Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> تاریخ دے پنے >> لڑی : 1 : خانقاہ بابا فرید

لڑی : 1 : خانقاہ بابا فرید

غافر شہزاد
August 10th, 2013

مضمون دے پہلے حصّے وچ تیر ہویں صدی دے عظیم صوفی بزرگ تے شاعر بابا فرید ہوراں دی ابتدائی زندگی، تحصیل علم تے بعد وچ اوہناں دے تصوف دیاں منزلاں توں لنگھدے ہوئے حضرت خواجہ قطب الدین بختیار کاکیؒ ہوراں دے مسند خلافت تے بیٹھن تک دا اجمالی جائیزہ لِتا گیا ہے، مضمون دا اصل مقصد پنجاب اچ چشتیاں دی اولین خانقاہ دی تشکیل تے اوہدے مختلف مرحلیاں دی کھوج تے اوس توں بعد ایہدی توسیع تے تعمیرات دے بارے وچ کجھ لکھناں اے ،تاکہ دور بیٹھے لوکاں نوں تے بابا فریدؒ دے دوارے حاضری دین والے زیارتیاں نوں ایہہ پتہ چل سکے جو اپنے حجرے وچ دفن ہون والے بابا فریدؒ دا گھر کس طرح خانقاہ وچ بدل گیا۔ تے وقت نال کس طرح اوتھے تعمیرات ہوندیاں رہیاں ، قدیمی مشرقی ڈیوڑھی توں بعد کس طرح جنوبی جانب نواں داخلی رستہ ساہیوال روڈ نوں کھول دتا گیا ایہدے وچ حکومتاں دا تے حکومتی اداریاں دا کیہ کردار رہیا اے تے بابا فریدؒ دی خانقاہ جیہڑی چشتی سلسلے دی پچھان سی، ماڈرن تعمیرات نے کس طرح اوہدا مہاندرا تبدیل کرکے رکھ دتا تے ہن تیک ٹوٹیاں وچ ہون والی توسیع نے ہور کئی مسئلیاں نوں جنم دتا اے۔ اصل وچ ایہہ مضمون کجھ ایس طرح دے سوالاں دی کھوج لئی لکھیا گیا ہے۔
بابا فرید الدین مسعود گنج شکر ہوراں دا پنجاب دے چشتی سلسلے وچ نویکلا تھاں ہے۔ اوہناں دے مرشد خواجہ بختیار کاکیؒ تے اوہناں دے خلیفہ شیخ نظام الدین اولیاء دوویں چشتی سلسلہ دے منے پرمنے نمائندے ہن ۔خواجہ قطب الدین بختیارکاکیؒ دے مرشد خواجہ معین الدین چشتیؒ سن جیہڑے خواجہ غریب نوازؒ دے ناں نال جانے جاندے ہن تے اوہناں سلسلہ چشتیہ نوں ہندوستان اچ متعارف کرایا۔ ایہہ شیخ نظام الدین اولیاء دے خلیفہ خواجہ نصیرالدین چراغ دہلویؒ سن، جیہناں توں بعد چشتی سلسلہ دی باقاعدہ خلاقت ہندوستان دی سرزمین تک اپڑی ایس لئی کہ خواجہ نصیرالدین چراغ دہلویؒ نے مرن توں پہلاں ایہہ وصیت کیتی سی کہ اوہناں دا خرقہ، عصاتے پگڑی نوں اوہناں دے نال ای قبر اچ دفنا دتاجائے ایہدی وجہ ایہہ سی کہ اوہ کسے نوں اپنے بعد اوہدے لائق نہیں سمجھدے سن ایس طرح اگر ویکھیا جائے تے بابا فریدؒ دا مقام اوہناں پنج چشتی صوفیاء دے عین وچکار بندا اے۔ جیکر خلیق نظامی ہوراں دی گل نوں من لیا جائے تے خواجہ قطب الدین بختیار کاکیؒ ہوراں نے چشتی سلسلے نوں مقبولیت خاص و عام بخشی۔ بابا فریدؒ نے اس سلسلے نوں ہندوستان تے خصوصاََ پنجاب اچ اک منظم ادارے دا وقارعطا کیتا۔ بابا فریدؒ دے روز و شب دا معمول مقّرر سی ، اوہ نظم وضبط دے پابند سن اوہناں دے جماعت خانے اچ صوفیاء تے زائرین نال ملن کھان پین، درس و تدریس تے تعویذ و توجّہ لئی اوقات مقرر سن۔
بابا فریدؒ ہوراں دی شخصیت ایس لحاظ نال وی انفرادیت دی حامل سی کہ اوہناں دے دو خلفاء نے تحریری شکل اچ اوہناں دے ملفوظات نوں محفوظ کر دتا۔ بابا فریدؒ نے اپنے مرشد خواجہ بختیار کاکیؒ دے ملفوظات ’’فوائد السالکین‘‘ ناں دی کتاب اچ تحریر کیتے۔ شیخ بدرالدین اسحاقؒ نے ’’اسرار الاولیاء‘‘نامی کتاب اچ تے خواجہ نظام الدین اولیاؒ نے ’’راحت القلوب ‘‘ اچ بابا فریدؒ دے ملفوظات محفوظ کیتے۔ ایہو وجہ ہے کہ اج وی پڑھن والیاں نوں بابا فریدؒ دے بارے اچ بہت کچھ پڑھن تے جانن لئی مل جاندا اے۔ تے ایہہ بڑی غنیمت اے، ورنہ تیرھویں صدی دے نصف اچ فوت ہون والے بابا فریدؒ دی حیا ت و تعلیمات بارے شاید ہی کوئی معلومات میسر آوندیاں ہون۔
تِن کتاباں ایسیاں ہن جیہڑیاں اوہناں توں بعد دے لکھاریاں نے تحریر کیتیاں ایس طرح سانوں چشی صوفیاء دے سِرکڈھویں وڈکیاں دے بارے اچ بہت کجھ جانن نوں مِل جاندا اے ۔ امیر حسن علاء سجزی ہوراں شیخ نظام الدین اولیاؒ دے بارے اچ’’فوائد الفواد‘‘ قلم بند کیتی، حمید قلندر دے قلم نیں ’’خیرالمجالس ‘‘دی شکل اچ نصیرالدین چراغ دہلویؒ دے ملفوظات محفوظ کیتے تے امیر خورد ہوراں نے اپنے وڈکیاں توں بابا فریدؒ ہوراں دے بارے اچ جو کجھ سُنیا اوہنوں نہایت خوبصورتی نال ’’سیرالاولیاء‘‘ وچ بیان کردتا۔ ایہہ اوہ اعتباری علمی خزانہ اے جیہدے وچوں سانوں بابا فریدؒ دی حیات و تعلیمات بارے بہت کجھ جانن تے سمجھن دا موقع مل جاندا اے۔
بابا فریدؒ دے وڈکے قاضی شعیب ہوراں دا تعلق کابل دے بادشاہواں دے خاندان نال سی تے اوہ غزنوی عہد اچ اپنا وطن چھڈکے قصور پہنچے، قاضی شعیب نوں کھتوال پنڈ دا قاضی مقرر کر دتا گیا ۔ قاضی شعیب دے تِن پتراں چوں وچلے دا ناں جمال الدین سلمان سی جیہدا ویاہ مریم بی بی قرسم نال ہویا تے اوہناں چوں بابا فریدؒ ہوراں جنم لتا۔ آپ نوں گنج شکرؒ دے ناں نال مقبولیت ملی تے ایہدے بارے اچ خلیق نظامی ہوراں مختلف جگہاں تے لکھیاں جان والیاں کہانیاں اک جگہ تے اکٹھیاں کردتیاں۔ آپ لکھدے ہن کہ۔۔۔
(I) کئی دن لگاتار شدید بُھکھ دے عالم اچ چند کنکر آپ دے مونہہ اچ جاکے شکر اچ تبدیل ہوگئے ایس لئی آپ نوں شکر بار یا شکر گنج کیہا جان لگیا۔
(II) بقول مولانا جمالی، اک دن بابا فریدؒ مرشد دے گھر جاندے ہوئے رستے اچ چِکڑ اچ ڈِگ پئے تے کجھ گِلی مٹی آپ دے منہ اچ چلی گئی تے شکر دی شکل اختیار کر گئی، گھر واپس پرتے تے راہ اچ کھلوتے لوگ آپ نوں شکر گنج کہہ کے پکارن لگ پئے۔
(III) اک دن اک سوداگر نے آپ دے پچھن تے اپنی شکر نوں لُون (نمک) کہہ دتّا، ایہہ سُن کے آپ نے کیہا کہ نمک ہی ہووے گا ’’اوہنے بعد اچ جدوں شکر دی بھری بوری کھولی تے اوہ نمک اچ تبدیل ہوگئی سی، اوہنے معافی منگی تے ایس طرح دوبارہ نمک شکر اچ تبدیل ہوگیا تے ایس توں بعد اجودھن دے لوک اوہناں نوں شکر گنج کہن لگ پئے۔
(IV) چوتھی تے آخری گل جیہڑی زیادہ مشہور اے اوہ ایس طرح اے کہ بچپن اچ آپ نماز پڑھدے سن تے آپ دی والدہ مُصلے تھلے شکر دی پُڑی رکھ دیندی سی، نماز ختم کرکے بابا فریدؒ ایہہ پُڑی انعام سمجھ کے قبول کر لیندے سن، جد آپ نماز دے عادی ہو گئے، تے شکردی پُڑی آپ دی والدہ نے رکھنی بند کر دتی مگر آپ دی والدہ نوں ایہہ جان کے بڑی حیرت ہوئی کہ فریدؒ نوں مسلسل مصلیٰ دے ہیٹھوں شکردی پُڑی مل رہی اے۔
ایہہ گل پلّے بنھّن والی اے کہ ’’فوائد السالکین‘‘، ’’اسرارالاولیاء‘‘ تے ’’راحت القلوب ‘‘ تِنوں پرانیاں کتاباں چوں سانوں گنج شکر دے حوالے نال کوئی سراغ یا ذکر نہیں ملدا اے، ’’گنج شکرؒ ‘‘ دے حوالے دے نال ’’سیرالاولیا‘‘، ’’سیرالعارفین‘‘ تے ’’اخبار الاخیار‘‘ اچ روایات ملدیاں ہن، پر ایہہ کتاباں بہت بعد اچ لکھیاں گئیاں، ایس لئی سانوں ’’گنج شکرؒ ‘‘ دا اصل مُڈھ ہتھ نہیں آوندا۔ پر ایہہ وی سچ اے جو دنیا آپ نوں ’’گنج شکرؒ ‘‘ دے ناں نال جاندی تے پچھاندی اے۔
اِک روایت دے مطابق بابا فریدؒ دی ابتدائی تعلیم دا آغاز اوہناں دی والدہ دے ہتھوں ہویا اوہ آپ وی نماز روزہ دیاں پابند سن تے اوہناں نے شروع دے ورھیاں وچ ای بابا فریدؒ نوں ایس رستے تے پا دتّا۔ گھر اچ روحانی، علمی تے پاکبازی دے ماحول نیں بابا فریدؒ دی شخصیت تے گہرے اثرات مرتب کیتے، جیہڑے آخری ساہواں تک اوہناں دے نال رہے تے آپ اوہدی عملی تصویر بنے رہے۔ والد صاحب توں علاوہ اپنے مرشد خواجہ بختیار کاکیؒ ہوراں کولوں علم دے موتی چُنے، ساری زندگی مرشد دا پلڑا پھڑی رکھیا تے عمر دے لمحے تصّوف دی تعلیم و تربیت لئی وقف کر دتے۔
بابا فریدؒ نے عربی، فارسی تے دینیات دے بنیادی قواعد کھتوال اچ موجود اسکول اچ سکھے، اٹھارہ سال دی عمر اچ ملتان پہنچے تے مولانا منہاج الدین ترمذی دے مدرسے چوں قرآن، شریعت تے دیگر علوم حاصل کیتے، قرآن حفظ کیتا، آپ اپنی عمر دے طالب علماں اچ ’’قاضی بچّہ دیوانہ‘‘ دے ناں نال مشہور سن۔ مزید علوم دے حصول لئی بابا فریدؒ اک روایت دے مطابق ایران، عراق، خراسان تے قندھار وی کچھ عرصہ قیام پذیر رہے تے اوس وقت دے علماء، شیوخ تے صوفیاء توں اکتساب فیض کیتا۔ تے پھیر اپنے مرشد دے آستانے تے دِلّی پرت آئے۔
آپ دے مرشد خواجہ بختیار کاکیؒ ہوراں نے اپنی زندگی اچ بابا فریدؒ نوں اپنا خلیفہ مقّرر کیتا، اپنا مصلیٰ تے عصا عطا کیتا تے حکم دتا کہ ہانسی جاکے اپنی الگ خانقاہ قائم کرو۔ اس دور اچ ہانسی اک فوجی چھاؤنی سی تے دوجے شہراں دی نسبت زیادہ پرسکون سی۔ بابا فریدؒ ہوراں دی انسان دوستی، پارسائی تے محبت نے دو چار ورھیاں اچ ہانسی دے لوکاں نوں آپ دا گرویدہ کر دتا۔
مرشد دی وفات توں بعد قاضی حمید الدین ناگوریؒ نے خواجہ قطب الدین بختیار کاکیؒ دا خرقہ، پگڑی تے کھڑاواں حسب ہدایات بابا فریدؒ دے حوالے کر دتیاں تے آپ کجھ دن قیام کر کے پہلاں واپس ہانسی چلے گئے پھیر اوتھے دل نہ لگیا تے آخرکار اجودھن آن ڈیرا لایا جیہنوں اج لوکیں پاک پتن دے ناں نال جاندے ہن۔ اجودھن قدیمی قصبہ سی جیہڑا ستلج دے کنڈھے دے نیڑے واقع سی۔ خلیق نظامی دی تحقیق دے مطابق اجودھن دا ناں اوتھے آباد قبیلے یودھیہ (موجودہ جوئیہ) دی وجہ توں پے گیا سی۔ ایتھے یقیناًہندوؤاں دی اکثریت سی، ہر جانب جنگل بیلے سن، کتھے صحرا سی۔ سپ تے جنگلی جانوراں دی بہتات سی۔ ’’خیرالمجالس‘‘ دے مصنف دے بقول ایتھے لوکیں ان پڑھ، جاہل تے توہمات دا شکار سن، بابا فریدؒ نوں وی ایتھے اپنا کردار نبھاون دا خوب موقع ملیا تے لکھاں دی تعداد اچ لوکیں مسلمان ہو گئے، جماعت خانے دی تشکیل تے قیام نے دور دراز توں علم دے پیاسے لوکاں نوں مل بیٹھن دا موقع فراہم کیتا۔ اجودھن پہنچ کے ہی بابا فریدؒ نے شادی کیتی تے زندگی دے باقی سال گزارے۔
بابا فریدؒ وی ساری عمر ضبط نفس تے پرہیز گاری وچ گزری ایہدے لئی اوہ روزے نوں بہت ضروری تے اک ڈھال دی طرح سمجھدے سن۔ اوہناں دا خیال سی کہ روزہ صرف جسمانی ریاضت لئی نہیں ہوندا سگوں روزے دی حالت اچ روحانی سفر دیاں منزلاں قدرے آسانی نال طے ہوندیاں ہن، روزے دی حالت اچ کئی کئی دن گزر جاندے تے اوسے عالم تے سرشاری اچ اوہ کئی کئی گھنٹے سجدے دی حالت اچ گزار دیندے گویا تصوف دے قانون ضابطے تے قواعد دی اوہ عملی تفسیر بن گئے قرآن و حدیث دے دائرے وچ رہے۔ اوہناں دا عہد تصوف دی تاریخ دا اوہ عہد سی جدوں صوفیاء خدا دی مرضی تے رضامندی تے اختیار نوں سب توں زیادہ مندے سن تے کوئی عمل، کوئی گل ایسی نہیں کردے سن جیہدے نال خدا دی ناراضی دا خدشہ ہوندا سی۔ گویا عبادت تے ریاضت دوویں چیزاں عملی زندگی اچ گھل مل گئیاں سن۔
بابا فریدؒ دے نزدیک لباس محض تن ڈھانپن لئی ہونا چاہیدا اے۔ رنگ برنگے تے قیمتی کپڑیاں نال انسان دے اندر رعونت آوندی اے تے اوہدی توجہ خدا دی ذات توں ہٹ کے اپنی جانب مبذول ہو جاندی اے ایس طرح عبادت اچ خلل پیندا اے۔ شیخ جلال الدین تبریزیؒ تے مولانا نور ترکؒ ہوراں نے بابا فریدؒ نال اپنیاں روبرو ملاقاتاں دا ذکر کردے ہوئے آپ دے لباس نوں نفیس تے سادا قرار دتا اے۔ اوہناں دے کول اک کمبل سی جیہڑا دن دے وقت بچھا کے بیٹھ جاندے سن تے رات نوں موسم دی نسبت نال اپنے اتے اوڑھ لیندے سن، سرہانہ وی کول نہیں سی، اپنے مرشد بختیار کاکیؒ دی عطا کیتی ہوئی چھڑی نوں اپنے سر تھلے رکھ کے تکیہ بنا لیندے تے سو جاندے۔ ایہہ اوہناں دا فرمان سی کہ جیہڑا شخص بہترین روٹی تناول فرمائے رج کے سوئے تے ایس توں بعد رب نال اپنی محبت دا دعویدار وی ہووے، اوہ جھوٹ بولدا اے۔
بابا فریدؒ دی تعلیمات اچ اللہ دی وحدانیت تے اوہدے لاشریک ہون دے اقرار تے اصرار نوں ساری زندی بہت زیادہ اہمیت حاصل رہی۔ اک جگہ تے اوہناں نے اپنے مریداں نوں فرمایاکہ حق تعالیٰ نال اپنی بندگی تے عبودیت دے رشتے نوں ایس طرح مضبوط کرو کہ تہاڈا دل ایس گل تے کھلو جاوے کہ سبھ اوہدے کولوں ہی لیندے ہن اوہ ہی سبھ نوں دیندا اے، تے جد اوہ دیندا اے تے پھیر کوئی لین والے کولوں کھوہ نہیں سکدا۔ سچّی گل وی ایہو اے کہ جدوں ایس گل نوں من لیا جائے تے زندگی کتنی سوکھی تے سہل ہو جاندی اے۔ دل کتنا پُرسکون ہو جاندا اے۔ انسان حرص تے لالچ توں دور ہو جاندا اے سچ تے ایہہ ہے کہ دنیا داری دی ہر برائی دی جڑ ایسے سوتے توں پُھٹدی اے، بس گل سمجھ آون دی دیر اے۔
بابا فریدؒ صرف علم دے ای قائل نہیں سن اوہ عمل نوں وی بہت ضروری تے لازم سمجھدے سن ۔ اوہناں دا فرمان اے کہ علم اگر صرف خواہش کرن نال مل جاندا تے دنیا تے کوئی اک شخص وی جاہل نہ رہندا۔ علم صرف محنت کوشش تے توجّہ کرن نال ملدا اے، کاہلی تے غفلت ایہدے راہ دیاں سبھ توں وڈیاں اوکڑاں ہن، اوہناں دے خیال دے مطابق کہ روز حشر صرف اوہو پریشان ہووے گا جیہڑا حق نوں پچھانن اچ غفلت کرے گا بابا فریدؒ دے نزدیک بے عمل لوکاں دا شیوہ اے۔ بابا فریدؒ نماز نوں روحانی طہارت دا ذریعہ سمجھدے سن تے ایہہ اوہناں دے نزدیک اک مؤثر ہتھیار سی، ایسے طرح روزہ اوہناں دے نزدیک جسمانی کثافتاں نوں دُور کرن لئی نہایت ضروری سی۔
’’سیر الاولیاء‘‘ وچ کئی جگہاں تے بابافریدؒ دے صوفیاتے تصّوف دے بارے اچ خیالات دا اظہار ملدا اے صوفی دے بارے اچ اوہ ایہہ کہندے سن کہ صوفی اوہ ہے جیہدی برکت نال جسمانی تے روحانی دوہاں سطح تے پاکیزگی حاصل ہوندی اے تے ہر شے دُھل کے صاف تے مصفّٰی ہوجاندی اے ’’صوفی اوہ ہے جیہنوں کوئی شے ہنیرے وچ نہ لے جا سکدی ہووے‘‘ چشتی سلسلے نال تعلق رکھن والے تمام صوفیاء ریاضتاں تے مجاہدے نوں روحانی تے قلبی صفائی لئی بہت لازم سمجھدے سن۔ بابافریدؒ دے بقول نفس دی پاکیزگی لئی ضروری اے کہ مادی جسم وچ گوشت تے توانائی اتنی کم ہو جاوے کہ خون مغز دیاں ہڈیاں تک پہنچ جائے، ایتھے تک کہ آخر کار مغز وی ہڈیاں نوں چھوڑ دیوے، جس وقت تک قلب دی صفائی دا جوہر انسان اچ پیدا نہ ہووے او ہدا دل مصفّٰی تے پاک نہیں ہو سکدا۔
بابا فریدؒ نے ساری عمر عبادتاں، ریاضتاں تے ضبط نفس اچ گزار دتی اوہ کئی کئی دن روزے دی حالت اچ رہندے۔ سحری دے وقت وی کجھ نہ کھاندے سن، دن دا پیشتر وقت عبادت تے ریاضت اچ گزرجاندا۔ جو کچھ خانقاہ تے نذرانے دی شکل اچ وصول ہوندا، شام توں پہلاں پہلاں اوہنوں تقسیم کردیندے اپنے لئی کجھ نہ رکھدے، فقر دا ایہہ عالم سی کہ اوہ اکثر کہندے کہ جد وی کوئی شخص نواں لباس زیب تن کردا اے تے اوہنوں ایس طرح سمجھنا چاہیدا اے کہ اوہ کفن پا رہیا اے۔
ہر روز با قاعدگی نال غسل کرنا اوہناں دی عادات اچ شامل سی کھان لئی جوار دی روٹی دا پسند کردے سن فجر دی نماز توں بعد گھنٹہ دو گھنٹے سجدے دی حالت اچ رہندے، ایس دوران اوہناں دے حجرے دا دروازہ بند رہندا تے باہر بدرالدین اسحاقؒ دروازے تے موجود رہندے تاکہ کوئی خلل اندازی نہ کرے۔ نماز ظہر توں بعد دا وقت عام لوکاں تے علماء نال ملاقات لئی مقّرر کر رکھیا سی، نماز مغرب توں بعد اپنے خلیفہ شیخ نظام الدین اولیاءؒ نوں بلاندے تے دن بھر اچ جماعت خانے اچ ہون والیاں سرگرمیاں دے بارے اچ معلوم کردے تے معاملات دے بارے رہنمائی کردے تے ہدایات جاری کردے ایس طرح بابا فریدؒ نے اک پاسے تے اپنی عبادت ریاضت لئی وقت مقرر کر رکھیا سی تے دوجی جانب اوہ جماعت خانے تے خانقاہ وچ ہون والیاں سرگرمیاں نوں وی بہتر انداز اچ منظم کرن توں غافل نہ ہوندے، چشتیاں دے ہاں اوہناں دے زمانے اچ ہی خانقاہ نے اک منظم ادارے دی شکل اختیار کیتی، اج تک چشتیاں دی خانقاہ دے قوانین تے ضابطے موجود ہن تے ایسے لئی ایہہ ادارے قائم ہن۔ اگرچہ ایہناں دے گدی نشیناں تے متولیاں نے ایہنوں دولت کمان دا ذریعہ بنا لیا اے تے روحانی سطح تے اوہ زوال دا شکار ہوگئے ہن۔
بابا فریدؒ گھٹ توں گھٹ پچانوے سال ایس فانی دنیا اچ رہے اوہناں نے 5محرم 664ھ (1265ء) نوں ایس دنیا توں پردہ فرمایا تے اپنے اصل معبود نوں جاملے آخری گھڑیاں اچ ایہہ صورت سی کہ کمزوری دے سبب بار بار آپ تے سکتہ طار ی ہو جاندا تے آپ غنودگی اچ چلے جاندے۔ آپ نے قفتاں دی نماز تِن واریں پڑھی، ہر واریں جس ویلے اوہناں دی اکھ اگھڑدی تے پچھدے ’’میں نمازپڑھ لئی اے‘‘تے ایس توں بعد دوبارہ نماز پڑھن لگ پیندے، آخری گھڑیاں اچ اوہناں دی زبان تے یاحّی،ِ یاَقیوم‘‘ دے الفاظ سن، جداوہناں دا واسطہ ایس عارضی دنیا نال ٹُٹ گیا تے اوہ ہمیشہ لئی حقیقی دنیا اچ چلے گئے۔
آپ دا جدوں وصال ہویاتے جنازہ لوکیں اجودھن توں باہر قبرستان اچ لے کے دفن کرن لئی جارہے سن جدوں آپ دے صاجزادے خواجہ نظام الدین، جیہڑے بلبن دی فو ج ا چ ملازم سن تے اوس وقت پٹیالے اچ تعینات سن، سارے مریداں تے لوکاں نوں تے اپنے خاندان دے سارے بندیاں نوں ایس گل تے قائل کر لیا کہ اگر بابا فریدؒ ہوراں نوں باہر قبرستان اچ دفن کردتا گیا تے اوہناں دے مریداں دا تے اوہناں دی فیملی نال رابطہ ٹٹ جائے گا تے پھیر اوہناں دی دیکھ بھال کس طرح ہووے گی، لہٰذا فیصلہ ایہو کیتا گیا کہ آپ نوں اپنے گھر حجرے اچ ہی دفن کردتا جائے۔
گھر اپنے حُجرے اچ دفن کرن دا فیصلہ کوئی معمولی نہ سی، ایہدے نال چشتی خانقاہ دی بنیاد پئی جیہڑی اج ساڑھے ست سو سال گزرن دے باوجود قائم دائم اے تے حاضری دین والیاں دی تعداد وچ اضافہ ہی ہوندا جا رہیا اے۔ آپ نوں کفن لئی سفید چادر امیر خورد دی دادی نے پیش کیتی، گھر دی کچیاں اٹاں پُٹ کے آپ دی قبر تیار کیتی گئی تے اوہ مرید جس نوں آپ نے زندگی اچ پکیاں اٹاں نال گھر اُسارن دی اجازت نہیں سی دتی، اوہنے آپ دی قبر مبارک تے گنبد دی تعمیر کیتی، جیہنوں بعد اچ فیروز شاہ تغلق نے نئے سرے توں بنوایا تے اوہدی تزئین و آرائش کروائی۔
آپ توں بعد آپ دے خاندان دے مختلف افراد تے آپ دے خلفاء خانقاہ تے حاضری دیندے رہے تے ایہنوں آباد رکھیا آپ دے گدی نشین نوں ’’دیوان ’’دے ناں نال بلایا جاندا ہے، پاکستان بنن توں بعد جد صدر محمد ایوب خان تے مزاراں تے خانقاہاں نوں حکومتی انتظامی کنٹرول اچ لین لئی محکمہ اوقاف قا ئم کیتا تے اوہدے جاری کیتے نوٹیفکیشن دے مطابق 25 ستمبر 1960ء اچ دربار بابا فریدؒ نوں وی ایہدے وچ کرلیا اوس ویلے دے متّولی دیوان غلام قطب الدین سن تے دربار شریف دا رقبہ 23 کنال 4مرلے سی ، 12دوکاناں تے ملحقہ 5412 ایکڑ 5 کنال تے 9 مرلے زرعی رقبہ سی بعدازاں ایہہ رقبہ 1977ء دیاں زرعی اصلاحات دے زمّرے اچ آکے محکمہ اوقاف دے ہتھوں نکل گیا تے ہالیاں اچ ونڈ دتا گیا ۔
آپ دے عرس دیاں رسومات دا باقاعدہ آغاز 25 ذوالحج توں ہو جاندا اے تے ایہہ رسومات 10محرم تک چلدیاں رہندیاں نیں۔25 ذوالحج توں 5محرم تک روزانہ سویرے 9 بجے دیوان صاحب دربار شریف تے تشریف لیاوندے نیں، پیٹھی ہوئی چینی تے ختم شریف پڑھ کے زیارتیاں اچ تقسیم کر دیندے نیں۔ اوس توں بعد بابا فریدؒ دا شجرہ نسب پڑھ کے شربت چینی تے جلیبی دی تقسیم ہوندی اے۔ بعدازاں قبر مبارک دا غلاف تبدیل کیتا جاندا اے تے پھیر دیوان صاحب نوری دروازے دے باہر بیٹھ کے قوالی سندے ہن تے پھیر چلے جاندے ہن یکم تا پنج محرم تک روازانہ ڈیگردی نماز ویلے دربار حضرت علاء الدین موجؒ د ے مزاردی پچھلی گلی چوں ہوندے ہوئے دیوان صاحب آندے ہن۔ سماع خانے اچ بیٹھ کے قوالی سماعت فرماندے ہن، زیارتیاں تے کوڈیاں سُٹدے ہن تے پھیر شکر تے ختم شریف پڑھ کے تقسیم کردے ہن تے آخر تے چراغ جلان دی رسم ادا کرکے واپس چلے جاندے ہن، عرس دے موقع تے سبھ توں زیادہ اہم رسم بہشتی دروازہ کھولن دی ہوندی اے۔ ایہہ رسم کد شروع ہوئی ایہدے بارے اچ کجھ وی خبر نہیں ملدی، البتہ سارا سال انتظار کردے ہوئے زیارتی 5۔محرم نوں ایس رسم اچ شامل ہون دی خواہش لے کے چل پیندے ہن ۔ 5۔محرم نوں شام ویلے مغرب دی نماز توں بعد دیوان صاحب دربار شریف تے آجاندے ہن۔بہشتی دروازے دے باہر دیوان صاحب دی دستار بندی کیتی جاندی اے تے اوس توں بعد دیوان صاحب بہشتی دروازے دا تالہ اپنے ہتھاں نال کھول کے دربار شریف اچ داخل ہوجاندے ہن تے اوس توں بعد مینیجر اوقاف بہشتی دروازہ بند کردیندا اے۔ 6۔محرم نوں دیوان صاحب دربار شریف تے آکے چادر پوشی دی رسم ادا کردے ہن،سماع سُندے ہن ، کوڈیاں تقسیم کرکے ختم شریف کردے ہن تے اوس توں بعد بہشتی دروازے دا تالہ کھولدے ہن تے زیارتیاں اچ مکھانے تقسیم کرکے واپس چلے جاندے ہن۔
7۔محرم نوں ختم شریف توں بعد چیف ایڈمنسٹریٹر اوقاف بہشتی دروازہ کھولن دی رسم ادا کردے ہن 8۔محرم نوں ضلعی انتظامیہ نوں ایہہ سعادت ملدی اے تے آخری رات 9۔محرم دی شام نوں مغرب توں بعد ژونل ایڈمنسٹریٹر پاک پتن نوں بہشتی دروازہ کھولن دا اعزاز ملدا اے۔ایہناں سارے دناں نوں شام مغرب توں بعد بہشتی دروازے نوں کھولیا جاندا اے تے فجر ویلے زائرین اُپّر ایہہ دروازہ بند کردتا جاندا اے۔
دربار شریف اچ داخل ہون دے دو دروازے ہن ۔ قدیمی نوری دروازہ جیہڑا مشرقی سمت توں دربار شریف دے اندر داخل ہوندا اے تے بہشتی دروازہ جیہڑا جنوبی جانب توں یعنی بابا فریدؒ دے قدماں دی جانب توں زیاریتاں نوں داخل ہو ن دیندا اے۔ ایہہ بہشتی دروازہ سارا سال بند رہندا اے صرف 5۔محرم توں9 ۔محرم دے دوران مغرب دی نماز توں بعد کھولیا جاندا اے تے ،فجر ویلے نماز توں بعد بند کردتا جاندا اے، 10 ۔ محرم دی صبح 10 بجے دیوان صاحب اپتے دست مبارک نال مزار مبارک نوں غسل دیندے ہن، چادر پوشی دی رسم ادا کرکے واپس اپنے گھر چلے جاندے ہن پھیر مغرب دی نماز توں بعد دیوان صاحب دوبارہ دربار شریف اچ تشریف لیاوندے ہن دربار شریف دے اندر موجود دوہاں قبراں دے تعویذاں دے اتے موجود جھریاں اچ صندل بھر دیندے ہن، تے پھیر 06صفردی دوجی جمعرات نوں دیوان صاحب مغرب دی نماز توں بعد آکے نوری دروازہ کھول دیندے ہن ایہنوں ’’رسم صندل‘‘ وی کیہا جاندا اے۔ ایہہ تے پتہ نہیں کہ ایہہ رسم کدوں شروع ہوئی تے ایہدے پچھے کیہ وجوہات سن، لیکن ایہنوں عرس دیاں اختتامی رسماں اچ بہت اہم سمجھیا جاندا اے۔بابافریدؒ اک پابند شریعت و صاحب طریقت صوفی سن لوک اوہناں کو ل روحانی تے جسمانی ہر دو طراں دیاں پیڑاں تے تکلیفاں دے ازالے لئی آندے سن، اوہ تعویذ وی لکھ کے دیندے سن تے اوہناں دے غلاف اچ مختلف آیات تے اسمِ ربّانی دے وردتوں علاوہ کئی ہور انداز شامل سن ۔ تے توجہ لئی اڈیک اچ رہندے سن، ایہہ توقعات تے خواہشاں دی تکمیل دیاں گزارشات ہن وی لوک اوہناں دے مزار تے آکے کردے ہن تے انج لگدا اے کہ زیارتیاں دی حاضری تے منّت دا ایہہ سلسلہ جد تک دنیا موجود اے، ودھدا ای چلا جائے گا۔


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels