Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> زبان دی سیاست >> پنجابی لہر بارے ہک پڑچول۔ڈاکٹرطارق رحمن (دوجی لڑی)

پنجابی لہر بارے ہک پڑچول۔ڈاکٹرطارق رحمن (دوجی لڑی)

پنجابی روپ: وقار مصطفی سپّرا
October 1st, 2017

وقار پنجابی لہر نال جڑے نیں اتے پنجابی رہتل اتے تریخ بارے کھوج وچ رہندے نیں۔لمز دے فیلو وی رہے نیں اتے لکھاری وی نیں۔سائیوال نال سانگے پاروں پنجابی جانگلی سماج بارے وی پڑچو ل کر دے نیں۔ہن تساں دوجی لڑی پڑھو

ظاہری جئی گل اے کہ اس وقت عملے وچ 1857 تک کافی زیادہ ہندوستانی سن تے اس ویلے ایہہ شک کیتا جاندا سی کہ اوہ لوگ باغیاں دے نال ہمدردی ورتدے نیں، جہدے نتیجے وچ اوہناں نوں فارغ کر دیتا گیا۔ 1857 وچ سیاسی وجہ توں سکھاں نوں فوج وچ بھرتی نہیں کیتا جاندا سی تے دوسرے اداریاں وچ وی کج زیادہ پنجابی نہیں ہوندے سن۔ لیکن پنجابیاں دے خلاف کوئی تعصب نہیں سی ۔ جیویں کہ رپورٹ کہندی اے ۔
16 ہندوستانی تحصیلدار تے 53 تھانیدار موجود نیں۔ جے تعصب ہوندا تے اسیں آرام نال ایہہ 69 تقرریاں صرف پنجابیاں دیاں کر دیندے۔
مگر کیہہ واقعی ہندوؤاں دا اثر تے رسوخ فیصلیاں تے پیندا سی، ایہدا فیصلہ ہونا باقی اے ؟ یا فیر ایہہ فیصلہ ہو ہی نہیں سکدا۔ لیکن اجے اس گل دا امکان اے کہ برطانوی افسر وی اپنے کلرکاں دے وانگوں اردو جاندے سی تے جیویں کہ ’’لیٹنر ‘‘گورنمنٹ کالج دے پرنسپل رپورٹ کردے نیں کہ ایہناں نوں اپنی موجودہ صلاحیتاں نال انتظامیہ چلانا آسان لگدا سی ۔ اس گل دا پکا امکان اے کہ ایہناں وچ ہندوستانیاں واسطے تعصب سی۔ جیویں کہ ’’لیٹنر‘‘ جیہڑے کہ پنجابی زبان دے حامی سی لکھدے نیں:
حقیقت ایہہ ہے کہ تعلیمی اداریاں دی مہار یورپیاں دے ہتھ وچ اے جیہڑے دلی نال ملے ہوئے سن۔
جے ایہہ ویکھیے تے فیر ایہہ ثابت ہوندا اے کہ انگریز تے ہندوستانی، دونویں ای پنجابی زبان ول متعصب سن۔ ایہہ تعصب اگے چٹھیاں وچ وی ثابت ہوندا اے ۔ چٹھی تے چٹھی اے ثابت کردے نیں کہ کئی برطانوی افسر سمجھدے سی کہ پنجابی اوہ زبان سی جہنوں بہتر کرن واسطے اردو نکلی اے۔ اس گل دا کوئی اشارہ نہیں کہ اوہ پنجابی جیہڑی مسلماناں نے فارسی سکرپٹ وچ لکھی سی ایہنوں سیاسی طور تے خطرناک سمجھیا جاندا سی۔ لیکن برطانوی افسرگرمکھی(وچ لکھی جان والی پنجابی) دے خلاف سن کیونجے اوہ سکھ مذہب دی علامت سی ۔ 16 جون 1862 دے خط وچ دلی دے کمشنر نے پنجاب حکومت نوں لکھیا سی کہ کوئی وی چیز جہدے نال گرمکھی فیر توں زندہ ہو جاوے جیہڑی کہ لکھی ہوئی پنجابی زبان اے، او ہ سیاسی خرابی سمجھی جاے گی۔ کیونجے سکھ بچے گرمکھی دے بارے سکول وچ پڑھدے سی تے سیاسی طور تے ایہدی حمایت نہ کرنا ٹھیک ہوئے گا۔ مغلاں دے خلاف صوفی گاؤن موجود سن جنہاں نوں اینٹی نو آبادیاتی وی آکھیاجاندا اے مگر ہُن اوہ انگریز مخالف تحریک دا حصہ نہیں سن۔ لہذا پنجابی زبان یا فیر ادب نال اس زبانی ادب تے نہ ای سیاسی خدشے دا ذکر اے، جیہڑا کہ زیادہ تر اس زمانے دے سرکاری ریکارڈ وچ صوفیانہ طرز توں موجود سی۔
برطانوی دور وچ پنجابی زبان دی لہر:
1854 تک پورا صوبہ پنجاب (جہدے وچ اج دا خیبر پختونخواہ وی شامل سی) وچ انتظامیہ دی نیویں پدر تے ونڈ ہوئی۔ عدلیہ وچ تے تعلیم وچ اردو دا ورتارا آیا ۔ ایہنوں سب توں پہلوں انگریزاں نیں، فیر ہندوؤاں نیں تے فیر سکھاں نے چیلنج کیتا جدوں کہ مسلماناں نے اردو دی حمایت جاری رکھی ۔
2 جون 1862 دے خط وچ رابرٹ کسٹ (پنجاب وچ اک برطانوی افسر) نے گرمکھی سکرپٹ وچ لکھی ہوئی پنجابی دے ورتارے دی سفارش اس شرط تے کیتی کہ ایہہ اک مقامی زبان اے جہدی انگریز نوں حمایت کرنی چاہیدی اے ۔ اس رائے نوں دوسرے افسراں نے ناکام بنا دیتا جیہڑے ایہہ سمجھدے سی کہ پنجابی زبان تے اردو دی ہی اک بولی اے ۔ 23جون 1862 نوں گجرات دے کمشنر نے راولپنڈی دے کمشنر نوں اِک خط لکھیا کہ:
اِک پینڈو پنجابی وی سادہ اردو سمجھ جاندا اے بجائے اس پنجابی نوں جیہڑے اسیں غیر ملکی تے ساڈے منشی بولدے نیں۔
جھنگ دے ڈپٹی کمشنر نے وی ملتان دے ڈپٹی کمشنر نوں لکھیا کہ پنجابی دے تعارف دا سامنا بڑا اوکھے طریقے نال اس واسطے کیتا جاوے گا کیونکہ ہندوستانی عملہ ایہنوں ٹھیک طریقے نال نہیں سمجھدا جدوں کہ ایہدے وچ جیہڑے پنجابی نیں اوہ بڑے چنگے طریقے نال سمجھدے نیں مگر لکھنا نہیں جاندے۔ لیکن بعد وچ (ہندوستانی)عملے دی تکلیف پاروں برطانوی افسراں نوں کسٹ دی رائے کڈنی پئی۔ اس رائے نوں سنجیدگی نال اس واسطے نہیں لیا گیا کہ پنجابی بولی دے بارے ایہناں دی معتصب تے بُری رائے سی تے ایہناں دا آکھنا سی کہ ایہہ اردو ہی دی اِک بولی اے ۔
1880 وچ جیویں کہ اسی ویکھیا کہ اردو تے ہندی تنازعے نے پنجاب دے ہندوواں تے مسلماناں دے دماغ وچ تحریک چلانی شروع کر دیتی ۔ لہذا جدوں تعلیمی تبدیلیاں پاروں ہنٹر کمیشن بنایا تے نچلی سطح تے تعلیمی زبان دا مسئلہ حل ہویا۔ 28 اپریل 1882 نوں سری گرو سنگھ سبھا (سکھ نیشنل ایسوسیشن) نے گورنر پنجاب سر چارلس ایچیسن نوں گھٹ توں گھٹ اپنی کمیونٹی واسطے گرمکھی سکرپٹ پنجابی نوں تعلیمی زبان بناون واسطے آکھ دتاتے گورنر نے کہیا کہ ایہوں جئے قدم نال سکھاں نوں نقصان ہووے گا ۔ ایہناں دا کیہنا سی کہ :
سکھاں نوں اردو دی تعلیم توں کڈھن دا مطلب ایہناں دے بچیاں نوں شدید نقصان وچ پانا اے۔ اردو دے علم توں بغیر ایہناں دے بچیاں دی اگے پڑھائی ناممکن ہو جاوے گی۔
گورنر دا کہنا سی کہ پنجابی بولن والیاں تے وڈی اقلیت دا اثر ہوئے گا تے ایہدی وجہ نال انہاں نوں طاقت تے عزت دی پوزیشن اس زبان وچ نہیں مل سکدی۔ سکھاں نے پنجابی دے حق وچ قرار داداں کمیشن وچ جمع کروائیاں جدوں کہ ہندوواں نے ہندی دے حق وچ قرارداد جمع کروائی۔ مسلمان اکلیّ ہندی دے خلاف تے اردو دے حق وچ رہے۔
اردو ہندی تنازعے دے وچ اردو مسلماناں دی علامت بن گئی جدوں کہ ہندی ہندوواں دی علامت بن گئی ۔ ایہناں حالاں وچ ایہہ کوئی تعجب دی گل نہیں کہ مسلماناں نے اپنی مادری زبان نوں نظر اندا زکرنا چُنیا۔ ایہہ رویہ فیر پاکستان بنن تک رہیا۔ ایہوں جئے بڑے واقعے ملدے نیں جتھے پنجابی مسلماناں نوں قانون ساز اسمبلی دی شکایت کردے ہوئے دیکھیا گیا کہ ایہناں دے بچیاں نوں اردو پڑھان دا کوئی انتظام نہیں۔ اِک لکیر درمیان دے وچ کھِچی گئی۔ اُردو مسلماناں دے لئی، ہندی ہندوواں دے لئی، تے پنجابی سکھاں دے لئی۔ جدوں انگریزاں نے لوکل باڈیز نوں گرمکھی کلاسز دی اجازت دیتی اودھوں زیادہ طلباٗ سِکھ سن۔ پنجابی وی سکھاں وچ مشہور نہیں ہوئی کیونکہ اوہ کوئی روٹی دیندی زبان نہیں سی۔
چلدے ہوئے اردو ہندی تنازعے دے وچ اردو دی پوزیشن اِ ک واری فیر چیلنج کر دیتی گئی۔ اِس واری چیلنج کرن والا کوئی ہندو یا سِکھ نہیں سی بلکہ اِک برطانوی افسر جے ولسن سی جیہڑا کہ شاہ پور دا ڈپٹی کمشنر وی سی۔ اوس 1884وچ اِک نوٹ لکھیا گیا جہدے وچ لکھیا سی کہ پنجابی پنجاب دے لوکاں دی زبان ہے ۔ ایس لئی ایہدی اِک بولی نوں سٹینڈرڈائیز کر کے پرائمری کلاسز وچ تعلیمی زبان دے طور تے ورتیا جائے۔ ایہناں دا ایہہ وی کہنا سی کہ رومن کریکٹر عربی نالوں زیادہ بہتر نیں پنجابیاں واسطے ۔ ایہناں نے ایہہ تسلیم کیتا کہ گرمکھی رسم الخط(لپّی) پنجابی لکھن لئی زیادہ بہتر ہے ،رومن لپّی دے مقابلے وچ لیکن کیونجے مسلمان ایہنوں کدی قبول نہیں کرن گے ایس واسطے رومن لپی نوں ورتنا قابل عمل متبادل ہے ۔ ولسن دی تجویز دی کسٹ دی گل دے مقابلے وچ زیادہ بے رحمی نال مذمتاں کیتیاں گیاں ۔ ایہدے بہت سارے سجن وی ایہہ رائے رکھدے سن کہ پنجابی اِک بولی سی باوجود ایہندے کہ لیٹنر نے پنجابی ادب بارے بھرنویں گل کیتی اتے تعلیم دی سودیشی روایاتاں بارے وی گل رکھی ۔ بے شک کچھ انگریزاں نوں ایہہ وی لگیا کہ پنجابی نوں مک جانا چاہیدا اے۔ جالندھر دے ڈویژن جج سٹوگڈون اپنے 13 اگست 1898 دے خط وچ لکھیا گیا سی کہ:
پنجابی دی ٹہل سیوا دے حوالے نال میری ایہہ رائے ہے کہ اے اِک بولی اے جیہڑی اِک مستقبل دی زبان ہون واسطے فٹ نہیں اتے جلدی ہی ایہہ اردو پاروں کڈ دیتی جائے تے ایہہ بہوں چنگا ہے۔
دوجیاں نوں لگیا کہ اے تبدیلی دا خمیازہ حد توں زیادہ ہوئے گا کہ ایس تبدیلی نالوں اِک قدم پیچھے چلے جاون گے ۔ فیر وی دوسریاں دا ایہہ مننا سی کہ اردو ہندی تنازعے دے سیاق و سباق نال ایس تبدیلی دے سیاسی مضمرات بڑے زیادہ ہون گے۔
راولپنڈی دے فائنانشل کمشنر نے پنجاب دے جونئیر سیکرٹری نوں 28 مئی 1898 نوں اپنے خط وچ لکھیا سی کہ مجوزہ سکرپٹ دی تبدیلی خاص طور تے مشکلات دی حامی سی ۔ ایہناں دے الفاظ سن:
رومن وچ تبدیلی دے تحت ملا حضرات تے علماء اکرام نوں کھو سکدے نیں ا تے ایہہ اِک تحریک دا باعث بن سکدی اے کہ حکومت عربی (فارسی) دی جگہ انگریزی استعمال کرنا چاہ رہی اے جہدے نال مسیحیاں دی مدد تے قرآنی تعلیم دی حوصلہ شکنی ہووے گی۔
دوجے افسراں نے وی مختلف لفظاں وچ ایسے رائے دا ااظہار کیتا لیکن ظاہر ایہہ کہ اے تجویزاں مسترد ہو گئیاں سن۔
چونکہ اردو ہندی تنازعہ ہندو تے مسلماناں دے دشمنی دا حصہ تے پنجابی دی حمایت وی مسلماناں نوں اپنے اُتے حملے دی طرح لگدی سی۔ جدوں ڈاکٹر چیڑجی (بنگالی ہندو ماہر تعلیم) نے پنجاب یونیورسٹی دے کانووکیشن دے وچ کہیا کہ پنجابی نوں اردو دی جگہ لے لینی چاہیدی اے تے مسلماناں نے ایہدی بڑی سختی نال مخالفت کیتی سی ۔ 29 دسمبر 1908 وچ امرتسر وچ اِک ملاقات دا انتظام کیتا گیا جہدے وچ چیڑ جی دی اِس تجویز دی بڑی سختی نال مذمت کیتی گئی ۔
سر محمد شفیع (پنجاب دے اِک ممتاز مسلمان راہنما) نے چیڑجی دے لفظاں دی سختی نال مخالفت کردے ہوئے ایہناں نوں مسلماناں دا دشمن قرار دیتا۔ ایس گل تے زور دیتا گیا کہ چیڑ جی اِک پنجابی نہیں بلکہ بنگالی سی لہذا پنجابی نوں فروغ دین دا اصل مقصد اردو دی مخالفت سی جیہڑی کہ ہُن مسلماناں دی علامت تے پہچان سی۔ اردو ہندی تنازعے وچ بنگالی ہندوواں نے ہندی دی حمایت تے اردو دی مخالفت کیتی ۔ لہذا کسے وی بنگالی ہندو دی طرفوں پنجابی دی حمایت ایہندے مسلماناں دے خلاف ہون دا ثبوت دیندی سی ۔
Link of part 1
http://www.wichaar.com/news/124/ARTICLE/33470/2017-09-13.html


Share |


 

Depacco.com


 

 

Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels