوقاف نوں اک سال لگ گیا۔
فنڈ مل گئے تے مشاورت تے فنی معاونت لئی پیشگی اہلیت دیاں درخواستاں وصول کیتیاں گیئاں وزیراعظم پاکستان نے 21 نومبر 1992ء نوں فنی کمیٹی بنا دتی جیہدا پہلا اجلاس دسمبر 1999ء نوں ہویا تے پہلا فیصلہ دربار شریف توسیع لئی پیر محمود شاہ کولوں 8 مرلہ دا زمین دا ٹکڑا خریدن لئی 1.31 لاکھ روپے قیمت مقرر کیتی گئی۔ ڈپٹی کمشنر پاک پتن نے چیف ایڈمنسٹریٹر اوقاف نوں ایہہ زمین دا ٹکڑا خریدن لئی درخواست بھیجی۔ نصرت شیخ نوں کنسلٹنٹ مقّرر کیتا گیا مگر بعد وچ چیف سیکرٹری پنجاب نے 31 جنوری 1993ء نوں ہون والے اک اجلاس وچ پی پیک لمیٹڈ (PEPAK) نوں کنسلٹنٹ مقرر کر دتا۔
وزیراعظم پاکستان نے 25۔ جون 1993ء نوں خانقاہ بابا فریدؒ تے حاضری دتی، فاتحہ پڑھی، سلام کیتا تے چادر پوشی دی رسم توں بعد مسجد دی تعمیر دا سنگ بنیاد رکھیا۔ صدر پاکستان دے احکامات دی روشنی وچ نئی مسجد دی تعمیر تے دیگر ترقیاتی کمّاں لئی احکامات جاری کیتے۔ حکومت بدل گئی تے بے نظیر صاحبہ ملک دیاں وزیراعظم مقرر ہو گئیاں اوہناں نے 2 مئی 1994ء نوں لاہور دا سرکاری دورہ کیتا تے گورنر ہاؤس وچ اک اجلاس دے دوران بابا فریدؒ دی خانقاہ تے مسجد دی تعمیر لئی نیس پاک (NESPAK) نوں کنسلٹنٹ مقّرر کیتا۔ نیس پاک نے جیہڑا تعمیراتی ڈیزائن بنایا اوہنوں محکمہ اوقاف پنجاب نے مسترد کر دتا، ایس لئی کہ اوہ زیارتیاں دیاں ضرورتاں سامنے رکھ کے نہیں بنایا گیا سی تے نہ ہی اوہدی شکل و صورت تے مہاندرا خانقاہ تے چھ ست سو سال پرانے تعمیر کردہ مزارات دی عمارت نال ملدا سی، پھیر ایس طرح ہویا کہ وزیراعظم ہاؤس اسلام آباد وچ 23 جولائی 1995ء نوں نیس پاک دے ایسے ڈیزائن نوں بے نظیر صاحبہ نے نہ صرف منظور کر لیا بلکہ ایہدی تعمیر لئی 12 کروڑ روپے وی مہیّا کیتے تے تعمیراتی کم لئی نیشنل کنسٹرکشن (NC) نوں منتخب وی کر دتا مسجد دی تعمیر تِن سالاں وچ ہونی سی تے ہر سال لئی چار کروڑ روپے دے فنڈ مہیا کرن دا حکم جاری ہویا سی۔
ڈیزائن دی منظوری دے وقت بے نظیر صاحبہ نے ہر سال لئی چار کروڑ روپے دے فنڈ مہیا کرن دا حکم جاری کیتا سی۔ ڈیزائن دی منظوری دے وقت بے نظیر صاحبہ نے مزید ہدایات وی جاری کیتیاں کہ ساہیوال روڈ توں دربار نوں آون والے رستے نوں مزید کشادہ کر دتا جاوے، کوئی مہمان خانہ نہ بنایا جائے، خواتین لئی الگ لنگرخانہ تعمیر کیتا جاوے خانقاہ دے احاطے وچ بے شمار درخت تے داخلی راستے وچ فوارے لگائے جان۔
23 جولائی 1995ء نوں جیہڑا منصوبہ وزیراعظم نوں منظوری لئی پیش کیتا گیا اوہدی لاگت 17 کروڑ دسی گئی جس وچ پنج کروڑ روپے ملحقہ زمین دی خریداری لئی رکھے گئے سن تے ایہناں دی فراہمی پنجاب گورنمنٹ دے ذمہ لائی گئی۔ پنجاب گورنمنٹ نے تے ایہہ رقم مہیا نہ کیتی البتہ محکمہ اوقاف نوں سنٹرل اوقاف فنڈ چوں ایہہ اخراجات برداشت کرنے پئے۔ کمشنر ملتان نے 30 مئی 1997ء نوں1 کنال تے 16 مرلہ دے قطعہ اراضی لئی احکامات لینڈ ریکوزیشن ایکٹ دے تحت جاری کیتے ایہدے وچ دس گھر سی جیہناں دے چھ مالکان سن۔ محکمہ اوقاف نے ایہناں لئی 30 لاکھ روپے فراہم کیتے۔ نیس پاک نے مسجد دا جیہڑا ڈیزائن وزیراعظم پاکستان توں منظور کروایا سی ایہدی تعمیر لئی کل 19 کنال تے 9 مرلے زمین چاہیدی سی جس وچوں 1 کنال تے 18 مرلے دے مجوزہ رقبے وچ 16 دوکاناں 4 گھر تے اک ہوٹل تعمیر کیتا گیا سی ایہناں دے مالکاں نوں محکمہ اوقاف نے 94.54 لاکھ روپے ادا کیتے تے ایہہ رقبہ خرید کے خانقاہ بابا فریدؒ وچ شامل کیتا۔ نیس پاک دے مجوزہ پلاٹ نوں پورا کرن لئی جیہڑی 19 کنال تے 9 مرلے زمین چاہیدی سی اوہدے لئی 53.372 ملین روپے دی خطیر رقم درکار سی ایہدے لئی نہ تے صوبائی حکومت تعاون کر رہی سی نے نہ ہی محکمہ اوقاف دے وس دی ایہہ گل سی ایس لئی وی کہ ایس وقت داتا دربار کمپلیکس دی تعمیر دا تیسرا مرحلہ شروع سی جیہڑا 1999ء وچ مکمل ہویا، تے محکمہ اوقاف دے سارے فنڈ ایہدی تکمیل تے خرچ ہو رہے سن۔
بابا فریدؒ کمپلیکس دی تعمیر دا آغاز ہویا تے انجینئراں نوں پتہ چلیا کہ مسجد دیاں بنیاداں بہت ڈونگھیاں تے ڈبے دی مغربی جانب نوں سہارا دین لئی 24 فٹ اچّی حفاظتی پشتہ دیوار تعمیر کرنی پوے گئی۔ ایہہ اخراجات تخمینہ وچ شامل نہیں سی۔ تعمیرات دا باقاعدہ آغاز 30 جون 1996ء نوں ہویا وزیر اعظم نے تعمیراتی کمّاں دی نگرانی لئی میاں محمود احمد خان جیہڑے ایم این اے (MNA) سن، اوہناں دی سربراہی وچ اک کمیٹی بنا دتی جیہڑی اپنے اجلاس خانقاہ تے منعقد کردی، تعمیراتی کم دی نگرانی کر دی تے باہمی مشاورت نال سارے کم سرانجام دتے جاندے۔ ایسے کمیٹی دے 11 جنوری 1999ء دے اجلاس وچ قدیمی مسجد بابا فریدؒ نوں گران دا فیصلہ کیتا گیا سی جیہدی منظوری بعد ازاں چیف سیکرٹری تے وزیر اعلیٰ پنجاب نے جاری کیتی۔
نئی مسجد دی تعمیر دے وقت جدوں سائنسی آلات نال درست قبلہ رُخ دا تعین کیتا گیا تے پتہ چلیا کہ قدیمی مسجد دا قبلہ رُخ 16 ڈگری دے فرق نال شمالی جانب سی، ہن ایہہ سوال کھڑا ہو گیا کہ ہن کیہ کیتا جائے ایس لئی کہ دربار شریف تے اوہدے نال ملحق بارہ دری دا رُخ قدیمی مسجد دی نسبت نال سی، نئی مسجد دا ایوان 16 ڈگری دے فرق نال بالکل بے رُخا ہو جاندا سی، لیکن حقیقت دا تقاضا تے ایہو سی کہ درست سمت کڈھ کے قبلہ رُخ دا تعین کیتا جائے تے پھیر اوہدے مطابق مسجد دا ہال تعمیر کیتا جائے۔
موقع دی نسبت تے زمینی معائنے توں بعد جدوں ترمیمی تخمینہ تیار کیتا گیا تے پتہ چلیا کہ بارہ کروڑ دی بجائے ہن 18.16 کروڑ روپے دی خطیر رقم منصوبے دی تکمیل لئی درکار اے۔ اضافی رقم جدوں نہ ملی تے نیس پاک دے انجینئراں نے منصوبے نوں دو مرحلیاں وچ تقسیم کر دتا پہلے مرحلے وچ ایوان، ووکیشنل سکول دی تعمیر تے صحن وچ سنگ مر مر دی فرنشنگ تے بارہ دری دی توسیع نوں شامل کیتا گیا جدوں کہ لینڈ اسکیپ، کار پارکنگ، طہارت خانے، وضو خانے تے ڈیوڑھیاں دی تعمیر نوں دوسرے مرحلے وچ رکھ دتا گیا، 16 اپریل 1998ء وچ جدوں اضافی فنڈ لئی وزیراعظم دے سامنے ترمیمی تخمینہ رکھیا گیا تے وزیراعظم نے مزید فنڈز دی فراہمی توں انکار کر دتا تے ایہناں ہی فنڈاں وچ منصوبے دی تکمیل دے احکامات جاری کر دتے۔ وزیراعظم نے مزید ہدایات جاری کردے ہوئے آکھیا کہ گنبد دیاں بیرونی سطحاں تے سنگ مر مر لگایا جائے، دیوان دیاں دیواراں تے سرخ پتھر، وضو لئی مسجد دے صحن وچ حوض دی تعمیر کیتی جائے مسجد دے ایوان وچ مزید روشنی تے ہوا لئی ہور کھڑکیاں کھولیاں جان۔
مسجد دا ایوان مکمل ہو گیا، ایہدا ایوان ترے ہشت پہلوؤں نوں اک لائن وچ ملا کے تیار کیتا گیا اے جیہناں دی بالائی سطح تے تِن گنبد وی تعمیر کیتے گئے۔ ایہناں گنبداں دے اندر صرف سفیدی کر دتی گئی ایس لئی کہ پیسے مک گئے سن، بعد وچ محکمہ اوقاف نے اک زیارتی دے ذاتی خرچے تے ایہناں گنبداں دے اندر فریسکو دے کم نال تزئین و آرائش کیتی اے، لینڈ اسکیپ، کار پارکنگ تے فوارے دا کوئی نام و نشاں وی نہیں، محکمہ اوقاف نے جنوبی جانب اک تہہ خانے وچ پارکنگ تے زیریں منزل تے زائرین لئی برآمدے، دس دوکاناں تے ڈسپنسری دی عمارت بنائی اے پہلی منزل تے وی ہال بنا کے چھڈ دتے گئے ہن، شاید آون والے وقت اچ ایہناں دا کجھ استعمال ہو سکے۔
نئی مسجد دی تعمیر دے وقت تعمیراتی کمیٹی نے جد قدیمی مسجد نوں ڈھاہن دا فیصلہ کر لیا تے ڈائریکٹر جنرل آثار قدیمہ نے ایہنوں گرن توں بچان لئی بڑی کوشش کیتی 1995-96ء وچ جدوں راؤ عبدالرشید خان محکمہ اوقاف دے سیکرٹری سن، اوہناں نے اوس وقت دے چیف سیکرٹری کولوں ایہہ منظوری لے لئی سی جیہدی توثیق بعد وچ وزیراعلیٰ نے وی کر دتی کہ قدیمی مسجد نوں تبرکات گیلری وچ تبدیل کر دتا جائے، محکمہ آثار قدیمہ نے ایہدے لئی بارہ لکھ روپے دا تخمینہ وی تیار کر دتا تے ایہدیاں بنیاداں دی مضبوطی لئی ضمانت وی دتی لیکن کوئی قوت قدیمی مسجد نوں گرن توں نہ بچا سکی۔ ڈاکٹر احمد نبی خان نے ایس قدیمی مسجد نوں تغلق ویلے دی یادگار تے ایہدے شلغمی گنبداں نوں آثار قرار دتا، کامل خان ممتاز ہوراں نے احتجاجاً استعفیٰ دے دتا لیکن کسے دی کوئی گل نہ سنی گئی، تے اک ایم این اے (MNA)، کمشنر ملتان تے اک پروفیسر نے ایس مسجد نوں زمین بوس کرن دا فتویٰ جاری کر دتا، نیس پاک دے ماہرین تعمیرات نے ایس قدیمی مسجد نوں اک بدنما دھبہ قرار دتا جیہڑا ماسٹر پلان وچ کدے وی فٹ نہیں سی آوندا، ایس طرح اک واریں پھیر چیف سیکرٹری دی صدارت وچ اجلاس ہویا، تے 1995-96ء وچ چیف منسٹر دے کیتے ہوئے فیصلے نوں لکیر ماردے ہویاں، ایس قدیمی مسجد نوں گران دا فیصلہ ہو گیا تے ایہدی توثیق وزیراعلیٰ پنجاب کولوں وی کراوئی گئی، فیصلے ساڈے عوامی نمائندے تے بیوروکریسی کردی اے جیہناں نوں ماہرین تعمیرات دی رضامندی حاصل ہوندی اے لیکن اپنے گردن گاٹے کوئی کجھ نہیں پاؤندا تے اک ٹھپّی 9 اگست 1999ء نوں وزیراعلیٰ پنجاب کولوں وی لگوائی جاندی اے تا جو آون والے وقت اچ اپنی نوکری محفوظ رکھی جا سکے۔ ایس قدیمی مسجد دے ملبے نوں دریا برد کرن لئی پندرہ لکھ روپے دی ادائیگی ٹھیکیدار نوں کر دتی گئی مگر محکمہ آثار قدیمہ دے ماہرین نوں بارہ لاکھ روپے نہ دتے گئے کہ اوہ ایس قدیمی مسجد دا حُسن بحال کر دے تے ایہنوں پھیر کجھ ورھیاں لئی زندگی مل جاندی۔
قدیمی مسجد دے ملبے نوں ہٹایا گیا تے شمالی جانب مزید بارہ فٹ اُچے ٹبّے دا سہارا ہٹ گیا تے گدی نشیناں دے گھراں دیاں عمارتاں وچ دراڑاں پے گئیاں، ایہناں نوں مزید گرن توں محفوظ رکھن لئی مزید دس لاکھ روپے خرچ کر کے حفاظتی پشتہ دیوار تعمیر کیتی گئی سولہ لکھ روپے خرچ کر کے مزار دی تعمیر نو کیتی گئی پنجاب دے وسنیکاں نوں اوہناں دے تعمیراتی اثاثے توں محروم کرن لئی ہر حربہ استعمال کیتا جا رہیا اے، لیکن اسیں ہاں کہ خاموش تماشائی بن کے بابا فریدؒ دے مزار دے گنبد ول دیکھی جا رہے ہاں۔
آخری گل ایہو اے کہ محکمہ پنجاب، حکومت پنجاب یا وفاقی حکومت دے سر کڈھویں افسر جدوں وی کسے مزار دی توسیع دا خیال دل وچ لیاؤندے نیں، ایہدے پچھے اوہناں دی صوفیا نال عقیدت ہوندی اے یا پھیر اپنی نمائش، ایہہ تے ہر فرد دی ذات تے منحصر اے، لیکن گزشتہ تیہہ سالاں توں کم از کم پنجاب اچ ایہہ گل ضرور محسوس ہوندی اے کہ توسیع دے ناں تے صوفیا دے مزار نال ملحقہ رقبے تے اک وڈی جیہی مسجد بنا دتی جاندی اے، جیہڑی اک پاسے مزار دی قدیمی تے عدم توجہی دی شکار عمارت نوں بالکل غیر اہم کر دیندی اے دوجے پاسے خانقاہ دی فضا تے بصری تاثر نوں بری طرح متاثر کر دی اے خانقاہ دے بجائے ہن ایہہ مسجد کمپلیکس لگن لگ پئے ہن ایس طرح لگدا اے کہ صوفی اپنی زندگی اچ شریعت دے نام نہاد علمبرداراں نال لڑدا رہیا تے اوہدے مرن توں بعد اوہدے مزار دی عمارت دی اہمیت نوں گھٹاون لئی شریعت دے دعویداراں نے وڈیاں مسجداں بنا کے ایہہ فریضہ اپنے سر لے لیا اے مثال دے طور تے حضرت علی ہجویری، بابا فریدؒ ، بابا بلھے شاہ،امام بری سرکار (زیر تعمیر) مادھو لعل حسینؒ (جلد ہی تعمیرات شروع ہو جان گئیاں)۔ حضرت سخی سیدن شیرازیؒ تے کئی ہو رپنجاب دیاں خانقاہاں نوں پیش کیتا جا سکدا اے، اک سوال ساڈے سامنے آن کھلوندا اے کہ کیا زیارتی ایہہ تبدیلی چاہندے ہن اگر نہیں تے حکومت ادارے تے حکومتاں دے مالک ایہہ لوک کیوں ساڈے تہذیبی تے کلچرل اثاثیوں نوں تباہ کرن دے درپے ہن۔


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels