Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> کلاواں تے کلاکار >> پاش دا شعری سفر : اک مختصر نکھیڑا

پاش دا شعری سفر : اک مختصر نکھیڑا

سادھو بننگ
July 25th, 2011

پنجابی ادب وچ نکسلواڑی لہر دے اثر وجوں مخالف سر والی شاعری دی اک وکھری لہر ابھری۔ اس لہر دے موڈھی شاعراں وچوں پاش سبھ توں ودھ جاڻیا جاندا ناں ہے۔ سیاسی لہر دے مٹھی پے جاڻ بعد وی پنجابی شاعری اپر پاش دا چھایا رہڻا اوہنوں صرف مخالف سر والی شاعری دا موڈھی ہی نہیں، پوری شاعری دے موڈھیاں دی قطار وچ لیا کھڑاؤندا ہے۔ ایہہ گل خاص طور تے نوٹ کرن والی ہے کہ پاش دی شاعری بارے کوئی بہتے وڈے وڈے تنقید نگاراں، سوجھواناں ولوں وڈے وڈے لیکھ نہیں لکھے گئے۔ پر فیر وی پاش دا ناں پنجابی شاعری اپر پچھلے ڈیڈھ دہاکے توں چھایا رہیا ہے۔ سگوں شروع شروع وچ اوہنوں ملی شہرت تے کجھ لوکاں اعتراض وی کیتا۔ آپڻے لیکھ ججھار شاعری : سیما تے سمبھاونا (سیدھ، اپریل ١٩٧٢) وچ پریم سنگھ نے لکھیا: "پاش نوں ودھیرے اچھالڻ والے اوس دے نادان دوست ہو سکدے ہیڻ یاں شاید لکویں ویری۔"

ایہدے وچ کوئی شک نہیں کہ پاش دی شاعری نے اوس دے ہم خیالاں نوں ہی نہیں مخالفاں نوں وی متاثر کیتا۔ اس وچ وی کوئی شک نہیں کہ پاش نے اجے شاعری رچڻی سی۔ اوہدی شاعری دا صحیح نکھیڑا وی اجے ہوڻا سی۔ پر اوہدے ہوئے اچانک قتل نے تصویر ہی بدل دتی ہے۔ اس تازے تے ڈاڈھے دکھ نوں سہندیاں ہویاں پاش بارے، پاش دی شاعری بارے ہر پاسے گل بات ہو رہی ہے۔ ایسے گل بات دا حصہ ایہہ لیکھ ہے جس وچ اوہدی شاعری دے کجھ اوہناں پکھاں تے روشنی پاؤڻ دی کوشش کیتی گئی ہے جہناں صدقے میرے خیال وچ اوہ پنجابی پاٹھکاں لئی اک خاص قسم دی کھچ رکھدا سی۔

پاش نے بہت تھوڑے ویلے وچ اک لمبا شعری پینڈا کیتا۔ اوہدی پہلی کتاب لوہ کتھا وچ جتھے مکھ طور تے باہر مکھی شاعری ہے، تکھی سیاسی نعرے بازی ہے اتے شاعری وچ کجھ پیتلاپن ہے اوتھے اوہدی آخری کتاب ساڈے سمیاں وچ کافی وکھری قسم دی شاعری پیش کردی ہے۔ اس مگرلی کتاب وچ اوہ آس پاس بارے کئی سوال کھڑے کردا ہے اتے پہلاں دے مقابلے کجھ حد تک انتر مکھی وی ہے۔ پر ایہہ تبدیلی اوہدے اندرلی کسے شرارت یاں جیون بارے مڈھلے وچاراں وچ آئی تبدیلی نہیں۔ ایہہ ظاہرا طور تے باہری حالتاں دا ردعمل سی۔

جدوں بھارت دے دوجیاں حصیاں وچ اتے پنجاب وچ وی نکسلواڑی جدوجہد تیز سی اتے اوس جدوجہد دا جو لوک حصہ سن اوہناں نوں آپڻی جت دا پورا یقین سی۔ پاش وی اوسے جدوجہد دا حصہ سی۔ اوہنوں وی اودوں اوہ زمانہ ویتنام دا زمانہ لگدا سی۔ اوہدے ہور ساتھیاں وانگ اوہنوں وی ایہہ آس سی کہ "اوہ رت آؤڻ والی ہے جہدے وچ سرفروشی دے رکھاں نوں پھل پیندے ہیڻ"۔

اوہدی دوجی کتاب "اُڈدے بازاں مگر" وی کافی حد تک اوسے جدوجہد دی ہی تصویر ہے۔ اس کتاب دیاں کافی گڻتی نظماں جیل وچ لکھیاں ہوئیاں ہیڻ۔ پر اس کتاب وچلیاں نظماں وچ لوہ کتھا دیاں نظماں دے مقابلے کافی ٹکاؤ ہے، کافی ڈونگھائی ہے۔ ایہناں وچ جیہڑی ہور وادھو گل ہے کہ ایہناں وچ پاش آپڻے آپ نوں تے آپڻے آلے دوآلے نوں سمجھڻ دے عمل وچ رجھیا دکھائی دیندا ہے۔

پاش دی تیجی چھپی شاعری دی کتاب "ساڈے سمیاں وچ" اوہدے اک وڈا، ڈونگھی سوچ والا شاعر ہوڻ دی تصدیق ہے۔ ایہناں نظماں وچ (مثال وجوں، تیتھوں بناں اتے دوتک (سفارتی) بھاشا دے خلاف) اوس نے بھارت دے ہی نہیں دنیا بھر دی تاریخ نوں آپڻی گل کہڻ لئی جس حوصلے اتے سرلتا نال ورتیا ہے اوہ حیران کرن والا ہے۔

آپڻے اوس دور دی شاعری وچ پاش نے کئی پراڻے تصوراں نوں اصلوں ہی نویں معنے عطا کیتے۔ مثال وجوں، شاید اوس دی سبھ توں ودھ جاڻی جاندی شاعری یدھ تے شانتی، "اسیں جنہاں نے یدھ نہیں کیتا / تیرے ساؤ پت نہیں ہاں زندگی" سطراں نال شروع ہوندی ہے اتے شاعری دی ہر سطر ایہناں تصورات نوں نویں معنے دیندی ہے۔ ایسے طرحاں اوس نے دیس نال بندے دے، شاعر دے رشتے بارے کنیاں ہی نظماں لکھیاں ہیڻ۔ ایہناں وچ دیس پیار، دیس بھگتی، دیس راکھی دے تصورات نوں اوہنے نویں روشنی وچ وچاریا ہے۔

آپڻی شاعری وچ اوس نے آپڻے آلے دوآلے دے عام جیون وچوں نشان لے کے اوہناں نوں بہت ہی خوبصورتی نال ورتیا اتے نتیجے وجوں نرول پنجابی سبھاء والی طاقتور شاعری نوں جنم دتا۔ مثال لئی، اوہدے ناں شاعری دیکھی جا سکدی ہے:
میں مل مل کے تریلاں کڻک پنڈا کوچدی دیکھی
میرے تکڻ تے اوس دے مکھ تے آؤندی سنگ نوں تکیا ہے ...
میں تکیا ہے کپاہ دے پھلاں وچ ٹکسال ڈھلدی نوں
میں چوراں وانگ گٹ مٹ کردیاں چرھیاں نوں تکیا ہے
میں تکیا ہے سرھوں دے پھلاں تے ترکال ڈھلدی نوں

پاش دی شاعری دا سبھ توں مضبوط پکھ ویلے دے سچ نوں پیش کرنا ہے۔ جس طرحاں آپڻے ادبی سفر دے شروع وچ پاش نے آپڻے آلے دوآلے دے سچ نوں سمجھیا، محسوس کیتا اتے پوری ایمان داری نال شاعری راہیں پیش کیتا اوسے طرحاں، سگوں اوس توں وی ودھ شدت نال، اوس نے آپڻی تیسری کتاب وچ زمانے دا سچ چتریا۔ جس جدوجہد، جس سیاسی ماحول دا اوہ حصہ سی، اوہ حالت بدل گئی سی۔ ہڻ ماحول وچ مایوسی سی، سیاست وچ منفی ٹٹ بھج۔ اس سبھ کاسے دا پاش دی سوچ اپر اوس دی شاعری اپر اثر واضح دیکھیا جا سکدا ہے۔

جتھے "لوہ کتھا" ویلے اوہ کہندا سی:
"اوس نوں کہو
ایہہ یگ (زمانہ) وار دا یگ نہیں
ویتنام دا یگ ہے
ہر کھیڑے وچ حقاں دے سنگرام دا یگ ہے"۔

ساڈے "سمیاں وچ" اوہنوں ایہہ یگ شرم ناک حادثیاں دا یگ لگدا ہے:

"ایہہ شرم ناک حادثہ ساڈے ہی نال ہوڻا سی
کہ دنیا دے سبھ توں پوتر حرفاں نے
بڻ جاڻا سی سنگھاسن دے پوڈے"۔

اوہنوں کجھ وی واپر رہیا نہیں سی محسوس ہوندا۔ ہر پاسے کھڑوت۔ سماں ہنبھی ہوئی جوگ وانگ کھڑ گیا محسوس ہوندا سی۔ جاں

"لگدا ہے ایہہ سویر نہیں ہے
موت دی ہتھیلی اتے آٹھری ہوئی مسکراہٹ ہے ۔
رات دی رو رو سجی اکھ ہے
سورج ورگا کدھرے کجھ نہیں ہے۔"

اس کتاب دیاں بہتیاں نظماں وچ اوس دے اندر دی اوہ بے چینی بھری ہوئی ہے جو اس سیاسی کھڑوت ویلے اوہ محسوس کر رہیا سی۔

"ساڈے سمیاں وچ" وچلیاں نظماں وچ اوہنے کئی سوال چکے جہناں دے جواب اوہ لبھ رہیا سی۔ جیہڑے شاید اوہدیاں اگلیاں نظماں چوں سانوں لبھدے پر... ۔ اس کتاب وچلیاں نظماں وچ آئیاں تبدیلیاں بارے اوہ پوری طرحاں چیتن جاپدا ہے۔ ایسے کتاب دے مکھ بند وچ اوہنے لکھیا: "سیاسی سرگرمیاں چوں ہتھ کھچ لین نال قدرتی سی کہ میری شاعری وچ انتر مکھتا ودھ جاندی۔ حال دی گھڑی اسدا کوئی علاج نہیں"۔ آپڻے شعری پینڈے دے اس پڑاء وچ پاش ادب تے سیاست دے رشتے بارے اچی اچی وچار وٹاندرا کردا سُڻ دا ہے۔

اس گنجھلدار رشتے بارے پاش نے وی دوجے سیاسی چیتنا والے لوکاں واگ کافی سوچیا تے اوہدی سوچ دیاں جھلکیاں اوہدی شاعری وچ عام ملدیاں ہیڻ۔ جے سیاسی جدوجہد آپڻی پہلاں والی تکھی تورے تری رہندی تاں پاش نے ادب دے نال نال سیاسی طور تے وی سرگرم رہڻا سی۔ اتے فیر ادب تے سیاست دے رشتے بارے اوہدے فیصلے شاید ہڻ نالوں وکھرے ہوندے۔ دنیا دے کئی ڈونگھی سیاسی چیتنا اتے نمائندگی والے لکھاریاں دیاں، خاص کر افریقہ اتے لاطینی امریکہ دے لکھاریاں دیاں، آپڻے کول کئی مثالاں ہیڻ۔ لوکاں دی مکتی لئی جدوجہد بارے پاش دی وی اوسے قسم دی ڈونگھی جُڑت سی۔

پر جدوں سیاسی جدوجہد مٹھی پے جاوے اتے لہر کھیروں کھیروں ہو جاوے اتے سوڑی قسم دیاں سیاسی پینتڑے بازیاں چل رہیاں ہوڻ فیر اک چیتن لکھاری لئی شاید ایہہ ضروری ہو جاندا ہے کہ اوہ فیصلہ کرے کہ اوہ مکھ طور تے اک سیاسی بندہ ہے جاں لکھاری۔ جتھوں تک پاش دا تعلق ہے، جاپدا ہے کہ اوہنوں کنے ہی ہور لکھاریاں/ سیاسی بندیاں نالوں فیصلہ کرن وچ بہت تھوڑا چر لگا کہ اوہ مکھ طور تے اک لکھاری ہے۔ اوہدے آپڻے کہڻ مطابق "آپڻے توں سوڑے پارٹی لیبلاں نوں لاہوڻ لئی اوہنوں کئی طرحاں دیاں شرارتاں کرنیاں پئیاں"۔ آپڻی لمی نظم "کامریڈ نال گل بات" وچ اوہنے اس بارے آپڻے وچار کافی وضاحت نال پیش کیتے۔ بھاویں کہ اوہدیاں ساریاں گلاں نال نہ وی سہمت ہوئیئے فیر وی اوہدی سنواد رچاؤڻ دی سوہردتا تے کوئی اعتراض نہیں کیتا جا سکدا۔

باو جود اس دے کہ اوہ سیاسی ماحول توں مایوس سی، اداس سی فیر وی انسانی تاریخ دے اگانہہ ودھڻ بارے اوہدے من وچ کوئی شک نہیں سڻ۔ لوکاں دے گھولاں وچ تے اوہناں دی جت وچ اوہنوں پورا یقین سی۔ اوہدی نظم "تیسرا مہاں یدھ" اس گل دی بہترین مثال ہے:

تیسرا مہاں یدھ
گوہے نال لپے
کوٹھیاں دی سادگی لڑو
تیسرا مہاں یدھ جھگے توں دھپ نہ سکن والے
بروزے دے چھٹے لڑنگے۔

پاش نوں کمیونسٹاں ولوں شاعری لئی ہتھیار شبد دا ننگا چٹا پریوگ رتا نہیں سی بھاؤندا۔ پر شاعری اوہدے لئی کوئی من پرچاوا جاں من دی بھڑاس کڈھڻ والی شے نہیں سی۔ ساڈے سمیاں وچ دے مکھ بند دے طور تے لکھی نظم وچ اوہ کہندا ہے:

میرے کول سہج دی اوس سپن سیما توں اُرے
حالاں کرن نوں بہت گلاں ہن
اجے میں دھرت تے چھائی
کسے سیری دے کالے شاہ بلاں جہی رات دی ہی گل کراں گا
اوس اتہاس دی
جو میرے باپو دے دھپ نال لوسے موراں تے اکریا ہے
جاں آپڻی ماں دے پیریں پئیاں
بیائیاں دے بھوگول دی ہی گل کراں گا
میرے توں آس نہ کریو کہ میں کھیتاں دا پت ہو کے
تہاڈے چگلے ہوئے سواداں دی کوئی گل کراں گا
جنہاں دے ہڑھ چ رڑھ جاندی ہے ساڈے بچیاں دی توتلی شاعری
تے ساڈیاں دھیاں دا کنجک جیہا ہاسہ۔

اپرلی نظم ورگیاں کئی ہور نظماں اس گل دی گواہی ہیڻ کہ پاش دی ادب اتے سیاست دے رشتے بارے سوجھ عام پنجابی لکھاریاں وانگ گندھلی نہیں سی۔ اوہنوں شاعری نال، کلا نال بہت ڈونگھا لگاؤ سی۔ اوہ شاعر نوں سوڑیاں سیاسی پینتڑے بازیاں توں آزاد دیکھڻا چاہوندا سی۔ اوس دے ایہناں وچاراں دا ایہہ مطلب وی کڈھیا جا سکدا ہے کہ اوہ شاید شاعری نال ہی انقلاب لیاؤڻ دی سوچ رہیا سی۔ پر پاش نوں اس قسم دا کوئی بھلیکھا نہیں سی۔ "اُڈدے بازاں مگر" کتاب دی آخری نظم وچ اوہ آپڻے پنڈ دے لوکاں نوں مخاطب ہو کے لکھدا ہے:

شاعری تہاڈے لئی
ورودھی پارٹیاں دے بینچاں ورگی ہے
جو سدا اگ اگ دا شور پاؤندے ہن
اتے اگ نال کھیڈن دی مناہی نوں
ہمیشہ سر جھکاؤندے ہن
معاف کرنا میرے پنڈ دے یارو
میری شاعری تہاڈے ملیاں نوں حل نہیں کر سکدی۔

جس طرحاں اوہ سیاست وچلی سوڑی بھن توڑ توں مایوس سی اوسے طرحاں شاعری وچلے رجھاناں توں وی اوہ مایوسی ظاہر کردا ہے۔ "ساڈے سمیاں وچ" دی اک شاعری وچ اوہ شاعر تے اوہدی شاعری نوں پنڈ دے لوکاں توں وکھری شے محسوس کردا ہے اتے لوکاں نوں سجھا دیندا ہے کہ اوہ اس فضول قسم دی گتی ودھی توں دور ہی رہڻ:

توں آخر پنڈ ایں، کوئی سہجوادی شاعر نہیں
جو اس فضول جہے سنسے وچ رجھیا رہیں
کہ خبرے کنے ہوندے ہن دو تے دو۔
تینوں تاں پتہ ہے کہ جے دو تے دو چار نہیں بڻ دے
تاں چھل تراش کے کرنے ہی پیڻ گے۔
توں سورمگتی دی بڑھک ایں میرے پنڈ
ایتھے نہ آویں چور جیہا بڻ کے۔

پاش نے آپڻی تیجی کتاب توں بعد کافی لما چر بہت گھٹ شاعری رچی۔ ہُڻ اوہدیاں کجھ نظماں چھپڻ لگیاں سڻ۔ پر اوہنے جنی وی شاعری لکھی اوہ ویلے دا سچ سی۔ پاش دی شاعری ساڈے سمیاں دا سچ سی۔ پاش ساڈے سمیاں دا سچ سی۔

سمے دے سچ نوں چترڻ لئی پاش نے جو ودھی اپنائی، جو نویں سر پیدا کیتی اوہ اینی ڈھکویں تے طاقتور سی کہ پنجابی شاعری وچ اوس سر دی اک وکھری لہر قائم ہو گئی۔ میرے خیال وچ پاش پاش ہی اس کرکے بڻیا کہ ہورناں لوکاں نے وی ایہہ محسوس کیتا کہ اس ودھی راہیں ہی اس سمے دے روہ بھرے جذبات ٹھیک طریقے نال پیش کیتے جا سکدے سڻ۔ امرجیت چندن (قلم، فروری/مارچ، ١٩٨٨) دا ایہہ کہڻا کسے طرحاں وی ٹھیک نہیں کہ "... بئی پاش جدوں شاعری لکھدے، اوہدا آپڻا اک انداز ہے - جہو جیہا وی ہے۔ اوہ خود جدوں شاعری لکھے اوس انداز وچ چنگی لگدی ہے۔ پر جدوں کوئی نقل کرکے لکھدا اے تاں اوہ چنگی نہیں لگدی"۔ جے پاش دی سر دوجیاں دے ورتڻ تے بھدی ہو جاندی ہے تاں فیر پاش وچ، پاش دی نویں سر وچ خاص گل کیہ ہوئی؟ نویں قسم دیاں نظماں تاں دنیا وچ نت مڻاں مونہی لکھ ہوندیاں ہیڻ، خاص کر اودھر پچھم وچ۔ سو جے پاش وچ کوئی وڈی گل ہے تاں میرے خیال وچ اوہ ایہی ہے کہ اوہنے سمے دے سچ نوں چترڻ لئی اک ڈھکویں ودھی تے سر قائم کیتی جہڑی دوجے لوکاں نے وی اپنائی جیہدے کرکے پاش پنجابی شاعری دے اک دور دا موڈھی بڻیا، پاش پاش بڻیا۔

پنجاب دی دھرتی تے چلی اک ہور پاگل جنونی ہنیری نے پاش ساتھوں جسمانی طور تے کھوہ لیا ہے۔ ایہہ گل نرنے نال کہی جا سکدی ہے کہ پاش دا ناں پنجابی ادب وچ اوسے طرحاں چمکے گا جس طرحاں بھگت سنگھ دا ناں بھارت دی سیاسی تصویر وچ چمکدا ہے۔ نہ انگریز دی پھانسی بھگت سنگھ نوں ختم کر سکی سی تے نہ جنونی گولیاں نے پاش نوں مار سکڻا ہے۔ ایہہ شاید بھارت دی تاریخ وچ 23 مارچ دے دن دی ہوڻی ہے۔ 23 مارچ دا منحوس دن اگوں توں ساڈے لئی ہور وی اہم ہو کے چڑھیا کرے گا۔ ساڈیاں یاداں وچ بھگت سنگھ تے اوہدے ساتھیاں دے نال نال ہُڻ پاش تے اوہدے ساتھی وی اس دن دا حصہ ہوڻ گے۔

آپڻی شاعری راہیں پاش ساڈے لئی ہمیشہ جیوندا رہے گا، جے اس ویلے کوئی افسوس ہے تاں اس گل دا کہ پنجابی ادب اوہناں نظماں توں وانجھیا رہے گا جو اجے پاش نے لکھڻیاں سڻ۔

اپریل ١٩٨٨


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels