Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> تاریخ دے پنے >> قسط نمبر 23:انگریز نے پنجاب تے قبضہ کیوں کیتا

قسط نمبر 23:انگریز نے پنجاب تے قبضہ کیوں کیتا

September 30th, 2012

بیرن چارلس ہیوگل آسٹریا دا باشندہ سی اتے ایس اپنی مشہور کتاب ''پنجاب تے کشمیر وچ سفر'' جرمنی زبان وچ لکھی سی۔ ایہہ مہاراجہ دے دور دے سفر نیں تاں مارے انہاں دی چوکھی اہمیتاں نیں۔ جے کوئی سجن صرف مہاراجہ دے دور وچ لکھی کتاباں یا سفراں بارے لکھتاں دی نری چون بنا چھڈے تاں بہوں ساری تریخ پنگر کے سامنے آجاسی۔ فارسی، انگریزی، پنجابی تے ہندی زباناں وچ اس دور بارے جو کجھ وی لکھیا گیا ہے ایس نوں سانجھا کیتے بغیر تریخ پنجاب دے ایس دور دا ویروا کرنا بہوں اوکھا ہے۔ ہیوگل دی ایس کتاب نوں انگریزی وچ چھاپن دا سن 1844 لکھیا ہے مطلب اصل کتاب ایس توں پہلاں لکھی گئی ہوسی۔ ایہہ تے انگریزی ترجمہ اے اتے انگریزی کتاب وچ جرمن ایڈیشن دی تریخ نہ دے کے لندنی پبلشر نیں ماڑا کم کیتا ہے۔ لندنی پبلشر وی اوہی کم کیتا جو دلی، لہور، کراچی دے پبلشر کریندے نیں۔ جان پیتھرم پبلشر نیں 71 چانسری لین لندن توں ایہہ انگریزی ترجمہ چھاپا ہے کہ جس وچ ایڈیٹر میجر ٹی بی جیروس (Jervis) نیں نوٹس دتے نیں۔ کتاب نوں چھاپن لئی ایسٹ انڈیا کمپنی خصوصی امداداں دیتیاں نیں کیونجے ہیوگل ہوری انہاں نوں علاقے بارے ایچی بیچی دی خبراں دے رہے سن۔ اپنے ریاض چوہدری ''سویرا'' والے بڑے گنی نیں اونہاں اپنے پبلکشنگ ہاؤس ''قوسین'' توں کئی ورہے پہلاں ایہہ کتاب چھاپی سی اتے مجلس ترقی ادب ایس اد اردو ترجمہ وی چھاپیا ہے۔ اوہ ترجمہ پورا ہے یا نہیں، ایس بارے فیر کدی لکھاں گا۔ کتاب وچ ایڈیٹر دس پائی ہے پئی جرمن زبان وچ ایہہ کتاب 4جلداں وچ Stuhgart پبلشر چھاپی سی۔ کتاب وچ کشمیر دی قدیمی تریخ لئی مصنف ایچ ایچ ولسن دی لکھتاں نوں ورتیا ہے جہیڑیاں ایشاٹک سوسائٹی چھاپیاں سن۔
کتاب دا انتساب ہی اپنی پہچان کروا جاندا ہے جس لئی Locke دی کتاب ''سمندری سفراں دی تریخ'' توں اک پیر گراف چھاپا گیا ہے۔ ایس انتسابی لکھت وچ انہاں لوکاں دی وڈیائی دا ذکر ہے جہیڑے سمندراں وچ وڑ گئے اتے نامعلوم قوماں نوں جانن وچ رجھ گئے۔ اینہاں ہی دی بدولت یورپی سلطنت نیں وسعتاں پائیاں۔ انتسابی لکھت پڑھدے ہی یورپی لوکاں دے اجہے تفاخراں دا پول کھل جاندا ہے جہیڑا بعد وچ برطانیہ والیاں نیں خوب ورتیا۔ انگلش قوم مغربی تفاخراں دے تھیسس نوں لے کے سارے یورپ نوں کئی ورہیاں تیک دھوپی پٹکا لائی رکھیا۔ انتسابی لکھت وچ ہیوگل اپنا اندر پٹیا باہر کڈے ہوئے دس پاندا ہے پئی پنجاب تے قبضے نال اوہ سفنا پورا تھی جاسی جہیڑا سکندر ویکھایا سی۔ ہیوگل ہوری ایہہ وی لکھ دیندے پئی اخیر ولندیزیاں، اطالویاں، پرتگالیاں، فرانسیسیاں اتے انگلش قوماں نیں سمندراں ول منہ کیوں کیتا سی؟ زمینی تجارتی رستیاں تے پادشاہیاں سن اتے ایہہ قوماں زمینی تجارتی تھاواں دی تھاں سمندری رستے لبھن تے مجبور سن۔ ایس مہم وچ سمندری قزاقاں وڈا کردار ادا کیتا سی۔
ٹی بی جیرویس ہوراں انگریزی ترجمے دا دیباچہ لکھیا اتے اس دے اخیر تے تریخ پہلی نومبر 1844، لندن لکھیا ہے۔ اوہ لکھدا ہے پئی ہن پنجاب وچ مداخلتاں نہ کرن دی پالیسی نوں مکاون دی لوڑ ہے۔ ایس بارے بحثاں ہن برطانیہ دی اسمبلیاں وچ وی ہو رہیاں نےں۔ ایہہ اوہ گل ہے جہیڑی اج پنجابیاں نوں لبھنی ہوسی۔ 1840 دے دہاکے وچ برطانوی اسمبلیاں وچ جو بحثاں ہوئیاں اوہ ویکھ کے لگ پتہ جاسی پئی انگریز دے منصوبے کیہہ سن۔ ایس بارے کچھ تحقیقی لکھتاں بارے اگے جاکے ذکر کراں گا۔ پر 1841 توں مارچ 1849 تک برطانوی اسمبلیاں وچ پنجاب، کشمیر بارے بحثاں دی دستاویزاں نوں چھاپنا لوڑی دا ہے۔ دیباچہ لکھن والا اتے ہیوگل دونویں اج دے اسلامسٹاں وانگ یورپ وچ ہک روشن خیال عیسائی حکومت دا سفنا ویکھ رہے سن۔ دھرمی ونڈ انگریزاں دی پالیسیاں دا وڈا چکر ہی نہ سی سگوں بہوں سارے یورپی اتے انگریز وی دھرمی ونڈ تے یقین رکھدے سن۔ تاں مارے ہیوگل نیں ''لہور دربار'' لئی ''سکھ سرکار ''ورگی ٹرماں لکھیاں نیں۔ دیباچہ لکھن والے نیں جیکو مونٹ دے سفراں دی کتاب دا ذکر وی کیتا ہے جس نوں پبلک انسٹرکشن دی کمیٹی چھاپے چاڑھیا سی۔ پر اس دا خیال ہے پئی ہیوگل کمال کر دیتا ہے اتے اجہی نکی نکی معلومات دا خزینہ دے چھڈیا ہے جس نال برطانیہ نوں حکمت عملی وچ چوکھی مدد لبھے گی۔ کتاب تے معلومات دا خزانہ ہے اتے جہیڑا وی کشمیر تے پنجاب بارے جاننا چاہندا ہے اس نوں بہوں پرانی معلومات لبھ جاندیاں نیں۔ دریاواں، رستیاں، پہاڑی دریاں، نہراں، بارے وی گل ہے تے مٹی دے قعلیاں بارے وی۔ جوالا مکھی دے مندر بارے وی گل بات ہے اتے تھاں تھاں تے دریاواں وچ کشتیاں نال سفر بارے تفصیلاں نیں۔ ایہہ گل دسدی ہے پئی کدی ساڈے دریا وی تجارتاں لئی بہوں ورتے جاندے سن۔ بھلا ہوئے نہری نظام دا پئی ایس نیں دریاواں دا پانی ہی ایڈا گھٹ کر دیتا پئی وڈی کشتیاں چلنا ہی بند ہو گئیاں۔ دریائی تجارتاں تاں وی بند ہو گئیاں جدوں نہراں تے پل یا بیراج بن گئے۔ انگریز اپنے علاقیاں وچ تے اجہے پل بنائے سن جیہڑے کھل جاندے سن تے کشتیاں اتے نکے وڈے جہاز لنگھ جاندے پر ایتھے معاملہ کجھ ہور رکھیا۔ پنجابیاں، سندھیاں، پختوناں تے کشمیریاں ایس بارے جھات پانی چاہیدی ہے پئی ساڈی دریائی تجارتاں کی سن۔ مورکرافٹ نال مہاراجے ستلج وچ نکے بحری جہاز چلاون دے حوالے نال جہیڑی گل بات کیتی سی اوہ تریخ داحصہ ہے۔ کشمیر دے وڈے شہر ''اسلام آباد'' دا ذکر وی ہے جس دا 15 ویں صدی توں پہلاں ناں ''اننت ناگ'' سی۔ نچدے کالے فقیراں دا ذکر وی ہے تے بسنت بہار دا وی۔ محرم دے جلوساں بارے وی گل کیتی ہے اتے پنجاب سرکار دی پالیسیاں دا ذکر وی۔
اپنے تعارفی مضمون وچ ہیوگل (Hugel) نیں کشمیر بارے اک دلچسپ گل کیتی ہے جیہڑی ہر قوم پرستی وچ ناں بدل کے پیش کیتی جا سکدی ہے۔ مسلمان کشمیریاں دا خیال سی پئی کشمیر اوہ تھاں ہے جتھے بندہ رب نال کیتی گستاخی بعدوں لیایا گیا سی۔ رب ناراض تے ہیگا سی پراوہ اپنے بندے نال پیار وی بہوں کردا سی۔ تاں اوہنے اس نوں اجہی تھاں لایا جتھے جنت ورگا ماحول ہوئے۔ اینج ہی ہندو کشمیریاں دا خیال سی پئی اک زمانے وچ دنیا پوری تھاواں تے مر مک گئی سی تاں فیر برہما نیں جس تھاں تے مڑ دنیانوں وسایا اوہ سی کشمیر۔
ہیوگل ہوراں جو کچھ لکھیا ہے اس نوں انگریزاں ہی نہیں سگوں کانگرسی دانشوراں، مسلم قوم پرستاں اتے بنگالی، پنجابی، سندھی، پختون، بلوچ قوم پرستاں اج وی گلے نال لایا ہویا ہے۔ اسی اَج دیہاڑ تیک انگریز دی لکھتا نوں چیلنج ہی نیں کر سکے۔ جیہڑے انگریز مخالف یا پوسٹ نوآبادیاتی دانشور پیدا ہوئے اوہ وی انگریزاں دے پھیلائے تریخی جھوٹاں نوں کھول نہ سکے۔ اپنے تعارفی مضمون وچ ہیوگل ایشیا توں آون والیاں نوں رگید دے ہوئے لکھیا ہے پئی انہاں مسلماناں نیں ایتھے دے ریتاں تے اداریاں نوں تباہ کر دتا۔ بعد وچ ہندو تے کانگرسی دانشوراں وی ہیوگل دی گل نوں اگے ودھایا۔ پر ہیوگل اس اتھل پتھل بارے دس نہ پائی جو 1757 توں 1830 دے وچ کمپنی بہادر نیں بنگال، سورت تو لے کے دلی تیک آپوں کیتی سی۔ ایتھے دی تجارتاں نال انگریز کیہہ کیتا؟ ہیوگل نے ایہہ لکھنا نہیں سی پر قوم پرستاں ہمش وانگ بغیر سوچے سمجھے ہیوگل دے تھیس نوں پورا گل لالیا۔ سکھاں نوں غیر مہذب آکھدے ہوئے ہیوگل ایہہ وی دس نہیں پاندا پئی تہذیبی حمام دستیاں یعنی انگریزاں نو آبادیات وچ آپوں کیہہ کجھ کیتا۔
''راج ترنگنی'' اوہ کتاب ہے جہیڑی کشمیر بارے اک وڈا خزینہ ہے۔ ایہہ 4 جلداں وچ پروفیسر ولسن نیں انگریزی وچ ترجمہ کیتی۔ پہلا حصہ ''کھلنا پنڈت'' نیں لکھیاں ہے اتے ایہہ وادی کشمیر دے قیام توں 1027تک ہے۔ دوجاحصہ ''جونا راجہ ''نیں لکھیا ہے اتے ایس دا ناں ''راج ولی'' ہے۔ ایس وچ 1412 تیک دے حالات لکھے نیں۔ تریجا حصہ ''سری جینا ''کہلاندا ہے اتے ایہہ 1477 تک ہے۔ ایس دا لکھاری ''سری وارا پنڈت ''ہے۔ آخری حصہ ''راج ولی پاتک'' آکھواندا ہے اتے ایس دا لکھاری ''پنی بھاٹ یا بٹ'' ہے اتے ایہہ اکبر دے کشمیر تے قبضے 1586 تیک آندا ہے۔ ایتھے لکھاری نیں کشمیر بارے کتاباں دی لسٹ دے دیتی ہے جہیڑی بہوں اہم ہے۔ یاد رکھو پئی ایہہ کتاباں نری کشمیر دی تریخ بارے نہیں سگوں پنجاب تے کابل بارے وی نیں۔ اینہاں کتاباں وچ کمپنی دی آر کائیوز نوں سامنے رکھ کے لکھی کتاب ''رنجیت سنگھ دی تریخ'' اہم ہے جس دا لکھاری مسٹر پرنسپ سیکٹر ی حکومت ہند ہے۔ فوسٹر دے خطاں دی کتاب وی جس بنگال توں پیٹر سبرگ تیک سفر کیتا سی۔ شیخ نور الدین دی فارسی دی کتاب ''نورنامہ'' وی ہے جہیڑی کشمیری زبان وچ لکھی گئی سی تے ایس نوں ''مولوی احمد المحے ''نیں فارسی وچ ترجمہ کیتا سی۔ ویسے تے ایہو لکھیا جاندا ہے پئی پرتگالی نرے سورت (بھارتی گجرات) وغیرہ تیک رہے سن اتے 16ویں صدی وچ انہاں نیں ٹھٹھہ دے نیڑے ''لہوری بندر'' یا ''لہوری داہڑو'' نوں اگ لاکے ساڑھ دتا سی۔ پر ہیوگل لکھدا ہے پئی کشمیر بارے پہلی مستند کتاب پرتگالیاں دے ذریعے ہی یورپ اپٹری سی۔ سانوں پنجاب بارے پرتگالیاں ترکاں، پالیاں تے پارسیاں دی لکھتاں نوں وی لبھنا ہے تاں جا کے تریخ سدھی ہوسی۔ شوہدے، پرتگالی سب نوں عیسائی بناون دا آہر کر دے رہے سن اتے پرتگالیاں ایس کم لئی ایتھے دی مادری زباناں سیکھیاں سن۔ بائبل مقدس نوں تامل وغیرہ وچ چھاپیا سی۔
ہیوگل کشمیری زبان وچ پھیلیاں لوک کہانیاں بارے ''سکندر دی محبتاں وچ'' شک کردا ہے۔ اوہ لکھدا ہے پئی لوک کہانیاں وچ اجہیے کشمیری جتھیاں دا ذکر ہے جہیڑے پورس نال رل کے سکندر دے خلاف لڑے سن۔ کشمیری دیو مالا وچ اجہے دیوتاواں دا ذکر وی ہے جہیڑے پورس دی فوجاں نوں سکندر توں بچاون لئی فوج لے کے کشمیر توں پنجاب گئے سن۔ اوہ لکھدا ہے یونانیاں جہیڑی تھاں نوں ''کیسپریا '' لکھیا ہے سن اوہ کشمیر ہی سی۔ پر ہیوگل کشمیری لوک کہانیاں دی تھاں پادری ''جیسویٹ زیویر'' دی کشمیر بارے لکھتاں نوںمستند منیندا ہے۔ ''زیویر'' پہلا یورپی سی جہیڑا کشمیر ورگی تھاں اپڑیا۔ ایہہ 1540 دا وقوعہ ہے۔ انگریزاں دا ''کیلاش'' نال پیار وی واہ خانی رستیاں دی وجہ توں ہی ہے۔ ذکر ہے۔ ایس توں بعد بہوں پادری واری واری کشمیر اپڑے تے لکھیا وی۔ پادری دور دراز تھاواں تے نری مسیحیت پھیلاون نہیں سن آندے۔ پئی اس زمانے وچ Google Earth تے نہیں ہوندا سی تے ایہہ سیاح، دھرمی پرچارک ایس گھاٹے نوں پورا کریندے سن۔ سنیا اے اج کل این جی او والیاں وچ وی بہوں سارے ایہو کم کر دے نیں۔
فادر ڈیسیڈری تریجا یورپین سی جہیڑا 1714 وچ آیا اتے کشمیر تو تبت تیک دے سفر کیتے۔ 1783 وچ ''جارج فوسٹر ''آیا اتے اوہ مدراس پریذیڈنسی وچ سول سرونٹ سی۔ اوہ بنگال، لکھنؤ، سری نگر توں ہوندا ہوایا کشمیر دے پہاڑاں راہیں ہزارے توں کابل ول اتریا اتے فیر کیسپین توں سینٹ پیٹر سبرگ گیا۔
ہیوگل 1754 دے ابدالی دے کشمیر تے قبضے اتے ہزارے تے کشمیر والیاں دی مزاحمتاں دا ذکر وی کیتا ہے۔ ہیوگل نوں جس گل نیں پریشان کر چھڈیا اوہ سی کشمیری شالاں۔ اوہ بھیڈاں دی اس قسم بارے وی گل کیتی ہے جس دی اون نال شالاں بندیاں سن۔ اوہ جدوں ایس بارے کلکتے براجمان انگریزاں نال گل کیتی تے اوہ سوچن لگ پئے پئی اسی انگلینڈ دی تھاں اون ایتھے بنائیے۔ فیر انہاں سوچیا پئی ایہہ بھیڈاں دے نمونے انگلینڈ گھلے جاون تاں مارے اتھے اجہی بھیڈاں پیدا کرن دا آہر ہو سکے۔ مور کرافٹ نوں حکومت برطانیہ آکھیا پئی اوہ ایس بارے کھوج لائے تے رپورٹ پیش کرے۔ فیر بہوں ساریاں بھیڈاں کلکتے ٹوریاں گیاں جنہاں نوں انگلینڈ لے کے گئے۔ پر اتھے اجہی بھیڈاں پیدا نہ ہو سکیاں جس نال کشمیری شال دا مقابلہ ہو سکدا۔ مور کرافٹ 1820ء وچ بنگال وچ بھیڈاں دا وڈا ''واڑا'' بنا چکیا سی۔ مور کرفٹ 1820وچ لہور آیا۔ اپنی کتاب وچ یعنی 1830 دے دہائے وچ حیران نہ ہونا ہیوگل لہور دے ہجے Lahor لکھے نیں۔ ایس دا مطلب ہے پئی ہلے تیک سب ایس نوں ''لہور'' ہی لکھدے سن۔ ہلے ''لاہور'' نیں سی بنایا گیا۔ مور کرافٹ لہور اپڑ کے مہاراجے کولوں پنجاب تے کشمیر وچ پھرن دی اجازتاں لتیاں۔ ہیوگل نے گل سچ لکھ دتی پر کتاب دا ایڈیٹر ایہہ آکھدا ہے اس سفر نوں ''سرکاری سفر'' آکھنا غلط ہے۔ پر ایڈیٹر ایہہ وی دس دے پئی مور کرافٹ بھیڈاں نال کیہہ کرنا چاہندا سی بھلا؟ مور کرافٹ دی کہانی ساڈی تجارتاں تے انگریزاں ولوں مل مارن دے حوالے نال کھوجیاں نوں نویں کھوج دی دعوتاں دے رہی ہے۔
مور کرافٹ لداخ تے بخارے وی گیا اتے اوس نیں لداخ دے راجہ نوں کمپنی نال رلن دا مشورہ وی دتا۔ ایڈیٹر ایس معاہدے توں وی انکاری ہے اتے مور کرفٹ دے مرن توںبعدوں اس دے ذاتی کاغذاں نال جہیڑی کتاب لکھی ہے اس وچ وی اجیہے معاہدے نوں گول کر چھڈیا ہے۔ ایہہ گل سب منیندے نیں پئی مور کرفٹ کول بہوں زیادہ رقم سی اتے جانور وی سن۔ اوہ کشمیر توں بلخ جاندے ہوے لہور آیا اتے لہو وچ مہاراجے دا وائسرائے موتی رام سی۔ موتی رام اس وی سیوا کیتی تے موتی رام دے ہک یار اتے لہور دربار وچ چوکھی اہمیتاں رکھن والے ترکستانی خاندان دے رکن ''محمد شاہ نقشبندی ''نیں موتی ارم دے آکھن تے ایس نال سپاہی وی ٹورے جہیڑے بلخ دے رستے دے جانو سن۔ بلخ توں اوہ ''اندکھو ''ول آیا تے ایتھے بمار پئے گیا۔ ایہہ گل چیک کرنے دی لوڑ ہے پئی ''اندکھو'' نوں اج کیہہ کہندے نیں۔ ساڈے علاقیاں دے ناں وی بعد وچ بدل گئے سن۔ کجھ دناں وچ اوہ اپنے دونوں سجناں سمیت مر گیا اتے اس دی رقماں تے جانور سب لوٹ لتے گئے یا لوکاں ونڈیاں پا لتیاں۔
جاون توں پہلاں مور کرافٹ اپنے بہوں سارے کاغذاں نوں لدھیانہ دے پولیٹیکل ایجنٹ دے حوالے کر گیا سی۔ اس نیں ایہہ کاغذات اپنے وڈے افسر نوں دلی گھل دتے سن۔ ایس سفر وچ ترے یورپی مر گئے پر کمپنی در ووٹ گئی کیونجے اوہ کیہہ آکھدے پئی ایہہ ایڈی وڈی رقم لے کے ایڈی دور تھاں تے مور کرافٹ بھلا کیہہ کردا سی؟
30 مارچ 1835 نوں دلی دے اسٹنٹ ریذیڈنٹ ''فریزر'' نوں اک جنونی قتل کر چھڈیا۔ ایس جنونی نوں فیروز پور دے نواب شمس الدین گھلیا سی۔ فریزرہ ہوراں دے کاغذاں وچوں مور کرافٹ دے کاغذ وی لبھ گئے۔ ایہہ سب لکھن دا مطلب ایہہ ہے پئی جداں اسی ایہہ سب پڑھدے ہاں تاں سانوں اندازے ہوندے نیں پئی بادشاہتاں بناون لئی کیہڑے کیہڑے پاپڑ بیلنے پیندے نیں۔ بھوں سارے اجہے لوک ہوندے نیں جنہاں دا کوئی ناں ہی نہیں جانندا۔ اساں تے بس دوچار فرانسیسیاں، 50، 70 انگریزاں تے اک ادھ پرتگالی بارے ہی جاندے ہاں پر ایہہ سب کھیڈ ایڈا سادہ نہیں جنج دِسدا ہے۔
ہک ہور سیاح جیہڑا مہاراجے دے دور وچ آیا اس داناں ''وکٹر جیکی مونٹ'' سی۔ حضرت پودیاں بارے جھات پاندے سن اتے پودیاں دی کیتی ریسرچاں دے نال نال انگریزاں لئی رپوٹاں رپاٹی وی کریندے سن۔ جنرل الارڈ نوں رام کرکے اس نیں مہاراج کولوں پنجاب کشمیر پھرن دی اجازتاں لیتیاں سن۔ اس کشمیر دے سفر کیتے پر اس نیں کشمیر بارے کیہہ لکھیا ایہہ ہیوگل نوں وی معلوم نہ ہو سکی۔ جیکی مونٹ دی مرضی تو بغیر بس اس دے ذاتی خط پتر چھپے سن پر انہاں وچ پودیاں تے کوئی نویں گل نہیں لبھدی۔ ایہہ گل ہیوگل خود ہی لکھی ہے۔
مشنری جذبیاں والے مسٹر ولف دی سفراں دی کتاب وی ایہو ویلے بارے جھات پاندی ہے۔ ولف ہوری یہودی سن اتے روم وچ عیسائی ہو گئے سن۔ عیسائی وی اینج ہوئے پئی سدھے ''پروٹسٹنٹ'' ہو گئے۔ مسیحاں دی وڈی گنتری تے کیتھولک سی جنج ساڈے ایتھے مزاراں، پیراں نوں منن والے مسلماناں دی گنتری ہمش وادھو رہی ہے۔ وہابی، شیعہ، دیوبندی تے آٹے وچ لون جنے ہی نیں اج وی اینج ہی پروٹسٹنٹ وی بہوں تھوڑے سن۔ اپنے تھوڑی گنتری پاروں کدی ایہہ عوام مخالف ہو جاندے تے کدی بنیاد پرست۔ جہیڑے سیانے ہوندے نیں اوہ عقل تے سائنس دے آساریاں نال وڈی گنتری والیاں نوں گھجل کر دے رہندے نیں تے آپوں تقیے وچ رہندے۔ وولف ہوری نہ تے ''روم'' دے نمایندے سن اتے ناں ہی چرچ آف انگلینڈ دے۔ کیونجے دوپاسے کیتھولکاں دا راج سی ہلے یتک۔ کیتھولکاں دا راج تے ''صنعتی انقلاب'' بعد تروٹ گیا جداں پروٹسٹنٹاں ہشیاری نال سائنس تے جدید خیالاں دی آڑ وچ انہاں نوں دھوبی پٹکا لا دتا۔ ساڈے ایتھے وی بہوں سارے مسلم اقلیتی فرقے مزاراں، پیراں والیاں دے خلاف اجہی کوششاں وچ لگے رہندے نیں۔ فیر، وولف ہوری وی اپنی ڈھب دے بندے سن۔ اوہ تے ایہہ بھاشن دیندے سن پئی اس نوں حضرت مسیح نیں گھلیا ہے اتے اس نوں یہودیاں نوں مسیحیت دی حقانیتاں بارے دسناں ہے۔ یعنی آ جا کے کہانی یہودیاں دے آل دوال ہی گھماندے سن۔ ذرا غور کرو اس ویلے اتے، سانوں تے ساری گل دا اکو رخ دسیا گیا ہے کہ جس وچ پروٹسٹنٹ فرقہ دی تعلیم نوں عقلی باتاں نال جوڑ کے گلقند بنایا گیا سی جس وچ ریاست تے چرچ نوں وکھرے کرن دی نیہاں رکھیا گئیاں سن۔ غور نال ایس نوں ویکھو تے ایس دے ہور رخاں نال وی ٹاکرا ہو جاندا ہے۔ وولف دی کہانی اکلی نہیں سگوں بہوں کہانیاں نیں۔ یہودیاں نوں مسیحیت نیں تھلے لا لیا سی اتے پادشاہ توں لے کے لوکائی تیک کیتھولک ہی ہر پاسے چھائے ہوئے سن۔ اینج جاپدا ہے پئی یہودیاں پروٹسٹنٹ بن کے مسیحیت دے ابھارنوں اندروں بھن ٹٹ چھڈیا۔ اپنے انتقام نوں عقلی بنیاداں دیندے ہوے پروٹسٹنٹاں نیں چرچ تے ریاست نوں وکھرا وکھرا کرن دا نعرہ لایا۔ اوس ویلے چرچ دا مطلب ''کیتھولک ''ہی سی اتے چرچ نوں کمزور کرن دا مطلب کیتھولکاں نوں تھلے لانا سی۔ ایہہ سب گلاں تے ہیوگل نہیں سی لکھ سکدا پر جدوں اج اسی 170 ورہیاں بعد اس دی لکھتاں دا ویروا کر رہے آں تے سانوں پوری گل فہماں نال کر لینی چاہیدی ہے۔ کتاب وچ بہوں ساریاں مورتاں وی نیں اتے اوہ مورتاں اپنی تفسیراں آپ نیں۔
ہیوگل آکھدا ہے پئی پنجاب دے اوہ ضلعے جہیڑے دو دریاواں دے وچکار سن دوآبے آکھواندے سن۔ ستلج تے بیاس دے وچ ''جالندھردوآبہ ''سی۔ گھارا یعنی ستلج اتے راوی دے وچ ''باری دوآبہ'' سی۔ ''رچنا دوآبہ'' راوی تے چناب درمیان سی۔ چناب تے جہلم و چکار ''جیٹھ دوآبہ'' سی۔ اتے جہلم تے سندھ وچکار ''سندساگر دوآبہ'' سی۔ جلندھر تے رچنا دوآبے سب توں وادھو زرخیز سن اتے سندھ ساگر دوآبہ سب توں زیادہ پھیلا ہویا۔ اینج جاپدا ہے پئی ایس تھاں نوں پنج آب یا پینٹا پوٹامیا ورگے ناں دین دی وجہ پنج دوآبے سن نہ کہہ پنج دریا۔ دریا تے چھ سن اتے چھیواں دریا سندھ سی۔ سندھ دریا پنجاب دا حصہ سی۔ پنج دوآبیاں نال دریا تے چھ ہی ہو سکدے نیں۔ یونانیاں پنجاب دا ناں پینٹا پوٹامیا لکھیا سی۔ پوٹامیاں دا مطلب دو دریاواں دے وچکارلی تھاں ہوندا ہے۔ پینٹا پرانی یونانی زبان وچ پنج نوں آکھدے نیں۔ تاں مارے پنجاب دا ناں پنج دو آبیاں والی تھاں سی اتے سندھ پنجاب اک مک سن۔ ہن اپنی تریخ نوں دوآبیاں وچ رکھ کے ویکھو تے پنجاب دی تریخ بارے بہوں ساری نویں پڑچول ہوسی۔


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels