Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> زبان دی سیاست >> جلاوطن دی ڈائری

جلاوطن دی ڈائری

فاروق ندیم
April 19th, 2013
5 / 5 (1 Votes)

’’پنجابی زبان تے لہجیاں دا سلاٹر ہاؤس‘‘
سقوطِ پنجاب 1849ء وچ ہویا، ایس فتح دے نال گوریاں دا ہندوستان تے قبضہ مکمل ہویا۔ پنجابیاں (سِکھاں) دی حکومت ویلے پنجاب دی حدود وچ لہور، پشور، جلال آباد (موجودہ افغانستان دا علاقہ) ڈیرہ جات، ہزارہ، کشمیر، تبت، لداخ، جموں، کانگڑہ، منڈی، سکیت، کلو، بہاولپور تے کوہ سلیمان تائیں دے علاقے سن۔ بہاولپور تے کشمیر رنگیاں پنجاب دیاں36 ریاستاں سن۔ برٹش پنجاب وچ دلّی، دصار تے انبالہ ڈویژن وی پنجاب وچ شامل کر دتے گئے۔ 1912ء وچ دلّی نوں پنجاب توں وکھ کر کے نویں ضلع دی شکل دے دتی گئی۔ اوس توں پہلاں پنجاب دے دو حصّے کر کے 1901ء وچ اِک حصّے دا ناں شمال مغربی سرحدی صوبہ رکھ دتا گیا۔ 2010ء وچ 18ویں ترمیم راہیں صوبہ سرحد دا ناں خیبر پختونخواہ ہو گیا اے۔ 1947ء دی ونڈ وچ پنجاب مشرقی تے مغربی پنجاب وچ تقسیم ہو گیا۔ بھارت وچ مشرقی پنجاب نوں تِن ٹوٹیاں وچ ونڈیا گیا، اک ہماچل پردیش دوجا ہریانہ تے تیجا پنجاب ایس ویلے بشمول دوہاں پنجاباں پوری دنیا وچ 25 کروڑ توں ودھ پنجابی زبان بولن والے نیں۔ پنجاب دے حجم تے طاقت توں خوفزدہ انگریزاں نے پنجاب نوں تقسیم در تقسیم کرن دے مراحل چوں گزارن دا فیصلہ کیتا۔ طویل مُدتی جنگ پاروں لسانی میدان چُنیا گیا۔ ٹاسک سوکھا سی، پنجابی زبان دے مختلف لہجیاں نوں وکھریاں زباناں قرار دتا جاوے۔ ایس عمل دی بنیاد مُٹھ بھر سرکاری افسراں نے رکھ دتی۔ کجھ کم باہروں سدّے سکالراں نے وکھایا تے کجھ دھکہ عیسائی مبلغاں نے لا دتا، کم ایسا رُڑھیا کہ اج 21ویں صدی دی پہلی دہائی دے انت وچ ایسٹ انڈیا کمپنی دی ریسرچ نوں بنیاد بنا کے پنجابی زبان دے مختلف لہجیاں نوں وکھریاں زباناں قرار دے کے ہر کوئی وکھرے صوبے منگ رہیا اے۔
بوہتا شور ساؤتھ پنجاب دے حوالے نال پنجابی زبان دے لہجے لہندا یالہندی بار لے ہے۔ ایہہ لہجہ ملتان، ڈیرہ جات، مظفر گڑھ تے بہاولپور دا سی۔ ایس وچ وی اختلاف سی۔ ڈیرے والے اپنے لہجے نوں ڈیروی یا ڈیرے والی کہندے سن جد کہ ملتان والے ملتانی تے بہاولپور والے بہالپوری یا ریاستی (1962ء توں پنجابی زبان دے ایہناں لہجیاں نوں سرائیکی آکھیا جان لگیا اے)۔ 1928ء نوں فوت ہون والے عیسائی مبلغ ریورنڈ ولیم سینٹ کلیر سِٹڈل نے سب توں پہلاں پنجابی زبان دے ایس دکھنی لہجے لئی ’’لہندا‘‘ دی اصطلاح ورتی۔ ایہہ اصطلاح اوہنے اپنی کتاب ’’اے سمپلیفائیڈ گریمر اینڈ ریڈنگ بُک آف دی پنجابی لینگوئج‘‘ وچ پیش کیتی سی۔ ایہہ کتاب 1889ء وچ لندن توں چھپی۔ ایہدا دُوجا ایڈیشن 1961ء وچ نیویارک توں چھپیا۔ MSدے ایس عیسائی مبلغ نے اصل وچ 17ویں صدی دے اِک سِکھ دے لکھے بابا گرو نانک دے حالات زندگی دے حوالے توں لکھی اپنی کتاب وچ پنجابی زبان دے ایس لہجے نوں لہندا یا لہندی دی اصطلاح ورتی تے اصل وچ اوہدا مقصد ایس اصطلاح راہیں مِلی جُلی ادبی زبان دی وضاحت سی۔ بعد وچ لوکاں نے ایس اصطلاح لہندا نوں صیغہ تانیت وچ لہندی لکھنا شروع کر دتا۔ پنجابی زبان دے مختلف لہجیاں نوں وکھریاں زباناں منن دے شوقین سرجارج گریرسن (1851-1914) ڈاکٹر کرسٹو فرشیکل (پیدائش 4 مارچ 1942ء) تے ڈاکٹر یو اے سمرنوف (پیدائش 1923ء) دے بڑے حوالے دیندے نیں۔ سرجارج گریرسن اوہ بندہ سی، جس نوں ’’بمفورڈ‘‘ نے اپنی لسانی ریسرچ دے ’’رف نوٹس‘‘ وکھائے۔ چھپن توں کجھ مہینے پہلے جدوں سرجارج گریرسن نے ایہہ نوٹس ویکھے، اوہنوں پنجابی زبان دے ڈیروی ملتانی، بہاولپوری یا ریاستی لہجے نے انسپائر کیتا۔ گریرسن نے 1895ء وچ بمفورڈ دے کم دی تشریح و توضیح کیتے اِک مضمون لکھیا، جس دا سرناواں سی، ’’آن پرونامینل سفکسز اِن دی کشمیری لینگوئج‘‘ سرجارج گریرسن دا ایہہ مضمون ’’جرنل آف دی رائل ایشیاٹک سوسائٹی آف بنگال‘‘ وچ چھپیا۔ بمفورڈ دا کم وی پنجابی زبان دے لہجیاں نوں وکھریاں زباناں قرار دینا سی۔ اوہنے وی اپنی سوکالڈ ریسرچ انج نبھائی کہ پنجابی زبان دا جیہڑا لہجہ وکھرے وکھرے فرق نال ڈیرے، ملتان تے بہاولپور چلدا سی، اوہنوں بڑے دھڑلّے نال اکھاں تے پٹی بنھ کے وکھری زبان دے کِلّی تے ٹنگن دا حیلہ کیتا۔ بمفورڈ دے ایس ادھورے شوق نوں سرجارج گریرسن نے پورا کیتا۔ گریرسن نے جیہڑا کم وکھایا، اوہ ایسٹ انڈیا کمپنی دے مفادات دے عین مطابق سی کہ کسی طرح پنجاب نوں لسانی بنیاداں اُتے تقسیم در تقسیم کر کے مار مکایا جاوے۔
گریرسن نے اِک پاسے تے پنجابی زبان نوں معیاری منن توں انکار کیتا تے دوجے پاسے ایس دا رشتہ جنوبی پنجاب وچ رائج پنجابی زبان دے لہجے نال توڑیا۔ حتیٰ کہ پنجابی دا تعلق سندھی تے کشمیری نال جوڑ کے کنفیوژن پیدا کرن دی کوشش کیتی۔ گریرسن دیاں ایہناں حرکتاں پاروں اوہدا نقطۂ نظر غیر جانبدار نہیں رہیا۔ بلکہ کِتے کِتے تے انتہائی متعصب وی لگدا اے جو پہلوں توں متھے نتیجیاں اُتے ریسرچ مڑھی جا رہیا اے۔ گریرسن دی ریسرچ دی کچیائی تے تضادات اپنی تھاں نیں۔ لگدا اے تحقیق برائے تحقیقی ہو رہی اے، جیوں:
’’مغربی پنجابی کسی طرح وی معیاری پنجابی دا لہجا نہیں کہلوا سکدی کیونکہ ایہہ بالکل الگ زبان اے جیہڑی کہ سندھی تے کشمیری نال قریبی تعلق رکھدی اے۔ ایہناں نوں آپس وچ رلان دی کڑی دا کم وی دیندی اے۔‘‘
(سرجارج گریرسن)
’’مسٹر بمفورڈ ہُن ایہہ دسدے نیں کہ ایہہ زبان اوس ویلے اوس جگہ دی نسبت توں جتھے کہ ایہنوں بولیا جاندا سی، ملتانی کہلاندی رہی اے۔ کسی طرح وی ایہہ زبان سندھی تے پنجابی دی سرحد دی زبان نہیں۔ ایہہ تے خود پنجاب دی زبان اے جیہڑی کہ اک اندازے دے مطابق دریائے جہلم دے مغربی علاقے توں شروع ہو کے دریائے سندھ یا پشتو بولن والے مغربی علاقے تک بولی جاندی اے‘‘۔
(سرجارج گریرسن__ ’’جرنل آف دی رائل ایشیاٹک سوسائٹی آف بنگال‘‘۔
LXIV پہلا حصّہ 1895ء (ص 351-336)
چلو پنجابی زبان دی اصلوں ای چُھٹی ہوئی۔ ایس نوں ملتانی قرار دے دتا۔ ایہہ گلاس مُودھا مارن دا کم اوہنوں واہوا راس آیا۔ ایس تحقیق دی عوضانے وچ 1898ء اندر اوہنوں ’’ف لینگوسٹک سروے آف انڈیا‘‘ دا سپرنڈنٹنٹ بنا دتا گیا۔ اگلے 30 ورھے او ایسے منصوبے تے ہی کم کردا رہیا۔ گریرسن دے سٹائل نوں اگانہہ اوہدے فالوورز وی لے کے ٹُرے۔ جیویں ڈیروی، ملتانی، بہاولپوری یا ریاستی دے حامی مرحوم ڈاکٹر مہر عبدالحق دا کہنا اے:
’’پنجابی، پاکستان دے کسی وی حصّے دی زبان نہیں اے۔ ایہہ زبان تعصب دے سببوں ودھی۔ وجہ ایہہ سی، سِکھاں نے ملتانی حاکم نواب مظفر خان نوں 1818ء وچ شکست دتی۔ ایس طرح ایہہ مسئلہ مذہبی تے سیاسی رنگ اختیار کر گیا کیونکہ سکھ پنجابی بولدے سن جد کہ ساؤتھ پنجاب دے مسلمان ملتانی بولدے سن‘‘۔
ایتھے ایہہ وی چیتے رہوے کہ صرف زبان دی بنیاد اُتے کجھ برٹش رائٹرز تے سول سرونٹ نے پنجابی زبان دے ملتانی لہجے نوں ویسٹرن پنجابی یا لہندا دا ناں دتا اے۔ البتہ ڈاکٹر شیکل برصغیر دے مغربی حصّے دی پنجابی نوں لہندا دا ناں دین اُتے تنقید کردا اے۔
30 سال تک ’’ف لینگوسٹک سروے آف انڈیا‘‘ دا سپرنٹنڈنٹ رہ کے سرجارج گریرسن نے جیہڑی کتاب تیار کیتی اوہ وڈھے سائز دیاں (19) اُنّی جلداں وچ 8000 صفحیاں تے مشتمل سی۔ گریرسن نے ایس (19) اُنّی جلداں چوں اٹھویں جلد وچ ’’لہندا لینگوئج‘‘ تے گل بات کیتی اے۔ گریرسن دے مطابق__ ’’لہندا تے ملتانی شمال مغربی گروہ دیاں انڈو آرین زباناں نیں‘‘۔
پنجابی زبان دے سرائیکی لہجے نوں وکھری زبان قرار دین دے شوقین اپنے آپ نوں جسٹی فائی کرن لئی گل، گل اُتے ڈاکٹر کرسٹوفر شیل نوں کوڈ کر دے نہیں۔ بمفورڈ تے سرجارج گریرسن نے جس کم نوں ٹوریا سی، شیکل اوسے نوں اگانہہ دھکدا اے۔ 4 مارچ 1942ء نوں جمن ولا ڈاکٹر کرسٹوفر شیکل 1972ء وچ ڈاکٹریٹ کردا اے۔ اوہدے تھیسز دا عنوان سی__ ’’سرائیکی تے سرائیکی ادب 1750ء تا 1900ء بالائی سندھ تے جنوب مغربی پنجاب وچ‘‘ صدر شعبہ انڈیالوجی ڈاکٹر کرسٹوفر شیل لندن یونیورسٹی دا استاد اے۔ پاکستان آیا (1967-68ء) تے پنجابی زبان دے سرائیکی لہجے تے دوجیاں زباناں دی جانکاری حاصل کردا رہیا۔ جدوں 1975ء وچ پاکستان آیا تے سندھ وچ ہون والی کانفرنس توں علاوہ ملتان وچ ہون والی پہلی سرائیکی ادبی کانفرنس وچ وی اپنے وچار دا اظہار کردا رہیا۔ ڈیرہ تے ملتان دے علاقیاں لئی پنجابی زبان دے ڈیروی یا ملتانی لہجے نوں وکھری زبان قرار دینا اوس علاقے دی دیہی تے سیاسی اشرافیہ لئی مطلق العنان حاکمیت دا خواب بن دا سی۔ اوہناں نے وی ایس ’’علمی کم‘‘ دی کنڈ ٹھوکی، لکھاریاں دی سرپرستی کیتی گئی۔ من مرضی دا ریسرچ ورک کروایا گیا۔ ڈیرہ تے ملتان وچ تگڑیاں زمینداریاں تے جاگیرداریاں نیں۔ مغلاں، سکھاں، انگریزاں نے واہوا بھاگ لائے تے گٹھ جوڑ دے سسٹم لئی دیہی تے شہری اشرافیہ نوں اُج ٹیسی رکھیا۔ اوہناں دے مطلق العنان اقتدار دے خواب وچ بہاولپور تے رحیم یار خان دی سیاسی اشرافیہ دا حصّہ ضروری نہیں سی۔ ڈیرے تے ملتان والے سمجھدے نیں، ریاست بہاولپور بنان والے عباسی نواب ٹبر مقامی یا لوکل نہیں بلکہ ایہہ مہاجر نیں۔ کیونکہ عباسی نواب 1723ء وچ سندھ توں کلہوڑیاں دے دربار چوں اُٹھ کے ملتان اپڑیا سی۔ اوس ویلے دے ملتانی حاکم نے اوہناں نوں ’’علاقہ چودھریاں‘‘ وچ زمیناں دتیاں۔ بعد وچ اک رحیم نامی عباسی شہزادے دے سڑ کے مرن پاروں ’’علاقہ چودھریاں‘‘ دا ناں ’’رحیم یار خاں‘‘ رکھ دتا گیا۔ ملتان دی سیاسی اشرافیہ لئی (ہیڈ سلیمانکی توں لے کے حاصل پور شہر تائیں، بشمول ضلع بہاول نگر) جنوبی پنجاب دے جنوب دا علاقہ کنٹرول توں باہر ای رہندا سی۔ مدت تک عباسی نواباں تے شہر فریہ چشتیاں دے لکھویریاں نال علاقے تے قبضے پاروں جنگاں ہو نہ یاں رہیاں۔ فیر کتے بعد وچ جا کے شہر بہاولپور تے حاصل پور آباد ہوئے تے ریاست بہاولپور بنان دا اعلان ہویا۔ ڈیرے تے ملتان والے بہاولپور وچ بولے جان والے پنجابی زبان دے بہاولپوری یا ریاستی لہجے نوں اجے وی اپنے لہجے توں تھلّے سمجھدے نیں۔ 1962ء توں پنجابی زبان دے ڈیرولی، ملتانی، بہاولپوری یا ریاستی نوں باقاعدہ طور اُتے سرائیکی قرار دتا گیا۔ ایس دے باوجود ہن وی بہاولپور تے رحیم یار خاں دی سرائیکی ڈیرے والے تے ملتانی سرائیکی نہیں سمجھدے بلکہ اپنے لہجے دی کوئی ماٹھی جہی شاخ سمجھدے نیں۔ بہاولپوری یا ریاستی لہجہ رحیم یار خاں تے بہاولپور تیک ای رہیا۔ اُرانہہ حاصل پور ول قائم پور تائیں رہیا۔ جد کہ ہُن وی حاصل پور توں لے کے ضلع بہاولنگر تائیں 50 لکھ پنجابی بولن والے نیں۔ پنجابی زبان دے سرائیکی لہجے نوں اپنان والے 0.1 فیصد وی نہیں۔ ڈیرہ، ملتان تے بہاولپور دی اشرافیہ دے اندرونی تضادات اپنی تھاں، پر ایہناں تھاواں دے دانشور جدوں پنجابی زبان دے لہجیاں نوں وکھریاں زباناں قرار دیندے نیں تے بمفورڈ، سرجارج گریرسن، ڈاکٹر کرسٹورفر شیکل تے یو اے سمرنوف دے کماں چوں ای دلیلاں گھڑن دی کوشش کردے نیں۔ یا فیر ایہناں رنگے دُوجے لبھدے نیں۔ ڈاکٹر کرسٹوفر شیکل چوتھی واری 30 ستمبر 1978ء نوں پاکستان آیا تے مئی 1979ء وچ واپس گیا۔ ایس دوان اوہ ملتان، بہاولپور ڈیرہ غازی خاں تے ڈیرہ اسماعیل خاں رہیا۔ اوہدا آخری پھیرا 1990ء کے شروع وچ لگیا۔ ایس دوران 1980ء وچ ضیاء الحق دی سرکار پنجابی زبان دے سرائیکی لہجے نوں سرکاری طور اُتے وکھری زبان قرار دے چکی سی۔ اپنے آخری پھیرے وچ ڈاکٹر کرسٹوفر شیکل بڑا مصروف رہیا۔ ملتان، مظفر گڑھ، ڈیرہ غازی خاں تے بہاولپور وغیرہ دا تفصیلی دورہ کیتا تے سرائیکی ادیباں نال ملاقاتاں کردا پھریا۔ ڈاکٹر کرسٹوفر شیل پنجابی زبان دے سرائیکی لہجے نوں وکھری زبان قرار دین ویلے جیہڑے لفظاں دا حوالہ دیندا اے، اوہناں چوں 80 فیصد توں زائد لفظ تے مرکزی پنجابی زبان یا سٹینڈرڈ پنجابی زبان دے نیں ڈاکٹر شیکل نوں گُرو منن والے سرائیکی گرائمر اُتے لکھی اوہدی کتاب ’’دی سرائیکی لینگوئج آف سنٹرل پاکستان‘‘ نوں یادگار تے حوالہ جاتی قرار دیندے نیں۔ 198 صفحے دی ایہہ کتاب 1976ء وچ سکول آف اورنٹیل اینڈ افریقن سٹڈیز،یونیورسٹی آف لندن نے چھاپی۔ ایس وچ اوہنے سندھی، سرائیکی توں علاوہ سرائیکی دیاں مقامی قسماں تے وی لکھیا۔ ایس لکھت وچ اسم، فعل، جملے وغیرہ تے وی اوہنے اپنے خیالات دا اظہار کیتا۔
سرجارج گریرسن نے پنجابی زبان دے لہجیاں نوں وکھریاں زباناں ڈکلئیر کرن دا کم بمفورڈ دی لکھت توں شروع کیتا سی۔ ویکھن آلی گل اے، ایورنڈ ٹریور بمفورڈ (1925-1849ء) کون سی؟ او بنیادی طور اُتے مشنری سی۔ مسیحت دی اشاعت پاروں 1881ء توں لے کے 1886ء تائیں ملتان وچ رہیا تے مقامی لب و لہجے دی پنجابی سِکھی۔ اوہدی توجہ ملتانی لہجے دے قوائد ول وی رہی۔ ’’جرنل آف رائل ایشیاٹک سوسائٹی آف بنگال‘‘ وچ اوہدا مضمون ’’رف نوٹس آن دی گرائمر آف لینگوئج سپوکن ان دی ویسٹرن پنجاب‘‘ (LXIV، حصّہ پہلا، ص 290 تا 355) 1895ء وچ چھپیا۔ اوہنے اپنے مضمون وچ زبان دے قواعد بارے بھرویں بحث کرن دی کوشش کیتی۔ پنجابی زبان دے مختلف لہجیاں نوں وکھریاں زباناں ای خیال رکھدا رہیا۔ گرائمر دے حساب نال ضمیری لاحقیاں بارے پہلے لوکاں دے وچاراں دی اصلاح وی کرن دی کوشش کردا رہیا۔ بمفورڈ نے ملتانی، اُچّی تے جٹکی دے ناں ردّ کر چھڈے۔ ایہناں دی تھاں ’’مغربی لہندا‘‘ دا ناں دِتا۔ برٹن دے مضمون، اوبرائن دی گلاسری تے اوس زبان (کہ جس نوں اوہ زبان سمجھدا سی) دے قواعد تے دوجے قلمی اشاریاں بارے اوہدے مضمون دا دو حوالیاں نال ویروا ہوندا اے۔ ایس مضمون وچ اوبرائن دے اوہ خیالات وی موجود نیں جو اوس نوں نوٹس دی شکل وچ 1885ء اندر اوبرائن نے دتے۔ ایس توں علاوہ وی بمفورڈ دے سامنے سپرامپور دے نیوٹسٹامنٹ تے جیوکس دی بائبل دے تراجم سن۔ انگریزاں دے دور وچ عیسائی مشنریاں نے جیہڑے علاقیاں ول بوہتا دھیان دتا، اوہناں وچ جنوبی پنجاب دا علاقہ وی شامل اے۔ اک مشنری ہون دے ناطے اوہدا وڈا ٹارگٹ تے ایہو بن دا اے کہ عہدنامہ عتقی و جدید دا ترجمہ ودھ توں ودھ لوکاں تیک اپڑے۔ اوہدی لسانی ونڈ پچھوکر اوہدیاں مذہبی مجبوریاں وی نیں۔ بمفورڈ نے 1896ء وچ ہمیش لئی لتان نوں چھڈیا تے آخری واری پنجابی زبان دے ملتانی لہجے اُتے 1897ء وچ بحث کیتی۔ بمفورڈ دا ایہہ مضمون ’’جرنل آف دی رائل ایشیاٹک سوسائٹی آف بنگال‘‘ وچ ’’پرونامینل ایڈجنٹس اِن دی لینگوئج سپوکن اِن دی ویسٹرن اینڈ ساؤدرن پارٹس آف دی پنجاب‘‘ (LXVI، حصّہ پہلا، مطبوعہ 1897ء ص 146 تا 163) دے ناں توں چھپیا۔ ایس بارے ڈاکٹر کرسٹوفر شیکل دا خیال اے___ ’’بمفورڈ نے سرائیکی دے امکانات نوں نقصان پہنچایا اے‘‘۔
پنجابی زبان دے مختلف لہجیاں نوں وکھریاں زباناں مِتھن دے مشتاق 1923ء وچ سوویت یونین اندر جمن والے ’’یو اے سمرنوف‘‘ دے لسانیات اُپر کیتے کمّاں چوں وی تصدیقاں، دلیلاں پھرولدے نیں۔ کالج دی پڑھائی توں ویہلا ہو کے یو اے سمرنوف فوج وچ چلا گیا۔ ماسکو دے غیر ملکی زباناں دے انسٹی ٹیوٹ وچ سمرنوف نے دوجی وڈھی جنگ توں بعد داخلہ لیا۔ پنجابی زبان تے اوہدے سرائیکی لہجے نال دلچسپی پیدا ہوئی۔ یو اے سمرنوف نے اوہناں مہاجراں توں سرائیکی سکھی جیہڑے کہ 1947ء دی ونڈ توں بعد پاکستان توں ہجرت کر کے بھارت گئے سن۔ ’’پنجابی زبان دے نظریاتی انکشافات‘‘ دے عنوان نال جیہڑا مقالہ اوس نے لکھیا، اوس اُتے 1978ء وچ ڈاکٹریٹ دی ڈگری لِتی۔ 1970ء وچ اوہنے جیہڑی کتاب لکھی سی، اوہدا انگریزی ترجمہ ’’ای ایچ ٹپسن‘‘ نے کیتا۔ ایہہ ترجمہ ’’دی لہندی لینگوئج‘‘ دے ناں توں 1975ء وچ ’’سنٹرل ڈپارٹمنٹ آف اورنٹئیل لٹریچر ماسکو تے USSR اکیڈمی آف سائنس انسٹی ٹیوٹ آف اورنٹئیل سٹڈیز‘‘ نے چھپیا۔ اپنی ڈاکٹریٹ دے مقالے وچ وی اوہ کوئی اوہلا رکھے بغیر لہندا (سرائیکی) نوں پنجابی توں وکھ زبان لکھدا اے۔ اوہ صاف کہندا اے___ ’’ایہہ تھیسز سرائیکی زبان دے بارے ہے‘‘۔
یو اے سمرنوف ہر علاقے دی لہندی دے حوالے دیندیاں ملتان، مظفر گڑھ تے بہاولپور دے علاقے دی لہندی نوں معیاری لہجہ سمجھدا اے۔ کتاب دے تعارف وچ سمرنوف نے جو لکھیا اے، اوہنوں دو پکھوں سمجھنا چاہیدا اے۔ اِک پاسے اکیدمک بحث اے۔ ایس تھاں تے اوہ زبان دیاں بریکیاں، نزاکتاں، رلن دیاں وسعتاں ورگے مسئلیاں تے عمیق وچ جا کے لسانی جائزہ لین دی کوشش کرد اے۔ زبان دے لہجیاں بارے بریک بینی توں کم لیندا اے۔ نِکے نِکے فرق نوں وی مثال بنائیاں بغیر نہیں رہندا۔ دوجا پکھ پولیٹیکل اے۔ 19 ویں صدی دی چھیویں دہائی نظریاتی اعتبار نال بڑی متحرک سی۔ سجے تے کھبے پکھ دے انٹلیکچوئلز ون پونیاں نظریاتی بحثاں کردے سن۔ سٹالن تے کارل مارکس، اینگلز، لینن تے چئیرمین ماؤ دے بُوشٹاں، کالراں تے لان والے بیج ملدے سن۔ کھبے پکھ دے کامریڈاں وچ ادبی تے سیاسی تحریکاں تے بحثاں عام سن۔ کدی لسانی تحقیق ہوندی تے کدی قومیتاں دے حقوق بارے مکالمہ ہوندا۔ پنجاب دے حوالے نال اُردو زبان ولّوں جو دھرو جاری سی، اوہدے ویرے ہوندے۔ کدی ثقافتی انقلاب دے ممکنات نوں بحث دا موضوع بنایا جاندا۔ لسانی ونڈ دے حوالے نال نظریاتی بحثاں دا نتیجہ ایہہ نکلیا کہ فیر کامریڈ پنجابی کامریڈ تے سرائیکی کامریڈ، ہندکو کامریڈ تے پوٹھوہاری کامریڈ وچ ونڈے گئے۔ ساؤتھ پنجاب وچ USSR نوں کی انٹریسٹ سی۔ اوہدیاں معاشی تے سیاسی جڑاں لبھیاں جا سکدیاں نیں۔ 19ویں صدی دی چھیویں تے ستویں دہائی وچ ساؤتھ پنجاب دے کئی سٹوڈنٹ چین تے سوویت یونین وی گئے۔ ایس علاقے وچ کھبے پکھ دے نظریاتی گروپ وی سن۔ ایہہ اوہ زمانہ سی جدوں سندھی دانشوراں طرح پنجاب وچ وی صوفی شاعراں دی مارکسی تفسیر ہو رہی سی۔ لہٰذا جدوں یو اے سمرنوف ’’پنجابی زبان دے نظریاتی انکشافات‘‘ وچ سرائیکی نوں وکھری زبان قرار دیندا اے تے اوس توں وکھ کتاب دے تعارف وچ وی پتہ لگ جاندا اے کہ ایہو جیہیاں تحقیقاں پچھے ریاستی سبب کی ہوندے نیں۔ تعارف وچ سمرنوف کلاسکس دے موضوع نوں چھوہندیاں ادبی تے سیاسی تحریکا تے بحث کردا اے۔ ایس بحث اوہ ابادی، زبان، لسانی نظریات، زبان دے علاقہ، تاریخی تے تہذیبی پس منظر وچ کلاسکس اندر ہون والی لسانی تحقیق، پنجابی نے سندھی زباناں نال تعلق تے پنجابی زبان توں بنیادی فرقی دی تفصیل بیان کردیاں اوہناں علاقیاں دے لہجے دی وی گل کردا اے، جتھے پنجابی زبان دا لہندا یا لہندی لہجہ رائج اے۔ پر معیاری لہجہ اوہ ملتان، مظفر گڑھ تے بہاولپور دا تسلیم کردا اے۔ 1970ء وچ روسی زبان اندر یو اے سمرنوف دی کتاب ’’دی لینگوئج‘‘ چھاپے چڑھی۔ اکیڈمی آف سائنسز دے مشرقی زباناں دے ادارے ولّوں ایہہ چھاپی گئی۔ ایہہ کتاب 1966ے وچ مکمل ہوئی سی۔ 150 صفحے دی ایس روسی زبان وچ لکھی کتاب دا ترجمہ انگریزی وچ ای ایج ٹسیپان (E.H. Tsipan ) نے کیتا۔ سوویت یونین دے ادارے ’’سنٹرل ڈپارٹمنٹ آف اورنٹئیل لٹریچر، ناؤکا پبلشنگ ہاؤس ماسکو‘‘ ولّوں ایہہ ترجمہ 1975ء وچ چھپیا۔ ایس کتاب وچ صوتیات، فعل، سکرپٹ، ذخیرۂ الفاظ، زبان دی گرائمر، صرف و نحو تے سرائیکی دے لفظ، حروف تے حروفاں دی بنت بارے سائنسی تجزیہ کرن دی کوشش کیتی گئی اے۔ ایتھے ایہہ وی چیتے رکھن دی لوڑ اے، سوویت یونین ولوں ریاستی سطح اُتے جدوں ایہہ مارکسی انقلاب دا نعرہ لگ رہیا سی___’’دنیا بھر دے مزدور اک ہو جاؤ___‘‘ تے اوس ویلے دنیا وچ موجود انقلابی تحریکاں دی مدد وی ہو رہی سی۔ پاکستان ورگے بہت سارے ایسے ملکاں وچ، جتھے کہ کئی کئی ثقافتی اکائیاں سن، اوتھے لسانی بنیاداں نوں ورت کے وی نابھری ٹوری جا رہی سی۔ ایہہ گل وکھری پنجاب ورگیاں تہذیبی تے ثقاتتی اکائیاں وچ لہجیاں نوں وکھریاں زباناں قرار دین نال انقلابی عمل اگے ودھن دی نجائے پچھلے پہریں واپس ہٹیا۔ محنت کشاں اندر ’’میر، تیر‘‘ دی پُھٹ پئے گئی تے سگوں ایس فرسٹریشن ہتھوں اوہ ونڈے گئے۔ا یس ریورس گئیر دے نتیجے ہُن اسیں بُگھت رہے آں۔
صرف غیر ملکی دانشوراں، پروفیسراں تے صاحبِ علم ہستیاں نے ای پنجاب، پنجابی زبان تے پنجابیاں نوں لسانی سطح تے نہیں کوہیا،بلکہ اوہناں دے نال نال انگریز سرکاری دی بیوروکریسی وی ایس سلاٹر ہاؤس دیاں بنیاداں اُسارن وچ پیش پیش رہی اے۔ بلکہ ایہہ کہنا بوہتا مناسب ہووے گا۔ سقوطِ پنجاب 1849ء توں فوری بعدہی برٹس پنجاب دے افسر ایسے ’’لنگوئسٹک ایشو‘‘ اُتے لا دِتے سن۔ مین ٹاسک پنجابی زبان دے لہجیاں نوں ٹارگٹ کرنا سی۔ اوہناں لہجیاں نوں وکھریاں زباناں قرار دینا سی۔ تاکہ ایس بنیاد تے پنجاب نوں تقسیم در تقسیم کیتا جا سکے۔ اصل گل خار کھان والی سی۔ پنجاب اوہ خطہ سی جو سب توں آخر وچ فتح ہویا۔ ایس دی فتح نال ہی گوریاں دا ہندوستان تے قبضہ مکمل ہویا۔ سقوطِ پنجاب دی حقیقت دسدی اے کہ___ ’’پنجابی نوں پنجابی نہ مارے تے پنجابی نہیں مردا___‘‘ برطانیہ وچ وسدے پنجابی، یا فیر دونواں پنجاباں دیاں سرکاراں چاہن تے انڈیا آفس لائبیری چوں ’’پنجابی زبان نوں لہجیاں دے اعتبار نال وکھریاں ورکھیاں زباناں ڈکلئیر کر کے پنجاب نوں تقسیم در تقسیم کرن دے ماملے‘‘۔ لبھے جا سکدے نیں۔ کیونکہ برطانوی قنون دے مطابق تمام سرکاری راز 30 سال بعد اوپن کر دتے جاندے نیں۔ برٹش پنجاب دا سارا ریکارڈ انڈیا آفس لائبیریری وچ محفوظ اے۔ ایویں تھوڑے جیہے پاؤنڈ فی صفحہ دے حساب نال ایس لسانی معاملے دے سارے تال میل، رابطے، ٹاسک، ٹارگٹ اینڈ رزلٹ دے پیپرز دیاں حسبِ ضاطبہ نقلاں لِتیاں جا سکدیاں نیں۔ ایسٹ انڈیا کمپنی دے افسراں دی تربیت، آئی سی ایس دا نصاب، کرسی سنبھالن والیاں دی برین واشنگ تے اوہناں دا طریقۂ کار، ڈکٹیشناں تے کیتیاں کٹھیاں سامنے آ سکدیاں نیں۔ کیونکہ سرکاراں لئی ایسے اکیڈمک معاملے سِر پھریاں دا کم اے، ایویں گھاٹے دا سودا اے۔ تے برطانیہ وسدے کروڑ پتی پنجابیاں لئی ایہہ فضول کم اے، بس پاؤنڈ کماؤ تے جان بناؤ، باقی گلّاں دے گالڑی پئے باغ اُجاڑن۔ ایس پس منظر توں بعد جے حال حقیقت پھولیے تے اصل حقیقت سامنے آندی اے۔ برٹش پنجاب دی بیوروکریسی دی لسانی ذہانت وکھالی دیندے۔ بظاہر ایہہ سار کجھ ایڈمنسٹریٹو سطح تے ہوندا اے۔ ظاہری طور لگدا اے، افسران مقامی کلچر تے زبان نوں سمجھ کے علاقے دے عوام دی سائیکی سمجھ رہے نیں تاکہ اوہناں لئی عوام دے سچے نوکر بن کے وکھائیے۔
دوجے پاسے علمی، تعلیمی، تحقیقی، حقیقی غیر حقیقی سرکاری رپورٹاں جو میدان ہموار کر دیاں نیں۔ اوہ 21ویں صدی دی ایس پہلی دہائی وچ پولیٹیکل ایشوز بن کے جاگ پئیاں نیں۔ اوہناں دا علم دی ڈھال اوہلے سیاسی استعمال ہو رہیا اے۔ تاہیوں تے اج ہر کوئی پنجاب نوں ونڈن دے رولے وچ اے۔ لہجیاں نوں زباناں ڈکلئیرکر کے صوبیاں دی ڈیمانڈ ہو رہی اے۔ کسی وی ریاست دیاں انتظامی اکائیاں دا ودھ گھٹ ہونا روٹین میٹر اے۔ پر ایتھے تے اصلوں ای وکھڑیاں ہون دیاں گلّاں ٹُریاں نیں۔ (ایتھے فیر ہُن پنجاب کی کرئیے؟)۔
بدنصیبی تے ایہہ ہے۔ پنجاب وچ پنجابی کرنٹ ایشو پنجابی زبان اُتے کوئی اکیڈمک سطح دا مکالمہ کرن لئی تیار ای نہیں۔ باہرلے مُلکاں وچ بیٹھے پنجابی پیارے ٹوپی ڈرامہ بوہتا کردے نیں، عملی کم انگوٹھا۔ ڈالر تے پونڈ کمان توں فرصت ملے تے ایس ’’سوکالڈ تیجے پنجاب‘‘ دا خُمار وی اُترے۔ تے متھا لان فقیراں درویشاں نال۔ اج ویلا اے کہ برٹش پنجاب وچ بیوروکریسی دیاں لسانی رپورٹاں نوں کسی نویں ڈائیمنشن توں ویکھ کے زمینی حقائق، معروضی حالات کھوجے جان، سچ نتارا کیتا جاوے۔ پنجابی زبان دے لہجیاں اُپر لکھیاں رپورٹاں نویں پکھوں پھرولیاں جان۔ خاص طو تے پنجابی زبان دے ڈیروی، ملتانی، بہاولپوری یا ریاستی لہجیاں (1962ء توں بعد ایہناں نوں سرائیکی کہن دا رواج پایا گیااے) بارے انگریزی افسراں نے انگریزی زبان وچ جو کمی کیتا اے، اوہنوں نویں سِرے توں نویں تقاضیاں موجب پرکھیا جائے۔ لسانیات دے حوالے نال انگریز افسراں دیاں رپورٹاں نوں ٹولن دی لوڑ اے۔ ایسی بابت ملن والیاں ڈکٹیشناں، لوڑا تھوڑاں تے دوجے معاملیاں دا ڈوہنگا انیلسز کیتا جائے۔ ایس کم نوں مختلف پیریڈز وچ وی ونڈیا جا سکدا اے۔ تے مختلف حالتاں تے سیچوئیشنز دے حوالے نال وی۔ جیویں انگریزی دور وچ مرتب ہون والیاں جو رپورٹاں اج کل بار بار کوڈ ہو رہیاں نیں، اوہناں دا کُھرا کڈھیا جائے۔ ایہناں وچ ’’ای او برائین‘‘ اسٹنٹ کمشنر و سیٹلمنٹ آفیسر مظفر گڑھ (1873ء تا 1880ء) دی رپورٹ ’’رپورٹ آف لینڈ ریونیو سیٹلمنٹ آف دی مظفر گڑھ ڈسٹرکٹ آف دی پنجاب‘‘ دی لہوروں چھپن والی 1882ء دی انتظامی رپورٹ توں علاوہ ’’ای بی سٹیڈمین‘‘ سیٹلمنٹ آفیسر جھنگ (1874ء تا 1880ء) دی لاہور وچ 1882ء نوں چھپن والی رپورٹ وی اے، جیہڑی ’’رپورٹ آف دی ریوائزڈ سیٹلمنٹ آف دی جھنگ ڈسٹرکٹ آف دی پنجاب‘‘ دے ناں توں چھاپے چڑھی۔ ایہہ اوہ انتظامی رپورٹاں نیں، جیہناں وچ مقامی زباناں لہجیاں دے حوالیاں نال وی لکھیا گیا اے۔ انج ای پنجابی زبان تے اوہدے مقامی لہجیاں بارے برٹش پنجاب دے سارے ضلعیاں دے ’’گزیٹیٹرز‘‘ وچ وی ڈھیر مواد لبھدا اے۔ ہُن تے خیر پنجاب وچ ضلعی گزیٹیٹرز کڈھن دا رواج ای مُک گیا اے۔ خورے افسر اوس کیبلر دے نہیں رہے یا فیر ’’مواد‘‘ اوس لیول دا مُک گیا اے۔ اجوکے پنجاب دے ضلعی افسراں نوں مقامی اسمبلی ممبراں، ناظماں، چیئرمیناں، سیکٹریاں، چیف سیکرٹریاں، گورنراں، چیف منسٹراں دے پروٹوکول توں ای فرصت نہیں ملدی کہ اوہ کوئی چج دا کم کر سکن۔ جد کہ برٹش پنجاب دے افسر پنجاب، پنجابی زبان تے پنجابیاں دا تیا پانچا آدا آپ منوا کے کردے رہے، بھاویں اُتلیاں دے اشاریاں تے ای کم ہوندا رہیا۔ تے ہن اوہناں دیاں دتیاں لیناں تے ای پنجابی اک دوجے دے گلمے پھڑن ڈبھیے نیں۔ جیوں ’’سر رابرٹ منٹگمری‘‘ جوڈیشنل کمشنر نے 1862ء وچ پنجاب دے سارے کمشنراں تے ڈپٹی کمشنراں توں پچھیا کہ پنجاب وچ سرکاری دفتراں تے عدالتاں دی زبان کیہڑی ہونی چاہیدی اے تے ڈپٹی کمشنر گوگیرہ کپتان میکویل نے آکھیا___ ’’ایہہ کوئی زبان (پنجابی) نہیں بلکہ لہجہ اے___‘‘۔ انج ای دہلی دا کمشنر مسٹر جی ایس میول دا فرمانا سی___’’پنجابی اردو زبان دا لہجہ اے___‘‘ سر ایج بی ایڈورڈ کمشنر این رویے ستجل دے مطابق وی سوئی اوتھے ای ٹِکی کہ کچہریاں وچ اردو ای چلن دیو۔ پنجابی، پشتو، ملتانی تے دوجے لہجے شہادت دی زبان بنے تے کم ٹھپ ہو جانا اے۔ سر رابرٹ اجرٹن دا وچار سی___ ’’ہندی (پنجابی) پنجاب دے لوکاں دی زبان نہیں اے‘‘۔ انج ای کمشنر ملتان کرنل ہینمٹن دا خیال سی___’’ملتان وچ پنجابی/ملتانی تحریری زبان نہیں سی‘‘۔ لہٰذا اردو ای چلن دیو۔ یعنی گل اوہا سر چارلس ایچی سن والی___ ’’میں پنجابی زبان نوں مڈھلی تعلیم دے قابل نہیں سمجھدا___‘‘ البتہ کمشنر حصار مسٹر لیمشہ دا جواب صائب سی___ ’’کچہریاں دی ورنیکلر اوسے عام مستعمل زبان دے مطابق ہونی چاہیدی اے جیہڑی ایس صوبے دے مختلف حصّیاں یعنی صوبے وچ، بخوبی رائج اے___‘‘
اُتلی گل نوں سمیٹیے تے پنجابی زبان نوں دو محاذاں تے نقصان پہنچایا گیا اے۔ اِک محاذ برٹش پنجاب دے سرکاری ملازماں دا اے۔ جد کہ دوجا محاذ اوہناں ماہر لسانیات نے کھولیا جو پہلوں توں مِتھے وچاراں دیاں دلیلاں ای گھڑدے رہے تے گھڑ رہے نیں۔ اُرلے پرلے تے تیجے پنجاب دا I.Q بھنگ پی کے سُتا اے۔ لسانی معاملیاں تے اکیڈمک مکالمہ ای کوئی نہیں۔ کوئی ہِل جُل وکھالی دینید اتے تے اوہ نِری گونگلوآں توں مٹی جھاڑن والی اے۔ اگوں پنجاب وی مچلا بنیا گونگا اے یا فیر حکمِ زباں بندی اے؟
نوٹ
(نوٹ، ڈالر یا پونڈ دا نہیں، دھیان گیان دی گدّڑ سنگھی دا اے)
جدوں ایفرو ایشین لینگوئجز انسٹی ٹیوٹ لندن وچ پہلی انٹرنیشنل سرائیکی کانفرجس ہوئی، غلطی نال اوہدے مقرراں دی لسٹ وچ میرا ناں وی سی۔ پنجابی زبان دے ڈیروی، ملتانی، بہاولپوری یا ریاستی لہجیاں نوں زبان قرار دین دے معاملے وچ میری اختلافی کھپ اپنی تھاں سی۔ (ایہہ شور شرابا مسعود کھدر پوش ایوارڈ یافتہ، اِک امریکن یونیورسٹی دے نصاب وچ شامل میری کتاب ’’پہلے پیار دا پہلا بھلیکھا‘‘ وچ شامل اے)۔
دوجی انٹرنیشنل سرائیکی کانفرنس جدوں امریکہ وچ ہوئی، غلطی نال اوہناں دِناں وچ میں وی اوتھے ای ساں۔ پنجابی زبان دے لہجیاں نوں زباناں قرار دین دے ایس عمل اُتے وی میرا احتجاج ریکارڈ اے جو ’’ویکلی پاکستان پوسٹ‘‘ نیویارک/ٹورنٹو دے کالماں راہیں سامنے آندا رہیا۔ اجے ایہہ کم چالو اے۔
پنجاب، پنجابی زبان تے پنجابیاں نال لسانی حوالے نال جو کجھ ہو رہیا اے، اوہدی سطح علمی نہیں۔ سیاسی اے۔ اجے وی لوڑ اے، مشرقی تے مغربی پنجاب تے باہرلے مُلکاں وچ وسدے پنجابیاں دے تیجے پنجاب وچ کوئی ایسا پلیٹ فارم ہووے جس تے لسانی حوالے نال اکیڈمک سطح تے مکالمہ ہووے۔ نہیں تے فیر پنجابیو، لاؤ گلاسی، پیو لسّی تے مارو خراٹے، اکھ کھلّے گی تے ویکھی جائے گی۔

فاروق ندیم farooqnadim@yahoo.com



Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels