Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> زبان دی سیاست >> پنجابی لہر بارے ہک پڑچول۔ڈاکٹرطارق رحمن (تریجی لڑی)

پنجابی لہر بارے ہک پڑچول۔ڈاکٹرطارق رحمن (تریجی لڑی)

پنجابی روپ: وقار مصطفی سپّرا
November 14th, 2017

Things in brackets are additional notes from Wichaar
جیہویں کہ اردو ہندی تنازے دے چیپٹر وچ لکھیا اے ، مسلم لیگ نے اپنے 1910 دے سیشن وچ پنجابی دی منگ دی مخالفت کیتی سی تے شیخ ظہور احمد نے ایہندے خلاف انتہائی اشتعال انگیز بیان دیتا سی:
دلی: اردو دا گھر ، صوبہ پنجاب وچ اے تے اے اِک المناک دن ہووے گا کہ اگر میر، غالب تے ذوق دی پیدائش دی جگہ تے بابل شبد جال پنجابی دی طرف سونپی جاندی اے۔
ایس مخالفت دی وڈی وجہ ہندو تے سکھاں نال ویر سی جیہڑے پنجابی زبان نال نتھی سن۔
پارٹیشن توں پہلے دی پنجابی تحریک:
اس گل دا ذکر پہلے وی کیتا گیا اے کہ صرف سکھ ہی اوہ لوگ سن جہناں پنجابی زبان تے ادب نوں فروغ دیندے سن (ایہہ انہاں دی دھرمی زبان سی پر لکھاری ایس بارے گل نہیں کیتی)۔ چونکہ انگریزاں نے 1857 دے بعد ایہناں نوں فون وچ بھرتی کرنا شروع کر دیتا سی تے ایہناں نے نادانستہ طور تے (ایتھے نا دانستہ لکھ کے لکھاری آپدا الار وی دس دتا)اِک شناخت دی صورت گیڑی جیہڑی کہ پہلے توں ہی شمالی ہندوستان دے لوک سیہاندے سن۔ لہذا ہنٹر کمیشن دے فورن بعد پنجابی زبان دی سرکاری طور تے حوصلہ شکنی نہیں کیتی جاندی سی۔ 1877-78 وچ گرمکھی سکرپٹ دی پنجابی نوں اورینٹل کالجز وچ متعارف کروایا گیا سی تے 1907 وچ معائنے دے افسراں نوں ہدایات سی کہ اوہ ایسے طرح پنجابی نوں چھوٹی پرائمری کلاساں وچ استعمال کرن واسطے وی فروغ دین۔(ایہہ ایس گل دا کھلا ثبوت پئی شوہدے انگریزاں جنج اردو بندی پاروں ہندہ مسلم جھیڑے ودھائے اینج ہی پنجابی اردو پاروں سکھ مسلم جھیڑے ودھائے اتے گرمکھی لپی نوں جن چھپا پاون نال انگریزاں ایہہ دسیا پئی اوہ زباناں تے لہجیاں نال ہی نہیں کھیڈدے سگوں لپیاں یعنی سکرپٹاں نوں وی ورتندے سن۔ )
لیکن گرمکھی سکولاں دی تعداد ہولی ہولی ہی ودھی۔ مسلم اکثریتی صوبائی حکومتاں دے علاقے وچ سکھاں شکایتاں کیتیاں کہ پنجابی مسلمان وزیر پنجابی پڑھن وچ ایہناں دے بچیاں نوں حوصلہ نہیں دیندے۔ لہذا 1940 وچ جدوں 1925 اردو میڈم سکول سن اوتھے صرف 13 پنجابی میڈیم سکول سن۔ ایسے سال 13342 طلباٗ نے اردو، 626 نے ہندی تے 96 نے پنجابی (گرمکھی لپی )وچ اپنے میٹرک دے پرچے دتے ۔ اردو تعلیم بالغاں دے پروگراماں وچ زیادہ مشہور سی جتھے 25500 پرائمرز اردو وچ پرنٹ ہوئے اوتھے پنجابی تے ہندی نوں ملا کے 3500پرنٹ ہوئے۔ سکھاں وچ وی پنجابی وچ گھٹ دلچسپی دی اِک وجہ پنجابی دا محدود اثر سی ۔ عام سکھ اِک لسانی علامت پاروں اپنی سماجی نقل و حرکت نوں قربان نہیں کر سکدا سی ۔ تا ہم اسیں ویکھیا کہ شناخت پاروں سکھ مت نے پنجابی نوں فروغ ملیا ۔
(گرمکھی )پنجابی وچ پہلا روزنامہ اخبار لہور دی سنگھ سبھا نے شائع کیتا۔ سکھاں نے گرمکھی سکرپٹ وچ کئی ہور اخبار، رسالے وی جاری کیتے جہدے وچ خالصا سماچار تے پنج دریا بڑے مشہور نیں۔ زیادہ تر تعلیم یافتہ پنجابی ہندو تے مسلماناں نے ہندی تے اردو نوں ہی فروغ دتا ۔پر سنگھ سبھا جیہڑی 1866 وچ برہمو سماج دے ماڈل تے اساری گئی سی اوس وچ لالہ بہاری لال پنجابی دا استعمال کردے سی۔ کچھ مسلماناں نے وی پنجابی نوں فروغ دین دی کوشش کیتی اگرچہ اوہ مرکزی دھارے دے مسلمان سیاسی کلچر دا حصہ نہیں سی ۔( بابا فرید، بابا نانک، شاہ حسین، سلطان باہو، سچل سرمست،بلھے شاہ،وارث شاہ،،شاہ محمد، قادر یار سنے اک لمیری لسٹ پنجابی شاعراں دی ہے جیہڑے انگریزاں توں پہلے ساریاں پنجابیاں ہی نہیں سگوں سندھ،دلی اتے بنگال تیک مشہور سن۔انہاں وچ وڈی گنتری پنجابی مسلماناں دی سی۔انہاں دے کلام ، قصے دور دور تک جاندے سن اتے اوس توں پہلاں لوکائی نوں زبانی یاد سن۔انگریز دور وچ ایس وچ ہور اصافے ہوئے۔پنجاب تے انگریزاں دے قبضیاں بعد وی پنجابی شاعراں دی لمیری لسٹ ہے۔مولوی غلام رسول عالم پوری،خواجہ فرید، میاں محمد بخش، فصل شاہ نواں کوٹی ہی نہیں پئی جے مولا بخش کشتہ دی کتاب پڑھو تاں لگ پتہ جاندا ہے پئی پنجابی مسلماناں دا پنجابی زبان نال گوڑا سانگا سی اتے ایس نوں کنج سازشاں پاروں توڑیا گیا ایس بارے لکھاری جھات نہیں پائی۔)
فارسی سکرپٹ وچ پہلا پنجابی اخبار امرت پتریکا 1892وچ جہلم دے اِک ہندو ، بھولا ناتھ نے شائع کیتا ۔ پنجابی دربار اوہ پہلی اشاعت سی جہدے وچ کافی مسلمان شریک ہوئے تے جس وچ لکھتاں لکھن والے اگے جاکے پنجابی تحریک دے رہنماواں وچ اِک وڈا رہنما جوشوا فضل دین (پنجابی مسیح) سی جس لیل پور وچ وڈا مورچہ لایا۔ 1926 وچ گورنمنٹ کالج لاہور وچ اِک پنجابی سوسائٹی دا قیام ہویا ۔ اس سوسائٹی نے کافی سٹیج ڈرامے کروائے تے کئی ہور مختلف طریقیاں نال پنجابی نوں فروغ دیتا۔ اِک ہور نجی ادبی تنظیم دوابہ کوی سبھا نوں عمر دین الفت نے 1931 وچ جالندھر وچ قائم کیتا ۔(ویسے 1918 وچ جلندھر توں اک شاعر علامہ اقبال دے شکوہ تے جواب شکوہ دا منظوم پنجابی ترجمعہ وی کیتا سی جس دا لنک علامہ اقبال دی سائبر لائبریری تے پیا ہے۔)عام طور تے تعلیم یافتہ مسلماناں نے اپنے آپ نوں پنجابی دی بجائے اردو نال مسلک رکھیا۔ مگر جیویں اسیں ویکھیا کہ ایہہ سیاسی مصلحت دا نتیجہ سی ۔ مسلمان دانشوراں نے ہندوواں تے سکھاں دے خلاف اِک پریشر گروپ قائم کر لیا سی تے اردو اس مسلم پہچان دا حصہ سی۔ اس دوران، پنجاب دے عام لوک زبانی پنجابی ادب نال مزے لے رہے سی جنہاں نوں روزمرہ دی جدید ضرورتاں دا پتہ نہیں سی ۔ مدرسیاں وچ اخلاقی تعلیم پنجابی وچ دیتی جاندی سی جدوں کہ پنجابی کہانیاں دکاناں وچ وکدیاں سن۔
پاکستان وچ پنجابی لہر
پاکستان دے بنن توں فوراً بعد پنجابی نصاباں توں غیب کر دتی گئی۔ چوں کہ ایہدا تعلق سکھاں نال سی تے ریاست اردو وچ فروغ دینا چاہندی سی ایس لئی پنجابی نوں علاقے وچوں کڈ دیتا گیا۔(پنجابی تے پاکستان بنن توں پہلاں ہی غیب سی اتے 1865 بعدوں عدالتی،تعلیمی اتے غیر سرکاری پدر تے انگریز اردو چکر ہی چلایا ہویا سی۔سکھاں لئی کجھ تھاواں تے اداریاں وچ گرمکھی پنجابی ہشیاری نال چلائی جاندی سی ۔) 1948 وچ پنجابی دے حوالے نال کجھ سرگرمیاں اس وقت ہوئیاں جدوں سید عابد علی عابد دی پردھانگی وچ دیال سنگھ کالج وچ کچھ پنجابی دانشوراں دی ملاقات ہوئی ۔ سارے دانشور ممتاز لوگ سی جہدے وچ ایم ڈی تاثیر تے فقیر محمد فقیر وی شامل سن ۔ ایہناں نے فیصلہ کیتا کہ پنجابی نوں پنجاب وچ تعلیم واسطے استعمال کیتا جاوے تے اشاعت وچ پنجابی نوں فروغ دِتا جاوے۔ پہلی گل ایہہ محض تمنا رہ گئی لیکن عبدالمجید سالک نے 1951 وچ پہلا ماہانہ پنجابی شائع کرنا شروع کر دِتا۔ ایہدے ایڈیٹر فقیر محمد فقیر نے کامیابی نال نامور پنجابی ادبی شخصیتاں نوں ا س لئی لکھن واسطے راضی کیتا جیہڑے کہ اردو ادب وچ وی اپنا نام منوا چکے سن۔ْ پنجابی لیگ تے پنجابی کلچر 1952 دے شروع وچ قائم کیتا گیا تے کافی سارے پنجابی ادارے جہدے وچ پنجابی مورچہ جیہڑا کہ 1954 وچ سردار اقبال ڈھلوں نے قائم کیتا وسیع ہوندا چلا گیا۔(پنڈی دے اقبال بالی دا اساریا پنجابی مورچہ بعد دی گل ہے۔روف ملک اپنی سوانح وچ لکھیا ہے پئی پیپلز پبلشنگ ہاؤس نے 1950وچ پنجابی ناول ڈھیڈاں چھاپیا جیہڑا اورینٹل کالج دے نصاب وچ رلتی سی۔1952وچ امرتا پریتم تے احمد راہی دی پنجابی کتاباں ’’نویں رٹ اتے ترنجن ‘‘چھاپیاں۔ترنجن دا فیپ مشہور افسانہ نویس سعادت حسن منٹو ہوراں لکھیا سی جیہڑی انہاں دی اکلی پنجابی لکھت رہ گئی ہے جو اج وی محفوظ ہے۔ایسے ویلے امروز اخبار نے پنجابی صفحہ وی شروع کیتا سی جس دے ایڈیٹر احمد ندیم قاسمی سن) لیکن ایہدے وچ کوئی وی ادارہ پنجابی نوں اختیاری مضمون دے طور تے وی پنجاب یونیورسٹی وچ 1953 تک پڑھان واسطے قائل نہ کر سکیا۔ اس دور دا پہلا اہم واقعہ 9 مارچ 1956 وچ لائل پور وچ ایک کانفرنس دی صورت وچ ہویا۔ ایہندے وچ مالی تعاون پنجابی بزم ادب نے کیتا۔ ایہدا اصل مقصد شعور دی ترتیب سی۔ ایہہ بزم ادب عمر دین الفت ورسی دے ادارے دا پاکستانی وژن سی۔ جالندھر توں لائل پور ہجرت کرن توں بعد ورسی نے اپنی سوسائٹی نوں ایک نا قابل قبول نام توں ترتیب دیتا۔ پنجابی دانشوراں دے بقول پنجابی دی قبولیت دی راہ وچ اِک وڈی رکاوٹ ایہہ سی کہ بہت سارے پڑھے لکھے پنجابی مختلف ڈگریز وچ اپنی زبان دے بارے وچ ثقافی شرم محسوس کردے سن ۔ عبدالمجید سالک نے اپنے صدارت بیان وچ اس گل تے اشارہ کیتا تے ایہہ وی کہیاکہ مسلمان پنجابی ہمیشہ اردو دی حمایت کردے نیں لیکن فورن ہی ایہناں نے ایہہ گل وی کیتی کہ پنجابی دی پیش رفت اردو دی قیمت تے نہیں ہونی چاہیدی تے اردو ہمیشہ ای قومی زبان رہے گی۔
کانفرنس نے اے مطالبہ کیتا کہ چھوٹیاں کلاساں وچ پنجابی نوں تعلیمی زبان بنایا جاوے ۔ اصول دے طور تے ایہہ گل قبول کر لیتی گئی سی کہ اگرچہ کوئی حقیقی تبدیلی نہیںآئی سی۔ سچ تے ایہہ ہے کہ اس توں بعد پاکستان دے تمام مغربی صوبے اس وقت تک اِک یونٹ وچ ضم کر دیتے گئے سی۔ اس وقت دی حکومت صوبیاں دی مادری زباناں نوں اکا سپورت نہیں کردی سی۔
Dr Tariq Rahman is a famous historian and this translation in Punjabi is from his book Language & Politics. Additional notes may help him to revise his book.
 Link to part 1
http://www.wichaar.com/news/124/ARTICLE/33470/2017-09-13.html
Link to part 2
http://www.wichaar.com/news/124/ARTICLE/33526/2017-10-01.html


Share |


 

Depacco.com


 

 

Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels