Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> تاریخ دے پنے >> کتھا سردارو مُصلن اَتے اک گواچے پنڈ دی

کتھا سردارو مُصلن اَتے اک گواچے پنڈ دی

احمد سلیم
July 18th, 2013
5 / 5 (1 Votes)

کتھا سردارو مُصلن اَتے اک گواچے پنڈ دی

میں آکھیا:
’’دارو تینوں بے عزتی نہیں جاپدی جدوں کوئی تیری عزت نوں ہتھ پاوندا اے۔‘‘
میں ایہہ گل اوہدی لمی کہانی سُندے ہوئے اوس موڑ اُتے پُچُھی سی جدوں اوہنے آپنے پنڈے نال کھلواڑ کرن والے اک نیک پاک سید دی گل سنائی سی۔ میرا سوال سن کے جیویں ڈونگھے کھوہ وچوں اوہدی واج آئی ہووے۔
’’میرا کیہ لاہ لیندے نیں۔ میں پلیتن میرے انگ کھوہ کُھسٹ کے آپنا آپ پلیت کردے نیں کے۔‘‘
سرداراں جاں دارو نوں میں نِکے ہوندیاں توں جان دا ساں۔ اوہ میرے پنڈ دی سی۔ میتھوں کجھ ورھے وڈی۔ بہشتو مصلن دی دھی۔ پر جاپدا اے گل نوں مڈھ توں چھوہنا پے سی۔
میرا پنڈ میانہ گوندل ، تحصیل پھالیہ (ہن ملک وال) ضلع گجرات (ہن منڈی بہاؤالدین) لہوروں ڈیڑھ سو میلاں دی وتھ اُتے ہے۔ نویاِں اَتے پُرانیاِں قدراں قیمتاں نال جوجھدا ہویا۔ میریاں چوکھیاں نظماں دا پچھوکڑ ، میرے ناولٹ ’’نال میرے کوئی چلے۔‘‘ دا مُکھ پاتر ۔ ایسے پنڈ وچ 26جنواری 1945ء نوں میرا جنم ہویا۔ اک ساؤ اَتے کھاندے پیندے ٹبر وچ۔ میرا دادا میاں فضل کریم بجاجی والا جوانی دے دناں وچ پنڈ دادن خان (ضلع جہلم) توں اُٹھ کے ایتھے آن وسیا سی۔ میرے ابا جی خواجہ محمد شریف اَتے میرے دونویں چاچے وی بجاجی دا کم کردے سن۔ ہندوواں سکھاں اَتے مُسلماناں دا ایہہ سانجھا پنڈ میرے لہو وچ تاں ہے پر میریاں یاداں وچ نہیں۔
میرے وڈکے کھوجے اکھواندے سن۔ اوہ پنڈ دے سبھ توں امیر لوک سن اَتے پنج چھ پیڑھیاں پہلوں کھتریوں مسلمان ہوئے سن۔ وارث شاہ دے کھوجے کھتری۔ لہوروں اسلام آباد آؤندے جاندے راہ وچ سالم دا انٹرچینج آؤندا اے ۔ اوتھوں پندراں ویہہ مِیلاں دا پینڈا اے مساں۔ میرے ویلیاں دا میانہ گوندل (1945-55)سچی مچی اک پنڈ سی۔ ہُن تاں اوہ نرا شہر بن گیا اے۔ جدوں دو چار ورھیاں مگروں جانا ہوندا اے پچھان وچ ہی نہیں آؤندا۔ میرے ویلیاں وچ تھانہ ، ہسپتال ، سکول ، ایہہ سبھ تاں ہے سن پر ایناں رولا رپا نہیں سی۔ کُڑیاں اَتے مُنڈں دے سانجھے سکول وچ میں پنجویں تائیں پڑھ کے پنڈوں دور پار ہور پڑھن لئی ایس توں سدا لئی وچھڑ گیا ساں ۔ 1955ء توں 1962ء تائیں ہر سال گرمیاں دیاں چھٹیاں وچ آؤنا اَتے مہینہ دو مہینے آپنے پرانے بیلیاِں اُتے شہر دا رعب پا کے اوہناں دی کِھلی اُڈا کے ٹُر جانا ۔ گلی ڈنڈے دی تھانویں اوہناں نال کرکٹ دیاں کہانیاِں پاونیاِں ۔ اک واری چُھٹیاِں وچ میں گیند بلا وی لے گیا پر ایہہ کہانی پھیر کدے سہی۔
ہُن اکیویں صدی وچ اوہ چوکھا کھلر گیا اے پر میری جاچے اُجڑ گیا اے ۔ ہُن کھوجیاں دا کوئی ٹانواں ٹانواں گھر ہی اوتھے ہونا اے ۔ مُصلیاں دا تاں جانو اوتھوں بی ہی مُک گیا اے۔ ماچھیاں دے گھر ماں پھتی (فاطمہ) ایس جہانوں لنگھ گئی اے ۔ اوہدا پُتر نذیر وی اللہ نوں پیارا ہوگیا اے۔
دو تن ورھے پہلاں چاچا غلام وی سو ورھیاں دا ہو کے جگ توں ٹردا ہویا۔ ایس پنڈ نوں اَتے پنڈ دے واسیاں نوں میں آپنی اک کہانی ’’کچے کوٹھیاں دا گیت۔‘‘ وچ اُکریا سی۔ اوہ گیت ہن پکیاں اِٹاں ہیٹھاں آکے چِتھیا گیا اے۔
جتھے ساڈا گھر سی ۔ میرا مطلب اے جتھے میرے دادے پنڈ آؤن توں کجھ ورھے مگروں آپنا پکا گھر بنایا،اوہدے ساہمنے پنڈ دا قبرستان اے۔ اوہدے نالوں دی بزار اک پتلی لیک وانگوں اک پاسے مُصلیاں دی لوکڑی نوں نکل جاندا اے اَتے دوجے پاسے پرانے ہندوواں دے گھراں کولوں دی ہو کے مہاجر امام دین دی ہٹی اُتے مُک جاندا اے۔ ایدھر سارے گھر پکے نیں ۔ ہندو شاہوکاراں دے ۔ ایتھے ہی پنڈ دا گُردُوارا وی سی جتھے پاروں آئے مُسلیاں دیاں مِجھیں گائیں ہگدیاِں موتردیاِں۔۔۔ ساڈے گھر دے گوانڈھ وچ اک پاسے میانیاں (ملوانیاں) دے پکے کوٹھے سن اَتے دوجے پاسے لوہاراں دے گھر۔ نال پرانہہ دیندارسُنیاریاں دے گھر جیہڑے 1947ء دے گھلوگھارے وچ مسلمان ہوگئے سن۔ ایہناں گھراں وچوں ہی اک گھر وچ میرے دادے آکے ڈیرے لائے سن۔ اُنیِویں صدی دا اخیر جاں وِیہویں صدی داُ مڈھ ہونا اے۔
مینوں پنڈ بارے جناں وی پتہ اے اوہ بابے غلام لوہار دِیاں یاداں دا سٹا اے ۔ میں جدوں اوہدی موت دا سُن کے پنڈ گیا تاں جاپیا سی میریاں یاداں ہی نہیں ، میرا پنڈ وی کتے گواچ گیا اے۔
پنڈ دے اخیرلے سرے اُتے مُصلیاں دی لوکڑی اے ۔ ویہویں صدی دے ستویں دہاکے تائیں بہشتومُصلن ساڈے گھراں دا گند چک کے پنڈوں باہر سٹ آؤندی سی۔ میرے دادے دے ویلیاں وچ بہشتو نوں پہلی دی پہلی چاندی دا ثبوتا روپیہ ڈِھیندا سی۔ میری یاد وچ اوہدی اخیرلی تنخواہ دس روپے مہینہ سی اَتے اوہدی تھانویں ہُن سرداراں (دارو) کم کردی سی۔ 1980ء دے دہاکے وچ اوہ دس روپیاں توں وی وانجھے گئے۔ میرے اباجی اَتے تایا جی 1966ء وچ پنڈ چھڈ کے لہور ٹر گئے سن میرا اک چاچا اوتھے 1980ء تائیں رہیا ۔کھوجیاں دے کجھ ہور گھر وی ہولی ہولی اوتھوں شہراں ول نوں نکل گئے۔
کھوجیاں مگروں مُصلی زمینداراں دے وس پے گئے۔ اک زمیندار توں دوجے زمیندار تائیں اوہ پورے پورے ٹبر سنے اَن مُلے وِک جاندے سن۔ بلوچ ، رانجھے ، سمور ، چدھڑ اَتے زمینداراں دے کجھ ہور گھر اجے وی میرے چیتے وچ نیں پر ایہہ کہانی وی کدے پھیر سہی۔
1972ء وچ اسلام آباد وچ کلچر دا قومی ادارہ بنیا تاں لوک ورثے دی گل وی ٹری۔ فیض احمد فیض ہوری مینوں اوتھے لے گئے اَتے آکھیا، جا پنجاب دا لوک ورثہ اکٹھا کر‘ مینوں یاد اے پہلا پھیرا میں آپنے پنڈ دا لایا سی اَتے پہلی حاضری میں بہشتو مُصلّن دی بھری۔ میں جدوں نِکا ہوندا ساں بہشتو روز ساڈے گھر آؤنا۔ گھوڑی وانگ بھجدیاں آونا اَتے بھجدیاں جانا۔ ہن اوہ اُکا ای رہ گئی سی۔ اوہنوں مل کے میں چاچے غلام کول گیا۔ اوہ میرے دادے دیاں گلاں کرن لگ پیا۔ میرے ابا جی اَتے چاچیاں دیاں کہانیاں سناون لگ پیا۔ دادا جی ونڈ دے نال ہی ایس دنیا توں چلانا کرگئے سن۔مُصلّی ہی نہیں ، چاچے غلام داٹبر ،ماچھیاں دے گھر، ترکھان، ایہہ سارے ساڈے سیپی سن۔
ایس واری وی چاچے غلام سیپ دی گل چھیڑ دتی۔
میں آکھیا’’چاچا میرے دادے دی کوئی گل سُنا۔‘‘ چاچے غلام ڈونگھا ساہ بھریا۔ آپنیاِں چُھنیاں اکھاں کھول کے ، مینوں ویکھیا اَتے ہولی ہولی بولن لگا۔
’’تیرا دادا ہا نامیاں فضل کریم ، اوہ ایتھے آگیا میانے گوندل۔ اخے میں ہٹی پاؤنی ایں۔ اودوں کپڑے دی کوئی دکان ناہی ہوندی۔ لٹھے اَتے ململ دا رواج اجے نہ ہا پیا۔ چاندی آلا روپیہ کسے کسے زمیندار کول ہوندا ۔ میں اَتے اوہ ویکھیا ہی ناہ ۔ ململ اَتے لٹھے دی جالی کھڈیاں دا اُنیا کپڑا چلدا ہا۔ چار ہتھ ، پنج ہتھ ، چھ ہتھ ۔ اوس ویلے گز وی ناہ ہوندا۔ اوس کپڑے نوں کالے رنگ وچ ڈوب کے پگڑی بنالیندے۔ میئیں فضل کریم ایتھے ہٹی پائی تاں اوہ امبر سروں (امرتسروں) لٹھا تے ململ لے کے گیا۔ اوس ویلے کپڑا امبرسروں لیاندے آہن۔ لائلپور اجے ایڈے جوگا ناہا ہویا اوہ ۔۔۔‘‘
’’امبرسر یاں امرتسر۔۔۔؟۔‘‘
’’سانوں تاں امبرسر دا ای پتہ اے ۔ آہندے نیں لہوروں تاں سائیکل اُتے وی ٹُر ویندے آہن پر تیرا دادا پھلروانوں ریل گڈی لے کے پہلے ملکوال ویندا۔ اوتھوں لہور اَتے لہوروں امبرسر۔ پینڈا تاں چوکھا ناہ ہوندا پر گڈیاں دو دو بدلنیاں پوندیاں آہن۔ میں کیہ آکھ رہیا آہس؟ ہاں ، تیرا دادا لٹھا اَتے ململ لے کے آگیا۔ ہن جتھے ستار سنیارے دی سونے دی ہٹی اے ، اوہنے پہلی دکان اوتھے کھولی آہی۔ کرائے اُتے لے کے۔نال ای رہن واسطے گھر وی لیا۔ تیرا پیو ، چاچے اَتے پھُپھیاِں نِکے نِکے بال ہوندے آہن۔ لٹھے اَتے ململ دے بر نِکے وڈے ہوندے آہن۔کسے نوں حساب ناہ آوندا بھئی کُڑتے دا کپڑا کتنا لینا اے۔ مہیلی (تہمند) واسطے کتنا اَتے پگڑی واسطے کتنا۔ ایتھے میانے گوندل وچ حیات دّھبے (درزی) دا پیو محمد کپڑے سیندا آہ۔ لوک اوس کولوں جا کے حساب پُچھدے، بَر دسدے ، اوہ حساب لا کے دسدا بھئی مہیلی اَتے پگڑی واسطے اتنے ہتھ لٹھا لے آ۔ کپڑے واسطے اتنے ہتھ ململ لے آ۔ ہر ویلے رولا ہی بنیا رہندا۔ ہک دہاڑے تیرا دادا میانی (ضلع سرگودھا) گیا اَتے امام دین درزی نوں اوتھوں لیا کے آپنی دکان اُتے بٹھا دتا۔ ہن لوکاں محمد کول جانا چھڈ دتا ۔۔۔‘‘
اِنج میرے دادے شہر دا کاریگر لیا کے پنڈ دے کاریگر نوں پچھوکڑے سٹ دتا۔ اوس کھڈی دے کپڑے دی تھاں ململ اَتے لٹھا لے آندا اَتے کھڈیاں اُجڑن لگ پیاں ۔ پنڈ دا واسی آپنی محنت دے بدلے کنک ، گڑ اَتے گھیو لیندا سی اوہنے روپے دا چلن کردتا۔ پرانے پیداواری رشتے جڑوں پٹ سٹے۔ ہوندے ہوندے میرے ابا جی اَتے چاچے اوس نویں وہار دا حصہ بن گئے۔ پھیر1947ء وچ پنجاب دے دو ٹوٹے ہوئے۔ قہراں دی ہنیری جُھلی ۔ میرے دادے اَکھیں نُوٹیاں۔ نال ای گھر دا ویڑھا وی ونڈیا گیا۔ اک ہٹی دیاِں تن ہٹیاں بنیاِں اَتے اک گھر تن ٹوٹیاں وچ ونڈیا گیا۔ ایہہ ٹُٹ بھج دلاں نوں وی کھورن لگی۔ ایس ساری ٹُٹ بھج دے ہوندیاں وی ساڈا خاندان پنڈ دا سبھ توں ساؤ گھر منیا جاندا سی۔ میرا بچپن ٹُٹ بھج دے اوہناں دناں وچ ہی جاگیا۔ بھانویں سکے دا چلن ہوگیا سی پر سیپ انج ای ٹُردی رہی ۔ نائی ساڈے گھر آکے ساڈیاں حجامتاں کردا۔ پانی بھرن والیاِں، کپڑے دھون والیاِں ، گند گوہا چاؤن والیاِں ، دانے صاف کرن اَتے مشین توںآٹا پسوا کے لیاون والیاِں ، آنے دوانی بدلے اَتے کجھ لتھے ہوئے کپڑیاں صدقہ پنڈ دیاں غریب زنانیاں اَتے بندے ساڈے کم کردے۔ اوہناں دناں وچ لکڑاں دا بالن ہوندا سی۔ لکڑاں ماچھی چیر دیندے۔ ولاں آٹا گنھدی ، روٹیاِں ماں پھتی دے تندور توں پکدیاں۔ ولاں دی دھی رضیہ مشین توں آٹا پسوا کے لیاوندی ،پانی بھردی۔ بہشتو مُصلّن کوٹھے دی چھت اُتے بنیاِں ٹٹیاِں صاف کردی۔ ساڈے گھر دیاِں زنانیاِں اَتے مرد وی سویرے کھیتاں ول نہیں سن جاندے۔ بہشتو دی دھی سرداراں (دارو) پنڈ دے گھبرؤواں واسطے اجے’ قیامت ‘نہیں سی بنی۔ اودوں بہشتو وچ بڑا دم سی۔ ساڈے گھروں اوہنوں مہینے دے بدھے پنج روپے لبھدے سن۔ میری ہوش وچ دس روپے ملن لگ پئے سن۔
میرے دادے مےئیں فضل کریم ہوراں کارل مارکس دے روایتی پنڈ نوں تباہ کرکے جس نویں وہار دا چلن کیتا اوہ ہُن پَھل پُھل دین لگ پیا سی۔ سِکّیاں دی فصل چل پئی سی۔ چاندی دا روپیہ ہولی ہولی روپے دے نوٹ وچ بدلیا ، پھیر پنج اَتے دس روپے دا نوٹ وی دِسن لگ پیا۔ مُصلیاں واسطے روپے دے نوٹ وچ ڈاہڈی کھچ سی۔ مینوں یاد اے میں بہشتو نوں پھُپھی بہشتو آکھ کے بلاندا ساں ۔ ایہہ ساڈی خاندانی دریا دلی سی ۔ ساڈے وڈکے پنڈ دادن خاں توں آئے سن جیہڑا اک ویلے ضلع جہلم دا ہیڈ کوارٹر سی۔ اوہ ’’تہذیب ۔‘‘ والے لوک سن۔ ایہہ ساڈی مان مریادا سی بھئی دو روپے دے کے آپنا گند دا ٹوکرا اوہناں دے سِراں اُتے رکھوائیے اَتے اوہناں نوں ’’رشتیاں دی عزت۔‘‘ بخشیے۔ پوری چھوت چھات رکھ کے وی اوہناں نوں نفرت نال نہ دھتکاریئے۔ پیار نال پچکار کے بلائیے ۔ دنیا دے سارے مہذب لوک کُتیاں نوں انج ای پچکار کے بلاوندے نیں۔
اودوں میرے ابا جی سنے کھوجیاں دے دس بارہ گھر سن۔ بہشتو سارے گھراں دا کم کرکے چاہلی پنجاہ روپے بنالیندی ۔ کدی کدائیں خوشی غمی دے ویلیاں اُتے جاں باہروں آئے پراہونیاں (میریاِں پُھپھیاں دوجے شہراں وچ ویاہیاِں ہوئیاِں سن اَتے جدوں وی پیکے گھر آوندیاِں ، بہشتو اَتے ولاں نوں چنگا چوکھا دے جاندیاِں) دے آون نال کجھ ہور رقم وی بن جاندی۔
میں پرائمری پاس کیتی تاں میرے سکول دی اُستانی اُمِ کلثوم مینوں ہور پڑھن لئی آکھیا (نال میرے کوئی چلے) پر اباجی میرے ہتھ وچ گز پھڑا دتا۔ میں اوہناں دے خلاف بغاوت کردِتی۔ اباجی میری ضد من کے مینوں سینکڑے میل دور پشور آپنی بھینوں دے گھر گھل دتا۔ مینوں یاد اے 1955-62ء دے وچکار میرے اباجی میری پھُپھی نوں میرے خرچے دا پنجھی روپے مہینہ دیندے سن۔ ہن پنڈ نالوں میرا ناطہ ٹُٹ گیا۔ 1957ء وچ میں پہلی واری گرمیاں دیاں چُھٹیاں وچ پنڈ آیا تاں دارو ’’قیامت۔‘‘ بن چکی سی۔ پنڈ دے گھبروؤاں وچ میرے تائے دا وڈا پتر وی سی۔ میرا وڈا بھرا وی جوانی دیاں حداں نوں چھوہ رہیا سی۔ دارو جتھوں لنگھدی ،اوہدے مگر مگر کھنگورے ماردے جوان ہوندے۔ پر کھوجیاں دی جوان اولاد لئی ڈھیر اسانیاں سن۔ اوہ کوٹھیاں دیاِں چھتاں اُتے ،ڈیوڑھیاِں وچ ، ہیٹھاں گرمیاں دے ٹھنڈے کمریاں وچ جاں کتے وی دارو جاں رضیہ نوں گھیر لیندے۔ 1958ء وچ جدوں میں گرمی دیاں چھٹیاِں اُتے آیا ہویا ساں تاں ایہہ وارداتاں میرے کنیں وی پیاں اَتے میں اَکھیں وی ڈِٹھیاِں ۔ میں اودوں تیراں ورھیاں دا ساں جدوں میرے تائے دے وڈے پتر نے پنڈ دی بنی پیپے دی شراب اَتے سرداراں دی اُٹھدی جوانی نال کھیڈ پائی ۔ کئی ورھیاں مگروں دارو آپ ایسے بارے زبان کھولی سی۔
’’میں کیہ کردی ‘ تیرے بھائی جان دھمکی دتی آہی نوکریوں کڈھوا دیساں۔ ماء بہشتو وی مینوں آکھیا۔ تیرا کیہ لاہ لیندے نیں۔ چنگی بھلی نوکری بنی رہن دے۔‘‘
میں انتھروپولوجی اَتے فلسفہ بوہت ورھیاں مگروں پڑھے پر مڈھلے سبق مینوں نکے ہوندیاں ای ملن لگ پئے سن۔ 1958ء وچ مینوں ایس گل اُتے وی ڈاہڈی حیرانی ہوئی بھئی ساڈے بزرگ آپنی اولاد دیاِں ایہناں حرکتاں نوں ویکھ کے اوہنوں کجھ آکھدے نہیں سن بس مونہہ دوجے پاسے کرلیندے سن اَتے کجھ چر مگروں اوہناں دا ویاہ ہوجاندا۔
ویاہ وی اوہناں دے شوق نوں ڈکا نہ لاسکدا۔
میں اک واری آپنی ماں نوں آکھدیاں سنیاں سی ’’ساڈے جاتک شوہدے کیہ کرن ۔ کُڑیاں آپ بے شرم ہوکے اگے آؤندیاِں نیں۔‘‘
ہور دو ورھیاں مگروں جدوں میں پنڈ گیا تاں حالات سگویں دے سگویں سن۔ بہشتو مُصلّن اَتے سردارو اجے وی ساڈے گھراں دا کم کردیاں سن۔ اج دی نویں پیڑھی سردارو نوں ’’گشتی اَتے بدمعاش رن۔‘‘ آکھدی اے۔ اوہدے آپنے بھراواں ایہو آکھیا پر دارو ۔۔۔ نہیں پہلے گل پوری کر لیئے۔
بہشتو دی بوہت پُرانی یاد ایہہ سی کہ اوہدے بزرگ ’’ٹھکر وریام۔‘‘ توں اٹھ کے میانہ گوندل آگئے سن۔ اوہناں پنڈوں باہر تھوڑی جیہی بھوئیں مل لئی ۔ کچے کوٹھے چھتے اَتے مُصلیاِں دی لوکڑی آباد کیتی ۔ ایہہ کوٹھے چھتن اُتے بہشتو دے دو سو روپے لگے سن ۔ بہشتو دا جنازہ ایسے گھروں اٹھیا سی ۔ اوہدے اُٹھ جان مگروں سارا ٹبر اجڑ گیا۔ سارے جی کِھنڈ پُھنڈ گئے۔ سبھ توں نکا پتر مُتلی 1998ء وچ اک کمرے دا نکا جیہا گھر بنا کے رہ رہیا سی۔ اودوں بہشتو دی چوتھی پیڑھی وی قد کاٹھ کڈھ رہی سی۔ میں گلاں گلاں وچ بوہت اگے نکل آئیاں ۔ ذرا مڑ کے کجھ ہور ویکھیئے۔
1962ء وچ میٹرک کرکے کجھ دناں لئی میں پنڈ آگیا۔ بھیناں بھراواں وچ میں سبھ توں ودھ پڑھیا لکھیا ساں ۔ اباجی میری پڑھائی اُتے پنج چھ ورھیاں وچ پورے دو ہزار روپے خرچ کر چھڈے سن۔ میں نوکری کرکے حساب چُکتا کرنا سی ۔ نوکری واسطے میرے کراچی جان دا فیصلہ ہوگیا۔
پُھپھی بہشتو اجے وی تکڑی سی۔ سراداراں اجے وی نِگھی سی پر کھوجیاں دے وپار گندے پے رہے سن۔ میرے اباجی ہُن کپڑے لائلپوروں لیاوندے سن۔ ونڈ مگروں اوہ اک دو سال ’’امبرسر۔‘‘ جاندے رہے پر پھیر ویزیاں دے رولے پے گئے ۔ ابا جی اَتے چاچیاں دیاں دکاناں وکھ وکھ ہو چکیاِں سن۔ دادا جی دے بنائے گھر وچ واہگے ورگیاں دو کندھاں اُسر گئیاِں سن۔ کدی کدی ابا جی دکان توں بھرے تپے گھر آوندے اَتے لکڑاں نال میری ماں نوں مارن لگ پیندے ۔ مگروں پتہ لگا چاچے جاں تائے آپنیاِں زنانیاِں دے آکھے اُتے ابا جی دے کن بھردے سن۔ ابا جی مگروں ڈاہڈے دُکھی وی ہوندے پر اوہ ہر واری اُنج ہی کردے جیویں اوہناں دے کنیں پایا جاندا۔
ابا جی میرے وڈے بھرا نوں جُتیاں دی دکان پا دتی سی ۔ اوہ کنستراں دا کچا زہر پی کے آوندی جاندی سراداراں نوں ہتھ پاؤندا ۔ اوہدا وی ویاہ ہوگیا ۔ میں اوس ماحول چوں چھیتی توں چھیتی نس جانا چاہوندا ساں ۔ کراچی جان توں پہلاں دارو نال میرا دو تن واری ٹاکرا ہویا۔ اک دوپہر ڈیوڈھی وچ اوس ستاراں ورھیاں دے جوان جہان نوں گھیر لیا۔
’’بھیڑیا ، ٹُر چلیا ایں۔‘‘
اوس آپنیاِں پوریاِں بانہواں کھول کے مینوں ڈونگھے کلاوے وچ لے لیا۔ میرے کولوں اوہدی زنانی ہواڑ جری نہیں سی جارہی۔ مینوں اوکھے اوکھے ساہ آرہے سن ۔ میں اوہدے کلاوے چوں نکلیا ۔ اوہدی واج میرا پچھیا کر رہی سی۔
’’بھیڑیا ، یاد رکھیں مینوں۔‘‘
پھیر دس ورھے میں پنڈ نہ وڑیا 1966ء وچ میرے ابا جی اَتے تایا جی لہور ٹر گئے ۔ 1972ء وچ میں فیض صاحب دے حکم اُتے لوک ورثہ کٹھا کرن پنڈ آیا ۔ پہلا پھیرا میں مُصلیاِں دی لوکڑی دا گھتیا اَتے دوجا چاچے غلام دی دُکان دا۔
بہشتو اجے کھوجیاں دے گھراں دا کم کردی سی۔ سراداراں دا وی ویاہ ہوچکیا سی۔ اوہدی دھی ، نکی سراداراں ہُن توں قد کاٹھ کڈھن لگ پئی سی۔ مینوں دارو ڈھیر سارے مائیے اَتے گیت ریکارڈ کراکے اَتے میرے اک سوال دا جواب دیندیاں آکھیا،
’’میرا کیہ لاہ لیندے نیں۔ آپنا آپ پلیت کردے نیں کے۔۔۔‘‘
1975ء وچ میں لوک ورثے توں ویلھا ہو کے سندھ ٹر گیا۔ حیدرآباد اَتے پھیر ہور دو ورھیاں مگروں مڑ کے کراچی ۔ 1981/2ء وچ میں مزدوراں دے اک رسالے جفاکش دا ایڈیٹر ساں جدوں مینوں مُصلّیاِں بارے اک خاص نمبر کڈھن بارے آکھیا گیا۔ 1982ء وچ میں ریسرچ لئی پنڈ آیا تاں مُصلّیاِں دی لوکڑی اُجڑ گئی سی ۔ کھوجیاں دے گھر شہراں وچ بن گئے سن اَتے بہشتو چانن توں وانجھیاں اکھاں نال میرے سر اُتے ہتھ پھیر رہی سی ۔ ’’پھُپھی بہشو ایہہ اجاڑا کیوں پیا۔‘‘ ’’پترا ،تیرے پیو دادے دے ویلے اساں راج کیتا۔ میاں فضل کریم ڈاہڈا ساؤ بندہ ہاہ ۔ ہن کھوجیاں دے دو چار گھر رہ گئے نیں ۔ اوہناں وی پانی دیاں مشیناِں اَتے فلش لوا لئے نیں ۔ جد کوئی کم نہ رہیا تاں میرے پُتراں ہتھ پیر مارے ۔ پہلاں میرے وڈے پُتر سردارے اِٹاں دے بھٹھے اُتے کم شروع کیتا پھیر میرا دوجا پتر کرملی (کرم علی) وی ایہو کم کرن لگ پیا اوس پتر دا ویاہ کیتا اَتے ہور اُدھار لینا پیا۔ میرے دونویں پتر اَتے اوہناں دیاِں اولاداں بھٹھیاں دا بالن بن گئے نیں۔‘‘
میں پھُپھی بہشتو نوں دسنا چاہوندا ساں کہ ایہنوں اجکل دی زبان وچ Bonded Labourآکھدے نیں۔ پر میں چُپ رہیا۔ کیوں جے ایہہ مذاق تے میرے آپنے کولوں وی جریا نہ جاندا۔
بہشتو دس رہی سی۔ ’’اوہ پہلاں کجھ رقم اُدھار دے دیندے نیں اَتے ہر مہینے تنخواہ وچوں قسط کٹدے رہندے نیں ۔ جیہدے بدلے سارا ٹبر وِک ویندا ے ۔ ہُن جد تائیں قرضہ نہ پورا ہووے ، اسیں چوی گھنٹیاں دے غلام ہوندے آں ۔ ہزار اِٹاں دی مزدوری ویہہ روپے ہوندی اے ۔ ودھ توں ودھ بائی روپے ۔ پنجھی اج تائیں نہیں ہوئی ۔ ادھی مزدوری قرضے وچ رکھ لیندے نیں تاں وی جان نہیں چھٹدی۔ ٹھیکیدار حساب وچ گڑ بڑ کرکے قرضہ گھٹاون دی جاہ تے ودھائی ویندے نیں ۔ ٹھیکیداراں دے منشی قرضے دی رقم دونی چونی کردیندے نیں ۔ ہری پوری ،جہلم ، راولپنڈی ہر پاسے ہنیر مچیا ہویا اے ۔ ہزار روپیہ قرضہ دے کے دو ہزار لکھ لیندے نیں ۔ سیزن پورا ہون اُتے وی جان نہیں چُھٹدی ۔ اسیں سارا سیزن کم کرکے کمائی نہیں کردے آپنا قرضہ ودھاؤندے آں۔ ایس لئی اسیں اوتھوں جاوی نہیں سکدے ۔ کئی واری پیراں وچ سنگل پا دیندے نیں دِھیاں پتر سبھ دے سبھ بجھے رہندے نیں۔‘‘
میں آکھیا
’’دِھیاں وی ۔۔۔‘‘
’’ہور کیہ۔ سارے دا سارا ٹبر ۔ کئی واری انج ہوندا اے کہ مرد دوجے بھٹیاں اُتے مزدوری لئی ٹر جاندے نیں زنانیاں اَتے دِھیاں پتر اوتھے ہی گہنے پا کے (گروی رکھ کے) اجکل سردارا ایتھے آیا ہویا اے اَتے دوجے بھٹیاں اُتے کم لبھ رہیا اے تاں جے دوجے بھٹھے توں پیشگی لے کے آپنی زنانی اَتے دِھیاں پتراں نوں چھڑا سکے۔ سردار عید اُتے ایتھے آیا سی اوہ آپنے ٹبر نال عید وی نہیں کرسکیا۔۔۔‘‘
1982ء وچ میانہ گوندل دے مُصلّیاِں دی حالت ڈاہڈی ماڑی سی ۔ مُصلّناں کولوں گھراں دا کم کھس گیا سی اوہ مجبوراً آپنے مرداں نال بھٹیاں اُتے جاندیاِں سن۔ ایہہ بھٹھے والیاں دی شرط سی کہ آپنیاِں زنانیاِں نال لے کے آؤ ۔ گھٹو گھٹ ہک زنانی ضرور اوہناں دے نال ہووے۔ بیوی ہووے ،بھین ہووے جاں پھیر دھی ۔ ٹھیکیدار آکھدے نیں جے تہاڈے نال کوئی زنانی نہ ہوئی تاں تہاڈا روٹی ٹکر کون پکاوے گا۔ پر ایہہ نِرا بہانہ اے۔ اوہ آپنے مرداں نال اِٹاں دے سانچے وی لاوندیاں نیں اَتے اوہناں نوں ہور وی بڑا کجھ کرنا پیندا اے ۔
بہشتو آکھیا ،’’میرے نکے پتر مُتلی دا ویاہ نہیں ہویا۔ اوہ زنانی کتھوں لے جاوے۔ اوہنوں آکھدے نیں بھین لے آ۔ بھٹھیاں دے قرض توں وڈی کوئی لعنت جاں مجبوری نہیں ہے۔۔‘‘
بہشتو نوں ہن کجھ دِسدا نہیں سی ۔ اوس ٹوہ کے میرے موہڈیاں اُتے آپنا سکا سڑیا ہتھ پھیریا اوہدیاں اکھاں وچ ہنجو نہیں سن۔ ایہہ دولت اوہ بوہت پہلاں لٹا چکی سی۔ اوہدے بول ضرور ہنجواں نال بھرے ہوئے سن۔
’’ساڈی حالت ڈاہڈی ماڑی اے۔ سردارا آپنی زنانی‘ دو دھیاں اَتے پتر نوں ٹھیکیدار دی قید چوں چھڈاؤن لئی دوجے ٹھیکیداراں دے پیر چٹدا پھردا اے ۔ گھر وچ آٹے دی ہک برکی نہیں ۔ اسیں بڑے مجبور ‘ بہوں ذلیل ہوگئے آں ۔ ٹھیکیداراں سردارے اُتے اٹھاراں توں پنجی ہزار دا دعویٰ کیتا ہویا اے ۔ ساڈے ترے سیِز ناں دے کم دی مزدوری دس ہزار بندی اے۔ اساں ٹھیکیدار اَتے منشی نوں خوش کرن واسطے اوہناں دے بال بچیاں نوں نویں کپڑے لے کے دتے پر اوہ تکڑے بندے نیں۔ رشوت لے کے وی اکھاں پھیر لیندے نیں۔‘‘
کرملی اَتے سرداراں لہور ہائی کورٹ وچ ٹھیکیدار اُتے مقدمہ کردتا سی پر مقدمے دا وی کوئی نتیجہ نہ نکلیا۔ 1980ء دے پورے دہاکے وچ دونویں بھین بھرا لہور اَتے سرگودھے دیاں عدالتاں وچ دھکے کھاندے پھر رہے سن۔ ایہہ کہانی میں اگے چل کے کراں گا۔ اجے بہشتو دی گل۔
’’اسیں نرے بھٹھیاں اُتے ہی نہیں وِکدے زمیندار وی ساڈے لہو دے ترہائے نیں ۔ انج ہندا اے جے کوئی مُصلّی کسے زمیندار کولوں رقم ادھار لے لیندا اے تاں ٹبر سنے اوہدی ونگار (بیگار) قبول کرلیندا اے ۔ اوہدے سارے نکے وڈے کم کردا اے ۔ چوری ، قتل توں لے کے چودھرانیاں دی مٹھی چاپی تائیں۔ زمیندار گالیاں دیندے نیں ، ٹُھڈے ماردے نیں ۔ مُصلی زمیندار دی مار کھا کے وی اوہدے پیراں وچ ڈِگیا رہندا اے کیوں جے اوہدا پیسہ پرتائے بناں قید توں رہائی نہیں ڈِھیندی ۔ زمینداراں دیاں آپسی لڑائیاں دا نشانہ وی مُصلّی ہی بندا اے ۔ اک زمیندار توں دوجے زمیندار تائیں غلامی دا اک لما سلسلہ اے۔ زمیندار ہک تاں تنخواہ نہیں دیندا سو روپے مہینہ مکا کے آپنے قرضے وچ برابر کرن لگ پیندا اے ۔ مُصلّی آپ وی غلامی کردا اے اَتے اوہدے بال بچے وی۔ زمیندار دھیاِں بھیناں نوں تاں اُکا ای نہیں چھڈدا ۔ جے اوہ کنجر سو روپیاں دی تھانویں فصل دا چوتھا حصہ دیوے تاں اسیں وی جی سکدے آں پر زمیندار تاں ٹھیکیدار توں وی چار ہتھ اگے ہوندا اے۔ ایس ویلے میانہ گوندل وچ مُصلّیاِں دے سو توں ودھ گھر نیں پر مُصلّیاِں دی پوری لوکڑی اُجڑی پئی اے کیوں جے جاں تاں اوہ زمینداراں کول رُل رہے نیں جاں بھٹھے آلیاں کول ۔۔۔‘‘
کدی کدائیں مُصلّی قید چوں نس وی جاندے نیں پر ایہہ ٹانواں ٹانواں ہی ہوندا اے ۔ غلامی زمیندار دی ہووے جاں ٹھیکیدار دی۔ ایہہ عمراں دے سنگل نیں ۔ میں چاچا غلام کول وی گیا۔ اوہ آکھن لگے۔
’’جمن توں مرن تائیں وِکنا اَتے وِکدیاں رہنا اوہناں دا مقدر اے ۔ زمیندار چار پیسے دے کے اوہناں دا مالک بن ویندا اے ۔ جد مُصلّی مرد اوہدے کھیتاں وچ کم کردے نیں اوہ ڈیرے وچ اوہناں دیاِں زنانیاِں دے کپڑے لاہ لیندا اے۔ ایہہ عام جیہی گل اے ۔ انج ہونا ہی ہندا اے۔ اک ادھ واری مُصلّناں نابری وی وکھائی اے ۔ میانہ گوندل توں نال دے پنڈ بار موسیٰ دی اک زنانی اُلٹا چوہدری دے گل پے گئی اَتے اونہوں موقعے اُتے پھدوا دتا ۔۔۔‘‘
پر انج ٹانواں ٹانواں ہی ہندا اے ۔ 1982ء دی اوس بلدی دوپہرے چاچا غلام دس رہیا سی ۔
’’میانہ گوندل توں جیہڑا مُصلّی ہک واری گیا اے ۔ اوہ بھوں کے نہیں آسکیا۔ زمیندار ویچیا اَتے ٹھیکیدار لے لیا۔ مڑ ہک بھٹھے توں دوجے بھٹھے توڑی اَتے دوجے توں تریجے توڑی وِکن دی ہک لمی کمانی اے۔۔‘‘
کجھ چر مگروں جدوں میں کراچی توں لہور آیا ہویا ساں تاں سرداراں میری بیمار ماں نوں ملن ساڈے گھر آگئی ۔ ماں دسیا ‘ اوہ کدی کدی ملن آجاندی اے۔ اسیں کھلے ویڑھے وچ بہہ گئے ۔ نماشاں ڈُونگھیاں ہو رہیاں سن ۔
میں پچھیا ’’سرداراں ‘ ہن تائیں کنی واری وِکی ایں ؟۔‘‘
اوہ سوال سن کے لاپرواہی جیہی نال اٹھی اَتے ٹردیاں آکھن لگی ’’کل یاد کرکے دساں گی ۔ اجے تاں میں ٹی وی ڈرامہ ویکھن چلی آں۔‘‘
اودوں راحت کاظمی دا ڈرامہ سیریل تیسرا کنارہ چل رہیا سی ۔ سرداراں جد دوجے دہاڑے ملن آئی تاں میں پچھیا ۔
’’ایہہ ڈرامہ تاں پڑھیاں لکھیاں نوں وی سمجھ نیں آؤندا۔ کیہ تینوں سمجھ آؤندا اے؟
آکھن لگی۔’’پتہ نہیں، پر اک گل ہے علی (ڈرامے دا ہیرو) وی نہیں وِکنا چاہوندا۔ میں وی نہیں وِکنا چاہندی پر وکدی پئی آں۔ ساڈی دوہناں دی ہکو جیہی تقدیر اے۔۔‘‘
جاپدا اے ۔ سرداراں ہن رہ گئی سی ۔ ادھ کھڑ زنانی ‘ اوہنے اَپنی دھی دے روپ وچ دوجا جنم لے لیا سی ۔ اوہدیاں اکھاں وچ اوہو ماں والی لِشک سی پر اوہدے پنڈے وچ اوہ بلاوا نہیں سی جیہڑا سرداراں دی خاص پچھان بن گیا سی ۔ اوس دن سرداراں بہوں بولی خبرے ہُن اوہدا جسم بولنوں رہ گیا سی ۔ اج اوہدی کہانی ہنجواں نال بھری ہوئی سی۔
پنڈی دا اک ٹھیکیدار حاجی ۔۔۔ اَتے اوہدا منشی جلیل ‘ میانہ گوندل توں 9میل دور منڈی پھلروان آئے ۔ اوہناں دے بھٹھے لئی لیبر سپلائی کرن دا ماملہ کیتا۔ اک ہزار اِٹاں دی کمیشن تن روپے مقرر ہوئی ۔ جے کرملی آپ وی کم کرے تاں اوہنوں اک ہزار اِٹاں دے تیہ روپے ملن گے ۔ اک سال کم کرن مگروں ، ایڈوانس کڈھ کے مزدوری ساڈھے دس ہزار بن دی سی ۔ کرملی دے نال نونہہ پتر وی کم کردے سن۔ حاجی ۔۔۔ دے پُتر اوہدی نونہہ دی عزت نوں ہتھ پایا ۔ کرملی رولا پا دِتا پر پوری کہانی اسیں سرداراں کولوں سندے آں۔
’’حاجی ۔۔۔ کرملی نوں دھمکی دِتی کہ جے اوس چپ نہ کیتی تاں بہوں ماڑا ہوسی۔ حاجی ۔۔۔ میرے بھتریئے نوں ماریا کٹیا وی اَتے نالے اوتھوں کڈھ وی دتا۔ میرا بھرا جیہڑی لیبر لے کے گیا ہاہ اوہدے اُتے وی پنج پنج ست ست ہزار وادھو پا دِتے سال دی مزدوری تاں کیہ لبھنی آہی ۔ کرملی اَتے دوجے مزدور پہلاں توں وی ودھ قرضائیں ہوگئے ۔ ہن میرا بھرا ،اوہدی نونہہ اَتے پوترا پوتری رہ گئے ۔ حاجی ۔۔۔ اوہناں نوں ہور دھمکایا ۔ ہاں بن دی اے تہاڈی مزدوری پر میں دینی کوئی نہیں ۔ کر لؤ جو کرنا جے ۔ ایس وچکار ہک واری میں کرملی نوں ملن گئی ۔ میرے آؤن مگروں ‘ حاجی ۔۔۔ اوہناں ساریاں نوں راجے دے ہتھ ویچ دِتا ۔ جد میں مڑ کے گئی تاں میرا بھرا ، اوہدی نونہہ اَتے بچے اوتھے نہیں سن۔ میں پچھیا تاں حاجی اَتے اوہدے کرندیاں مینوں دھمکا کے اوتھوں کڈھنا چاہیا۔۔۔‘‘
جد سرداراں آپنے بھرا اَتے اوہدے ٹبر بارے زور پایا تاں اوہ اوہنوں مارن لگ پئے ۔ اوہدے سر اَتے گوڈیاں وچ ڈوُنگھے پھٹ آئے ۔ اک انگل وی ٹٹ گئی ۔ اوہ ایسے حالت وچ گھر پرتی پر پھیر جھلیاں وانگ اودھر بھجی ۔ ایس وار اوہنوں پتہ لگ گیا کہ اوہ کتھے وِکے سن۔ اِک ٹھیکیدار توں دوجے دے ہتھ وِکنا کوئی نویں گل نہیں سی پر ہن سرداراں لڑن دا فیصلہ کر لیا۔ اوہ راجے ۔۔۔ تائیں اپڑ گئی پر اوہ اوہدے بھرا بارے کجھ وی دسنوں انکاری ہوگیا۔
’’راجے توں دس دیویں بھئی توں میرے بھرا اوہدی نونہہ اَتے بالاں دا کنا روپیہ بھریا اے تاں میں پیسے لیا کے اوہناں نوں چھڑا لواں ۔۔۔‘‘
’’پر توں ایہہ پیسے کتھوں لیاندی؟۔‘‘ میں پچھیا۔
’’میں آپنے آپ نوں کسے ہور ٹھیکیدار کول ویچ دیندی۔‘‘ سرداراں لاپرواہی جیہی نال آکھیا۔
راجے ۔۔۔ اوہنوں دھمکا کے موڑنا چاہیا پر دوجے مزدوراں اوہنوں دس دتا کہ اوہ سارا سارا دن کرملی اَتے اوہدی نونہہ کولوں کم لیندا اے اَتے راتیں جندرے مار کے بند کردیندا اے ۔
’’اوتھوں میں لہور آگئی اَتے اک وکیل ۔۔۔ نال گل کیتی ۔ اوہنے دو ہزار منگے اَتے کارا کیتا کہ جے اوہ کرملی اَتے اوہدے ٹبر نوں نہ چھڈا سکیا تاں اک اک پائی پرتا دیسی ۔۔۔‘‘
ہُن سرداراں اک گھر وچ دو ہزار ایڈوانس بدلے چوی گھنٹیاں دی نوکری کر لئی ۔ تنخواہ ہر مہینے قرضے وچ کٹی جانی سی پر قرضے دی رقم گھٹن دی تھانویں ودھدی گئی کیوں جے وکیل برابر ہور رقم ہتھیاؤندا رہیا۔ اوہ اُکا زر خرید غلام ہوگئی ۔ وکیل پورا سال آنے بہانے کردا رہیا۔ ہُن تائیں اوہ ساڈھے دس ہزار روپے اَتے 24کلو دیسی گھیو ‘ اوہدے کولوں لے بیٹھا سی۔
’’جد میں پہلاں وکیل کول گئی ساں تاں اوہنے لہور ہائی کورٹ وچ مقدمہ کرن دی گل کیتی آہی ۔ چھ مہینے لنگھے تاں آکھن لگ پیا جے مقدمہ پشور ہائی کورٹ وچ ہوسی ۔ بیلف لئی اوہنے چار ہزار ہور منگے پر بیلف منظور نہ کرایا۔ ہن راجہ ۔۔۔ اَتے اوہدے بندے وکیل دے دفتر آؤن لگ پئے ۔ پشور ہائی کورٹ دی ہک تریک اُتے میں نہ اپڑ سکی ۔ راجے ۔۔۔ اَتے اوہدے بندیاں جانوں مارن دی دھمکی دے کے کرملی اَتے اوہدی نونہہ کولوں آپنے حق وچ بیان لکھوا لیا۔ مگروں کرملی میرے کول بندے بھیجے جے اوہدے کولوں زوری زبری بیان لیا گیا ہاہ ۔ پشور وچ وی میرا وکیل ایہہ آکھ کے مخالفاں نال میل ملاقاتاں کردا رہیا کہ ایہہ اوہناں دا علاقہ اے سانوں احتیاط کرن دی لوڑ اے ۔ احتیاط دا بہانا پاکے اوہ اوہناں نال رلیا رہیا۔ اخیر کرملی دے بیان دے سر اُتے میرا مقدمہ خارج ہوگیا۔۔۔۔‘‘
’’تاریخ دی عدالت چوں وی ؟۔‘‘ میں اوہنوں آکھنا چاہوندا ساں پر چپ رہیا۔
جدوں سرداراں وکیل کولوں پیسیاں دی واپسی جاں آپنے بھرا دی رہائی دی منگ کیتی تاں اوہ ٹال مٹول کرن لگیا۔ جد اوہنے بوہت زور پایا تاں آکھن لگا، مخالفاں نال صلح کر لے ۔ وکیل نے اوہناں نوں سرداراں دا لہور دا پتہ وی دے دتا۔
’’اوہ لہور میرے کول اپڑے اَتے آکھیا اسیں تیرے بھرا نوں لے آئے آں ۔ اوہ وکیل دے دفتر وچ اے ۔ توں اوتھے چل کے ساڈے نال صلح کر لے ۔ میں نال ٹر پئی ۔ اوہ مینوں لے کے گجرات ول نکل پئے اِتے چاقو مار کے پھٹڑ کر دتا ۔ میں چار دیہاڑے اوہناں دے قبضے وچ رہی ۔۔۔
سرداراں لئی ایہہ چار دیہاڑے قیامت ورگے سن۔ کیوں جے قیامت لنگھدی کسے نہیں ویکھی پر سرداراں اُتے جو بیتی اوہ اوہدے پنڈے اَتے اوہدی سُجھ دے ٹوٹے ٹوٹے کر گئی ۔ اوہ گجرات دے کول اوہنوں اک اُجاڑ تھانویں سٹ گئے ۔
’’میں جیویں کیویں لہور اپڑی۔ وکیل نوں ملی اٹھ دس دن اوہ ٹالدا رہیا اک دوپہرے اوہنے رقم موڑن لئی دفتر بلایا اچانک دفتر دے پشلے کمرے وچ اوس میرے نال زبردستی کیتی ۔ میں اوہنوں ہوڑیا ہٹکیا پر اوہ اپنی کرکے رہیا۔ میں اوتھوں بھجی ۔ لہوبھرے کپڑیاں نال اسمبلی ہال اپڑی ۔ میں روندی جاندی ساں پر نہیں ساں جاندی، میرے نال ایہہ کیوں ہویا اے؟۔‘‘
’’پر ایہہ پہلی وار تاں نہیں سی ہویا تیرا کیہ لاہ لیا اوہنے ۔۔۔؟۔‘‘ میں بے رحمی جیہی نال آکھیا۔
’’پہلاں جدوں وی انج ہویا، میں سمجھیا انج ہی ہونا آہ ۔ ایہہ وی ساڈے کم دا حصہ اے پر ڈیڑھ دو سالاں توں وکیل کوئی ایہو جیہی گل ناہی کیتی ۔ نہ میں کدی اوہدے اُتے شک کیتا۔ اوہدے اُتے پیو اَتے بھرا جیہا اعتبار بن گیا آہ پر جد اوس مینوں انج اُدھیڑیا تاں کنا چر مینوں سمجھ ہی نہ لگی کہ اوہنے انج کیتا کیوں؟ خبرے پیو ، بھرا وی انج کرسکدے نیں ۔۔۔‘‘
میں سرداراں دے مونہہ ول ویکھیا اوہ ویمن ایکشن فورم دے جلسے وچ نہیں سی بول رہی اوہ اینا وی نہیں سی پڑھی ہوئی جے آپنے دستخط ہی کرسکے۔
’’ میں ڈگدی ڈھیندی جاندی پئی ساں ۔ اوتھے اپڑی تاں وڈے افسر نہیں سن۔ اِک سپاہی آکھیا۔ صدر تھانے ایس پی کول جا۔ اوہ چوہدری بندہ اے اَتے غریباں دی گل سن دا ۔ اک سپاہی تھانے چھوڑ گیا۔ اوہناں آکھیا وقوعے دا تھانہ پرانی انار کلی اے ۔ اوتھے جا اوہ مینوں اوتھے لے گئے اَتے پرچہ ہوگیا۔ اوہناں مینوں انصاف دا یقین دوایا۔ وکیل نوں اوہدے گھروں گرفتار کیتا گیا پر مگروں رشوت لے کے چھڈ دتا ۔ ڈاکٹری معائنے توں پہلاں ہی وکیل دے بیوی بچے لیڈی ڈاکٹر کول اپڑ گئے۔ معائنے دے کمرے وچ لیڈی ڈاکٹر مینوں دسیا جے وکیل اوہدے بیوی بچے اَتے انسپکٹر پہلاں ہی ایتھوں ہو کے گئے نیں ۔ ہن کیہ لین آئی ایں ۔ تیرا کجھ نہیں بن سکدا۔ بھانویں لیبارٹری وچ میرے نال زبرزنا ثابت ہندا آہ پر جیہڑی رپورٹ تیار کیتی گئی اوہدے توں میں جھوٹھی پے گئی ۔ وکیل پہلاں ہی رہا ہوگیا آہ ۔ میرا پرچہ خارج ہوگیا۔ ۔۔۔‘‘
میرا تھانے ، کچہری ، ہنجو اَتے ایہہ سلسلہ ہور کنے ورھے چلدا رہیا ۔ اودھر کرملی مڑ کے حاجی کول اٹھاراں ہزار وچ وک کے پرانے قید خانے وچ آگیا ۔ قیدیاں وچ اوہدا پتر نونہہ اَتے اوہناں دے دوویں بال وی سن ۔
’’اَتے تیری آپنی قید؟۔‘‘
’’میں جتھے کم کردی آں ۔ اوہ میرے حالات ویکھ کے ڈر گئے ۔ آکھن لگے اسیں شریف لوک آں سانوں کسے معاملے وچ نہ پھسائیں ۔ سانوں تیرے کم دی کوئی شکایت نہیں پر اساں وچ نہیں آونا ۔ میری اوتھے ڈیڑھ سو تنخواہ اے اوہ قرضے وچ چکا ہوجاندی اے ۔‘‘
’’توں اوتھے کردی کیہ ایں؟۔‘‘
’’اوہ سارے کم ‘ جیہڑے نوکراں نوں کرنے پیندے نیں۔‘‘
میرے کولوں اٹھ کے اوہ اندر میری ماں کول آئی ۔ میں ویکھیا ماں اَپنے دوپٹے نال بجھا کجھ کھولیا۔ سرداراں دی مٹھ وچ رکھ کے مٹھ گھٹ دتی۔ میں ظاہر کیتا جیویں میں کجھ نہ ویکھیا ہووے ۔ دو دن پہلاں میں ماں نوں ایہہ پیسے اوہدے علاج لئی دِتے سن۔ میریاں اکھاں وچ ہنجو آگئے ۔ میں چھیتی نال باہر نکلیا ۔ سرداراں آکھ رہی سی۔
’’بے بے جی ، اساں سالاں بدھی تہاڈا نمک کھاہدا اے۔‘‘
مینوں جاپیا شاید اوہ لون اوہدے زخماں وچ وی رل گیا اے ۔ خبرے اوہنوں پتہ وی ہے جاں نہیں ۔۔۔ پھیرجیویں صدیاں بیت گئیاں مارچ 1998ء وچ میں ایس کہانی بارے پھیرکم کرن دا سوچیا اَتے پنڈ اپڑ گیا۔ ہن مُصلّیاں دی لوکڑی پچھانی نہیں سی جاندی ۔ چار چوپھیرے نویاں گلیاِں اَتے گھر بن گئے سن۔ پکے گھراں اندر اوہ لوکڑی کتے گواچ گئی سی ۔ بہشتو دے گھر دا نشان وی مٹ گیا سی ۔ مینوں اوتھے مُتلی مل گیا جیہڑا اک ٹٹے ہوئے کمرے دے گھر وچ کلا پیا سی ۔ مُتلی دسیا کہ حاجی ۔۔۔ اَتے اوہدے لوک کرملی اَتے اوہدے بال بچیاں نوں آپے گجرات چھڈ گئے سن ۔ ہن اوہ شانے زمیندار نال سیری (مال ڈنگر دی سیوا) کررہیا اے ۔ دو سو توں چار پنج سو تائیں تنخواہ لبھ جاندی اے ۔ وڈا بھرا سردارا آپنے بال بچیاں نال بھلوال وچ بھٹھیاں اُتے کم کر رہیا اے ۔ اوہدے پتر کراچی کم کردے نیں ۔
مُتلی ، کرملی اَتے سردارا آپنی بھین سرداراں کولوں لاتعلق ہوچکے نیں۔
’’اوس ساڈی عزت ڈوب دِتی اے ۔۔۔‘‘
’’پر اوس تاں بڑیاں قربانیاں ۔۔۔‘‘
مُتلی میری گل ٹک دِتی۔
’’کوئی لوڑ ناہی ۔ اساں لوکاں تاں وِکدیاں ہی رہنا اے ۔ اک تھاں نہ سہی دوجی تھاں سہی پر سرداراں سانوں کسے اگے مونہہ وکھاون جوگا نہیں چھوڑیا۔۔۔‘‘
پھیر دس ورھے ہور لنگھ گئے 2008ء دیاں گرمیاں وچ اک دن سرداراں ساڈے لہور والے گھر آئی ۔وڈی چودھرانی دی چال چلدی ،ہاراں سنگھاراں نال لدی ۔۔۔ میری بھین اوہنوں نہ پچھان سکی۔
’’میں دارو آں ، بہشتو مُصلّن دی دھی ۔‘‘ میری بھین اوہنوں بِٹ بِٹ ویکھدی اندر لے گئی ۔ اوہدیاں نظراں کجھ لبھ رہیاں سن پر اوتھے نہ ماں سی نہ ابا جی ۔ اوہ اوسے بیڈ اُتے بہہ گئی جتھے کدی میری ماں لیٹی ہوئی سی ۔
دو زنانیاں اک دوجے دے گل لگ کے ورھیاں پہلوں والے ساڈے ماپیاں لئی رو رہیاں سن۔ کجھ دناں مگروں جدوں میں اسلام آبادوں لہور آیا تاں میری بھین ساری گل سنائی۔ کجھ سال پہلاں اک زمیندار نوں سرداراں نال پیار ہوگیا۔ چوہدری صاحب چھیتی ہی چلانا کرگئے ۔ چودھرانی آپنے بھراواں دے پیسے بھر کے اوہناں ساریاں نوں قیداں توں چھڈایا۔
’’پر تیری آپنی قید؟۔‘‘
سرداراں ساہمنے ہوندی تاں میں ایہہ سوال اوہدے کولوں دوجی واری پچھدا۔۔۔


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels