Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> کھیڈ تے کھڈاری >> وِرثہ : وِسر رہیاِں نیں سانجھے پنجاب دِیاں بال کھیڈاں

وِرثہ : وِسر رہیاِں نیں سانجھے پنجاب دِیاں بال کھیڈاں

درشن سنگھ آشٹ
June 17th, 2013
5 / 5 (1 Votes)

ان ونڈے پنجاب دی رہِتل آپنی مثال آپ ہے۔ ہڑپّہ دی وِراثت دسّدی ہے کہ اِتھوں دی دھرتی صدیاں توں زرخیز رہی ہے جس نے گورواں پیراں، یودھیاں، دانِشوراں اَتے مختلف کلاواں دے رچن ہاریاں نوں پیدا کیتا ہے۔ ایہناں مہان ہستیاں نال پنجابی سماج دی مضبوط اُساری ہوئی ہے۔ پنجابی رہتل دِیاں جڑھاں مِٹی وِچ لگیاں ہوئیاں ہَن۔ پنجابیاں نے آپنی رہتل دی راکھی کرکے ایس دی پچھان عالمی پدھر تے کروائی ہے۔ پنجابی لوک من دا درخت اینا وسیع ہے کہ اِس دِیاں لوک دھرم، لوک وِشواس، گُرمتِ اَتے صُوفی فِکر، لوک کلاواں، لوک سنگیت، لوک ادب، لوک پرمپرا، لوک ناچ اَتے لوک ناٹ ورگیاں ٹہِنیاں اُتے لگے ریتاں دے پھُلاں دی خُشبوئی دُور دُور تک کھِنڈی ہوئی ہے۔ ایہناں نال زندگی وِ چ جوش پیداہوندا ہے۔
پنجابیاں دی رہتل دا خاص حِصہ لوک منورنجن ہے۔ چڑھدے اَتے لہندے پنجاب دِیاں لوک کھیڈاں ایسے منورنجن دی اِک اہم کڑی ہے۔ ایہہ کھیڈاں منُکھ نوں سڈول بنا کے رکھدیاں ہَن۔ ایہہ اکھان لوک موُنہہ تے عام چڑھیا رہیا ہے کہ کھیڈاں کھیڈدے رہن والے پنجابیاں دا نہ من تے نہ سریر بُڈھا ہوندا ہے۔ ایس حوالے وِچ پنجابی لوک دھارا دے ماہِر سردارونجارا بیدی نے پنجاب دے جواناں اَتے بالاں دِیاں لوک کھیڈاں دا نِکھیڑا کردیاں لِکھیا ہے، جے جوان گبھرو کبڈی، کُشتی تے نیزابازی وِچ مزہ لَیندے ہَن تاں چھوٹے بچے گُلی ڈنڈا، کوٹلا چھپاکی تے کھِدو کھونڈی وغیرہ نال آپنیاں ویہلیاں گھڑیاں رسیلیاں بنا لیندے ہَن۔ وڈیری عمر دے لوک ٹاہناں جاں چوپٹ کھیڈ کے آپنا سماں بِتاندے ہَن۔ ایسے طرحاں چھوٹیاں کُڑیاں گُڈیاں پٹولیاں نال تے وڈیریاں کُڑیاں کھِدو گیٹیاں تے کِکلی نال جیون دے پلے اُتے رنگ مار لیندیاں ہَن۔
بالاں دِیاں کھیڈاں دے حوالے وِچ گل کریئے تاں اسیں ویکھدے ہاں کہ اوہناں دِیاں آپنیاں خاص کھیڈاں ہوندیاں ہَن۔ مُڈھ قدیم توں ہی بال پن دا کھیڈاں نال تعلق جُڑیا ہویا آ رہیا ہے۔ جدوں بال دا جنم ہوندا ہے تاں اوہ آپنے جنم توں کُجھ ہی عرصے پِچھوں نِکے نِکے ہتھ پَیر ماردا ہویا آپنے اندر لُکے ہوئے کھیڈجذبے نوں ظاہر کرن لگدا ہے۔ جدوں اوہ ہور وڈا ہوندا جاندا ہے تاں ماں،دادی، نانی، ماسی جاں بُھوآ وغیرہ رِشتے لوک شاعری دے اِک رُوپ ’’لوری‘‘ نال اوس دا منورنجن کردے ہَن۔ لوری سُندا ہویا بال پلاں چھِناں وِچ ہی پریاں دے دیس دے خواباں دا مزہ لین لگ جاندا ہے۔
بچیاں دِیاں ون سونیاں کھیڈاں اوہناں دی شخصیت دی اُساری کردیاں ہَن۔ ایہہ کھیڈاں نہ صرف جسمانی ورزش دا کارن بندیاں ہَن سگوں ایہہ بالاں نوں ذہنی اَتے جِسمانی طاقت وی دیندیاں ہَن۔ ایہناں لوک کھیڈاں دا مُڈھلا اثر ایہہ ہے جو ایہناں نوں کھیڈ کے آرام کرن مگروں بال آپنے اندر سجرا اَتے نرویاپن محسوس کردا ہے۔
بچپن وِچ کھِڈونیاں دی آپنی تھاں ہے پر نفسیاتی طور تے ایہناں کھِڈونیاں دا بوہتا تعلق اوس دی سوُجھ نال ودھیرے جُڑیا ہوندا ہے۔ موہِنجودڑو اَتے ہڑپہ دی کُھدائی وِچوں نِکلے بالاں دے کھِڈونے ایس گل دی گواہی بھردے ہَن جو کھِڈونیاں دا بالاں دی زندگی وِچ اِک وڈا رول ہوندا ہے۔ خاص کرکے چڑھدے اَتے لہندے پنجاب دے عجائب گھراں وِچ کُھدائی دوران نِکلے کھِڈونے اَج وی بیتے سمیں دِیاں کہانیاں پاؤندے محسوس ہوندے ہَن۔ سانجھے پنجاب دے بہُت سارے اجیہے کھِڈونے اَتے قدیم وقوعے اَج وی لہندے پنجاب وِچ لاہور دے اَتے چڑھدے پنجاب وِچ لدھیانہ چنڈی گڑھ اَتے پِنڈ سنگھول دے عجائب گھر وِچ سنبھالے پئے ہَن۔ون سوّنے رنگاں نال سجے پھبے ایہہ کھِڈونے کِھچ دا کارن بنے ہوئے ہَن۔ لہندے پنجاب دے پنجابی لِکھاری سیف الرحمن ڈار نے آپنے اِک مضمون لاہور عجائب گھر جو کھوج درپن (گورو نانک دیوَ یونیورسٹی، امرتسر دا پنجابی کھوج رسالہ) دے جنوری، 1980ء انک وِچ چھپیا سی، وِچ لِکھیا سی کہ ایہہ کھِڈونے دراصل مِٹی دے چھوٹے رنگدار ماڈل نے جیہناں وِچ ہِندوستان اَتے پاکستان دے مختلف لوکاں دی رہتل، رِیتاں رسماں، مذہبی تہِوار، اوہناں دے لِباس، کم کاج وغیرہ وِکھائے گئے نیں۔ ایہناں توں علاوہ سبزیاں، پھلاں، جانوراں تے پرِندیاں دے اجیہے نمونے رکھے ہوئے نیں کہ اوہناں نوں ویکھ کے ذرا وی شک نہیں ہوندا کہ ایہہ اصلی نہیں بلکہ مِٹی دے بنے ہوئے نیں۔ چھوٹی عمر دے بال اجیہے کھِڈونیاں نال من پرچاوے کردے ہَن جیہڑے سادی بنتر والے ہوندے ہَن۔ لُہاراں اَتے ترکھاناں ورگیاں پیشہ ور ذاتاں بالاں دے ون ون دے لوہے جاں لکڑ دے کھِڈونے بناؤندیاں ہَن۔ گھُمیاراں ولوں بنائے جان والے مِٹی دے کھِڈونیاں نوں لوک بولی وِ چ آلے بھولے دا ناں دِتا جاندا ہے۔ کلا دے پکھوں توں ایہناں کھِڈونیاں وِچوں پنجابی لوک ریت نظر آؤندی ہے۔
بچیاں دِیاں کھیڈاں کئی طرحاں دِیاں ہَن جیہناں وِچ دوڑ کے کھیڈیاں جان والیاں اَتے بہہ کے جاں گھیرا گھت کے کھیڈیاں جان والیاں کھیڈاں شامل ہَن۔ مُنڈیاں دِیاں کھیڈاں وکھ اَتے کُڑیاں دِیاں کھیڈاں وکھ ہوندیاں ہَن۔ کئی کھیڈاں دوواں دِیاں سانجھیاں ہوندیاں ہَن جیہناں راہیں اوہناں دے جذبات آپ مُہارے ظاہر ہوندے رہندے ہَن۔ ایہناں کھیڈاں وِچ گیند گیٹے، چھٹاپو، تھال جاں کھِدو، اینگن مینگن، سمُندر تے مچھی، دو منزلی، اُڈ اُڈ چِڑیئے اَتے تو وے توتڑیا ورگیاں کھیڈاں شامل ہَن۔ مُنڈیاں دِیاں کھیڈاں نالوں کُڑیاں دِیاں کھیڈاں دی خاصیت ایہہ ہے کہ ایہناں وِچوں بہُتیاں کھیڈاں نال کوئی نہ کوئی گیت وی گایا جاندا ہے جس کرکے ماحول ہور وی سنگیت مئی ہو جاندا ہے۔
’’کِکلی‘‘ چھوٹیاں معصوم کُڑیاں دی من بھاؤندی کھیڈ ہے۔ دو ہم عمر کُڑیاں، اِک دُوجے دے ہتھاں وِچ آپنے اُلٹ ہتھاں دِیاں کلنگڑیاں پا کے، آپنا بھار پِچھانہہ نوں سُٹدیاں، پباں بھار لاٹو وانگ گُھمدیاں ہوئیاں گاؤندیاں ہَن:
کِکلی کلیر دی۔
پگ میرے وِیر دی
دُپٹہ میرے بھائی دا
پھِٹے مُونہہ جوائی دا
ایسے کھیڈ وِچوں بالڑیاں دے جذبیاں دی ڈونگھائی وِچ جا کے ویکھیا جاوے تاں ایہہ گل ظاہر ہوندی ہے کہ جیہڑی آزادی اَتے کُھلھ ڈُلھ ماپیاں دے گھر وِچ ہوندی ہے،اوہ آزادی سوہرے گھر وِچ جا کے نہیں مِل سکدی۔سوہرے گھر تاں اُوس نوں آپنا گھگرا ٹنگن واسطے وی صحیح ٹِکانہ نہیں مِلدا :
گئی ساں میں گنگا
چڑھائی لیائی ونگاں
سمانی میرا گھگرا
میں کیہڑی کِلی ٹنگاں ؟
نی میں ایس کِلی ٹنگاں
نی میں اوس کِلی ٹنگاں
وڈی گل ایہہ ہے کہ کِکلی کھیڈدیاں اَتے گاؤندیاں دوویں کُڑیاں آپس وِچ ساواں بھار بنا کے رکھدیاں ہَن۔ ایہہ کھیڈ اَج وی چڑھدے اَتے لہندے پنجاب دِیاں کُڑیاں وِچ کھیڈی جاندی ہے۔ بالڑیاں دی ایہہ کھیڈ آپنی قِسم دا لوک ناچ ہے۔
کِکلی وانگ ہی تو وے توتڑیا وی چھوٹیاں کُڑیاں دی اِک ہور من بھاؤندی کھیڈ ہے۔ اِس کھیڈ وِچ وی دو کُڑیاں آہموساہمنے کھڑ کے آپو آپنے ہتھاں نال اِکٹھیاں ہی اِک تاڑی مار کے سُرتال پیدا کردیاں ہَن پھِر ہتھاں نوں اُتانہہ چُک کے اِک دُوجی نال تاڑی ماردیاں ہوئیاں گاؤندیاں ہَن:
تو وے توتڑیا
توتا شہر سِکندر دا
پانی پیوے مندر دا
کم کرے دو پہراں دا
کجل پاوے لہراں دا
چِٹی چادر کاکے دی
کُڑیاں والے کاکے دی
کاکڑا کھِڈاؤنی آں
چار چھلے پاؤنی آں
اِک چھلا کاہی دا
وڈا وِیر ویاہی دا
اِک چھلا رہ گیا
سِپاہی پھڑ کے لَے گیا
ایس طرحاں معصوم کُڑیاں آپنیاں پَہلیاں جوڑیاں توڑ کے ہور کُڑیاں نال بدل بدل کے ایس کھیڈ راہیں آپنا من پرچاوا کردیاں رہندیاں ہَن۔ آہر لگیاں کُڑیاں آپنا منورنجن کرن دے نال نال ماحول نوں وی رنگین بنا دِندیاں ہَن۔ ایہناں گیتاں نال کھیڈیاں جاندیاں کھیڈاں دوجیاں کُڑیاں نوں وی کھیڈاں دا مزہ لین لئی اُشکل دِندیاں ہَن۔
بالڑیاں عام طور تے ماواں نال گھر دے کماں کاراں وِچ ہتھ وٹاؤندیاں رہندیاں ہَن۔ جدوں وی سماں مِلیا، جاں من وِچ کھیڈن دی اُلیل آؤندی اے، اوہ اِکٹھیاں ہو کے کھیڈن لگ جاندیاں ہَن۔ بس،اوناں نوں کھیڈن لئی تھوڑی جیہی کھُلی تھاں دی لوڑ ہوندی ہے۔ ایس طرحاں کُڑیاں کھیڈ دا ماحول بنا لیندیاں ہَن :
آؤ بھینوں کھیڈیئے
کھیڈن ویلا ہویا
روٹی کون پکائے گا ؟
ہیرے دی بھانجی
سبھے گلاں جاندی
اِک گل بھُل گئی
بروٹے وانگ پُھل گئی
گُڈے گُڈی دی کھیڈ چڑھدے اَتے لہندے پنجاب دی بڑی دِلچسپ کھیڈ رہی ہے۔ بھاویں ایہہ کھیڈ کُڑیاں دی ہی ہے، پر کئی وار ایس وچ مُنڈیاں نوں وی شامل کر لیا جاندا ہے۔ ایہہ کھیڈ کھیڈن توں پہلاں بالڑیاںآپو آپنے گھراں وِچ بچیاں کھُچیاں پئیاں لیڑیاں دِیاں کاتراں اِکٹھیاں کردیاں ہَن جیہناں نال گُڈاگُڈا اَتے اوہناں لئی پٹولے مطلب لیڑے تیار کردیاں ہَن۔ پھیراوہناں دِیاں دو دھِراں ونڈیاں جاندیاں ہَن اِک دِھر مُنڈے والیاں دی تے دُوجی دِھر کُڑی والیاں دی۔ گُڈی نوں اِک خوبصورت مُٹیار تے گُڈے نوں اِک خوبصورت نوجوان دی شکل وِچ تیار کیتا جاندا ہے۔ دوویں دھِراں گُڈے گُڈی دی ویکھ وِکھائی توں بعد اوہناں دی کُڑمائی کرکے ویاہ رچاؤندیاں ہَن۔ ایہہ ذکریوگ ہے کہ اِس دوران کُڑمائی اَتے ویاہ دِیاں جِنیاں وی اہم ریِتاں جاں رسماں ہَن،اوہ سارِیاں نِبھائیاں جاندیاں ہَن۔ ایس طرح گُڈا گُڈی میاں بیوی بن جاندے ہَن۔ اصل وِچ گُڈے گُڈی دے ویاہ دے سانگ راہیں کُڑیاں سانجھے پنجاب دے ویاہ دی رسم نِبھاؤندیاں ہَن اَتے ایس کھیڈ راہیں اوہناں نوں ویاہ بارے مختلف کارجاں، رسماں اَتے رِشتیاں وغیرہ دی واقفیت مِلدی رہندی ہے۔ کھوج درپن رسالے دے ہی اِک ہور انک وچ پنجابی ادب دے کھوجی تے پارکھُو عبدالغفور درشن نے آپنے اِک مضمون گُڈے گُڈی دی کھیڈ وِچ ایس کھیڈ دی تفصیلی صُورتِ حال پیش کردیاں اِک جگہ لِکھیا ہے ، ویاہ توں مگروں ولیمہ ہوندا اے، جِیہدے وِچ زردا پلاء پکا کے پروہنیاں نوں کھُوایا جاندا اے۔ نیانے ایہہ روٹی آپنے نِکے نِکے بھانڈیاں وِچ رل مِل کے پکاؤندے نیں اَتے ویاہ شادی دے سارے خرچے وی ایہہ رل مِل کے پُورے کردے نیں۔ اوہ آپو آپنے گھراں توں تھوڑیاں تھوڑیاں چیزاں اِکٹھیاں کرکے لیاؤندے نیں۔ بالاں دے ماپے بڑے شوق نال گُڈی گُڈے دے ویاہ لئی آپنے نیانیاں نوں آٹا، چول، گھِیو اَتے گُڑ شکر وغیرہ دیندے نیں۔ ایہہ چیزاں کُھلھے ڈُلھے دِل نال بالاں نوں دین وِچ اوہناں دے ماپیاں دی رضامندی دی سبھ توں وڈی وجہ ایہہ ہوندی اے پئی اوہناں دِیاں دِھیاں ایسے بہانے گھر گرہستی سِکھ لیندیاں نیں۔ ایسے کھیڈ نال کُجھ حد تک مِلدی جُلدی اِک ہور کھیڈ گُڈی گُڈے دی قربانی وی ہے، جیہڑی سوکا پین دی صُورت وِچ دِتی جاندی ہے۔ ایس کھیڈ ذریعے مینہہ دے دیوَتے اِندر اگے مینہہ پاؤن لئی دُعاواں کیتیاں جاندیاں ہَن تاں جو سوکے دی مار جھل رہیاں فصلاں نوں پانی مِل سکے اَتے چوپاسیں ہریاول کِھنڈ سکے۔ ایس موقعے تے گُلگُلے جاں مِٹھے چول وی ونڈے جاندے ہَن۔
چھٹاپو، جس نوں پیچو دا ناں وی دِتا جاندا ہے، وی بالڑیاں دی اِک ہور من بھاؤندی کھیڈ ہے۔ ایس کھیڈ نوں وی دو کُڑیاں ہی کھیڈدیاں ہَن پر دو توں ودھیرے کُڑیاں، جیہناں دی گِنتی دس تک پُج سکدی ہے، ایس کھیڈ نوں کھیڈدیاں ہَن۔ اڈی ٹپہ جاں سمُندر پٹڑا وی ایسے کھیڈ دے ہی دُوجے ناں ہَن۔ گھر دے کُھلھے ویڑھے، گلی-مُحلے جاں سکولاں اَتے ہور کھیڈ دے میداناں وِچ ایہہ کھیڈ کھیڈی جا سکدی ہے۔ ایہہ کھیڈ دھرتی اُتے کِسے چاک، ٹھیکری، اُنگل، جاں تیلے نال اِک توں تِن فُٹ لمے اٹھ خانے بنا کے کھیڈی جاندی ہے۔ ایس دے آخری سرے تے پہنچویں خانے نوں اِک گھر بنایا جاندا ہے جس وِچکار کوئی لیک نہیں کھِچی جاندی۔
ایس کھیڈن نوں کھیڈن لئی سارِیاں کُڑیاں پہلاں پُگدیاں ہَن اَتے پھِر جیتو ہون دی صُورت وِچ آپو آپنی واری مِتھ لیندیاں ہَن۔ جیتو کُڑی پیچو دے نقشے دے پہلے خانے وِچ ٹھیکری سُٹ کے آپنی کھیڈ دا شُروع کردی ہے اَتے پھِر اِک لت دے بھار دُوجے پاسے ولوں داخل ہو کے ٹھیکری والے خانے وِچ آ کے آپنے پَیر دے پنجے نال ٹھیکری نوں ٹُھڈا مار کے باہر کڈھدی ہے۔آپنی وار پُگا رہی بال کھِڈارن چھٹاپو دے نقشے دے آخر وِچ بنے گھر وِچ دوویں پَیر رکھ کے آرام کر سکدی ہے۔ سارے خانیاں وِچوں جدوں اوہ ٹھیکری نوں باہر کڈھن وِچ کامیاب ہو جاندی ہے، تاں اوہدی اِک بازی پُوری ہو جاندی ہے۔ پھِر اوہ ٹھیکری نوں چھٹاپو دے نقشے یعنی گھر توں وی باہر چلا کے سُٹدی ہے وارو واری اُوہناں خانیاں وِچوں ہوندی ہوئی نقشے توں باہر جاندی ہے اَتے پھِر ٹھیکری نوں چُک کے خانیاں ول پِٹھ کرکے ٹھیکری نوں آپنے سِر توں پِچھانہہ ول سُٹدی ہے۔ ٹھیکری جس خانے وِچ ڈِگ جاندی ہے، اوہ اُوس وچ کاٹا مار دِیندی ہے مطلب ایہہ اُوس دا اِک ہور گھر بن جاندا ہے جس وِچ اوہنوں دوویں پَیر رکھن دی سہولت مِل جاندی ہے۔ باقی کھِڈارناں نوں ایس خانے وِچ کوئی پَیر رکھن دی اِجازت نہیں ہوندی اَتے اوہ ٹھیکری نوں وی ایس خانے وِچ نہیں لیا سکدیاں۔ سارے خانیاں نوں جِتن والی کھِڈارن جیتو ہوندی ہے۔ ایس لوک کھیڈ دے آپنے نیم ہَن۔ مِثال دے طور جے کھیڈدی ہوئی کُڑی آپنا ہتھ جاں دُوجا پَیر وی دھرتی نال چھُہا بیٹھے تاں اُوس دی واری ختم ہو جاوے گی۔ ایسے طرحاں خانہ نمبر پَنج یعنی گھر وِچ دوویں پَیر نہ رکھن والی کھِڈارن اَتے نقشے دی کِسے لیک تے پَیر رکھن دی غلطی کرن والی کھِڈارن وی آپنی واری ختم کر بہندی ہے۔ایہہ کھیڈ ٹولیاں دے رُوپ وِچ وی کھیڈی جا سکدی ہے۔ ایہہ کھیڈ لڑکی دے گھریلو جیون دی صُورتِ حال نوں وی اِشاریاں دی شکل وِ چ پیش کردی ہے۔
کُڑیاں نالوں مُنڈیاں کول کھیڈن دے موقعے اَتے کُھلھ ڈُلھ ودھیرے ہوندی ہے۔جدوں وی اُوہناں دا دِل کیتا، بس آنڈھ گُوآنڈھ چ ہوکا ہی دینا ہوندا ہے :
دو لکڑیاں دو کانے۔
آ جو مُنڈیو کِسے بہانے۔
ٹولی دی شکل وِ چ کھیڈیاں جان والیاں بچیاں دِیاں عام کھیڈاں وِچ کھِدو کھونڈی، خان گھوڑی، کلی-جوٹا،پِل چوٹ، کھِدو، ڈنڈا ڈُک، گُلیل بازی، تیلھو چلاؤنا، کوٹلا چھپاکی، شکر بھِجی، کانھاں کانھاں شیر جوانا، کھُتی پاؤنے، پِڑھا گولی، کُنڈل کھیڈنا، چھٹاپو، بھنڈا بھنڈاریا، باندر کِلا، پِٹھو گرم،دائیاں دُکڑے، لکڑ کاٹھ، ناگر ویل، اوچ-نیچ، راجے تے نوکر، راجا منگے بکری توں علاوہ بِل-بچیاں دی ماں،کیڑ-کڑانگا جاں جنڈ کھڑنگ آد شامل ہَن۔ایہناں ون سُونیاں لوک کھیڈاں دی خاصیت ایہہ ہے کہ ایہناں نوں کھیڈن واسطے نہ تاں کِسے کُھلے میدان دی ضرورت ہوندی ہے اَتے نہ ہی ایہناں نوں کھیڈن لئی مہِنگیاں چیزاں دی۔ اوہ عام جِہیاں چیزاں نوں ہی کھیڈاں دا ذریعہ بنا کے من پرچاوا کرن لگ جاندے ہَن۔ مِثال دے طور تے گُلی ڈنڈا کھیڈ کھیڈن واسطے پَنج کوُ اِنچ لمبائی اَتے ڈیڈھ دو اِنچ موٹائی والی لکڑی یعنی گُلی اَتے ڈیڈھ دو کوُ فُٹ لمبائی والا اِک ڈنڈا چاہیدا ہے۔ ڈنڈا ڈُک اَتے ڈنڈ پرنبل کھیڈاں واسطے چھڑی چھوٹے جیہے ڈنڈے دی ضرورت پیندی ہے۔ ایس طرحاں چھٹاپو واسطے اِک ٹھیکری، مُشکنا مشکوئیا لئی اِک چھوٹا جیہا تیلا، کوکاں کانگڑے واسطے چاک، سلیٹی جاں کوئلے دا ٹوٹا، باندر کِلا واسطے چار کُ میٹر رسی تے اِک لکڑی جاں لوہے دا کِلا تے جُتیاں اَتے انھے جھوٹے لئی کوئی چُنی جاں نِکا کپڑا آد دی ہی لوڑ پیندی ہے۔ کئی کھیڈاں وِچ تاں کِسے عام وستُو دی وی ضرورت نہیں پیندی۔ بُڈھی مائی کیہ ٹولدی، تیرا میرا میل نی، اینگن مینگن تلی تلینگن، دو منزلی، دائیاں دُکڑے، اُٹھک بیٹھک، ڈومنا مکھیال ، ست تاڑیاں، راجا منگے بکری، اُوچ نیچ اَتے اُنگلی بُجھنی آد اجہیاں ای کھیڈاں ہَن۔ جِتھے جی کیتا، بچیاں دی ٹولی ایہناں کھیڈاں نوں کھیڈ سکدی ہے۔ ہِنگ لگے نہ پھٹکڑی۔
عام کھیڈاں وِ چ بال کھِڈاریاں دی گِنتی کوئی پکی نہیں ہوندی۔ایہناں وِچوں کئی تاں اجہیاں کھیڈاں ہَن جو اِک نِکے کمرے وِچ بیٹھے بِٹھایاں کھیڈیاں جا سکدیاں ہَن۔
ہر لوک کھیڈ دا کوئی نہ کوئی نیم ضرور ہوندا ہے۔ بچیاں دی جانی پچھانی کھیڈ کوٹلا چھپاکی اصل وِچ قاضی کوٹلے دی مارن دا ہی دُوجا ناں ہے جس لئی بچیاں دی گِنتی کوئی ٹھوس نہیں۔ چندچاننی وِچ ودھیرے چنگی لگدی ایہہ کھیڈن لئی بچے اِک گول چکر وِچ بیٹھ جاندے ہَن۔ اِک بچہ آپنے ہتھ وِچ کوٹلا جاں کوٹڑا ، جو کِسے پگ جاں ہور کپڑے نوں وٹ چاڑھ کے تیار کیتا جاندا ہے،ہتھ وِچ لَے کے، کوٹلا چھپاکی جُمعے رات آئی اے گاؤندا اَتے دوڑدا ہویا بیٹھے بچیاں دوآلے چکر لگاؤندا ہے۔ اُوس ولوں بولے گئے ایس بول دا جواب ہیٹھاں مُنہ کرکے بیٹھے بچے دِیندے ہَن، جیہڑا اگے پِچھے ویکھے، اوہدی شامت آئی اے۔ کوٹڑے والا کھِڈاری گھیرا گھت کے نیویاں پائی بیٹھے کھِڈاریاں وِچوں کِسے اِک دے پِچھے اچانک ہی ہولی جیہی کوٹڑا رکھ دیندا ہے۔ پھِر کوٹڑے والا کھِڈاری مُڑ چکر لا کے رکھیا کوٹڑا چُک کے اُوس دے مارن لگ جاندا ہے، جس دے پِچھے اُوس نے کوٹڑا رکھیا ہوندا ہے۔ کوٹڑیاں دی مار توں بچن لئی اوہ کھِڈاری دوڑدا ہے تے اُوس تے کوٹڑے جد تک برسدے رہندے ہَن جد تک اوہ مُڑ آپنی اوسے تھاں تے جِتھوں اوہ اُٹھ کے دوڑیا سی، نہیں بیٹھ جاندا۔ کئی وار جدوں چکر وِچ بیٹھے کھِڈاری نوں آپنے پِچھے سُٹے کوٹڑے دا پتہ لگ جاوے تاں اوہ خُود پھُرتی نال اُٹھ کے کوٹڑا چُکدا ہے تے سُٹن والے دے پِچھے دوڑدا ہویا اُوس نوں ماردا ہے۔ ایس طرحاں ایہہ طریقہ جاں ڈھنگ وار وار دُہرایا جاندا ہے اَتے بچے ہاسہ ٹھٹھا کردے رہندے ہَن۔ ایس کھیڈ دے وی آپنے نیم ہَن۔ مثلاً چکر وِچ بیٹھے کھِڈاری پِچھے نہیں دیکھ سکدے۔ کوئی ہور کھِڈاری آپنے ساتھی کھِڈاری نوں اُوس پِچھے پئے کوٹڑے بارے نہیں دس سکدا اَتے کوٹڑے دی مار کھا رِہیا کھِڈاری چکر پُورا کرکے ہی بیٹھ سکدا ہے۔ ایوں ایہہ بچیاں دی اِک دِلچسپ اَتے منورنجن بھرپُور کھیڈ ہے جس ذریعے اوہ آپنے وِیلھے سمے نوں ورت دے ہَن۔
ایہناں لوک کھیڈاں وِچ کئی کھیڈاں اجہیاں ہَن جِنہاں نوں مُنڈے کُڑیاں دوویں مِل کے کھیڈدے ہَن جِویں اُوچ نیچ، پُوچھ پُوچھ، اننھا جھوٹا، کھو کھو، اُنگل بُجھنی، لکڑ کاٹھ ،کوٹلا چھپاکی، پِٹھو گرم، لنگڑا شیر، کھُتی پاؤنے، ٹھیکری لُکاؤنا ، کوکاں کانگڑے اَتے رومال چُکنا آد۔
ایہناں توں علاوہ ہور کئی طرح دِیاں نِکیاں وڈیاں کھیڈاں ہَن جیہڑیاں سمے دا رُگ بندیاں جا رہیاں ہَن۔ اصل وِچ ٹیلیویژن دے آؤن نال ایہناں کھیڈاں دی ہوند نوں خطرہ ہویا ہے۔ اجوکے بال گھنٹیاں بدھی ٹیلیویژن اگے بہہ کے اُوس وِچوں منورنجن لبھدے ہَن جدوں کہ ایہہ حقیقت ہے کہ ٹیلیویژن پاروں بالاں دی جِسمانی ودھا وِچ کھڑوت آئی ہے۔ اؤکھیاں بھاریاں نصابی کتاباں نے اُوہناں نوں عام زندگی دی کھیڈ،حرکت نالوں توڑ کے رکھ دِتا ہے کیوں جے اُوہناں دا ودھ توں ودھ سماں’’ ہوم ورک ‘‘کھا جاندا ہے۔ دُوجا، بالاں دِیاں کھیڈاں دے خاتمے واسطے ٹُٹ رہے ٹبراں دا اثر وی گھٹ ذمے وار نہیں۔ سو لوڑ ہے جو اجوکے بال نوں پنجاب دی مانمتی کھیڈ-وِرثے نال جوڑن دی تاں جو اُوس نوں جِسمانی اَتے دماغی خوراک برابر مِلدی رہے اَتے سانجھے پنجاب دے مان متی وِرثے نوں جیوندیاں رکھیا جا سکے۔


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels