Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> زبان دی سیاست >> بولی دی سانجھ

بولی دی سانجھ

مشتاق صوفی
April 16th, 2013

کُجھ تواریخی رُکاوٹاں
پنجابی ویکھن نوں پنجابی ہے پراوس دے مکھوٹے نوں چھِل ویکھو: اوہ ہندو ہے، مُسلمان ہے، سِکھ ہے یا عیسائی، اوہ پاکستانی ہے یا ہندوستانی۔ اوہ شناختاں دے اُچھاڑ وِچ ولھیٹیا ہویا ہے۔ اُنج مذہبی یا قومی شناخت وِچ کوئی گھاٹا نہیں۔ بندے دا اکثر کوئی نہ کوئی دین ، دھرم ہوندا ہے۔ (کئیاں دا نہیں وی ہوندا) کوئی نہ کوئی دیس ہوندا ہے۔ پر پواڑا ایہہ ہے کہ پنجابیاں دِیاں ونّو ون شناختاں خاص تواریخی، مذہبی تے سیاسی حالات کارن رلاویاں نہیں رہیاں، سگوں ٹکراویں شکل دھار چُکیاں ہین۔
جے تُسیں پنجابی ہندو او تاں تہاڈے بھانے مُسلمان باہرلا ہے، دھاڑوی ہے جیس دھگانے قدیم پوتّر ہندو مت نوں بھِٹ چھڈیا، سِکھ بھوتری ہوئی ہوچھی جٹالی ہے جو وگاڑ دی پیداوار ہے، نہ پورا ہندو نہ پورا مُسلمان، تے عیسائی! اوہ تاں گورا راج دی ہیٹھلیاں جاتیاں وِچوں پُنی ہوئی جُوٹھ ہے۔ جے تُسیں پنجابی مُسلمان او تاں تہاڈے بھانے ہندو ہنیر کھاتے پھسیا بُت پرست ہے، انسانی برابری دا وَیری۔ سِکھ مورکھ دھکے باز ہے، لائی لگ ہے جیس پنجاب دی جڑھ ماری، تے عیسائی! اوہ تاں ہندو تے انگریز دی لِدّ ہے پر جے تُسیں پنجابی سِکھ او تاں تہاڈے بھانے ہندو باہمن سامراجی ہے تے مُسلمان ظالم تے گُورواں دا قاتل۔ جے تُسیں ہندوستانی پنجابی او تاں تہاڈے بھانے پاکستانی پنجابی اجیہا فرقے باز ہے جیس ہندوستان دی ونڈ پائی۔ تے جے تُسیں پاکستانی پنجابی او تہاڈے لئی ہندوستانی پنجابی اجیہا مکری ہے جیہڑا چِلتّر تے دھونس دھاندلی نال اوہنوں پھیر اکھنڈ بھارت وِچ جکڑنا چاہندا ہے۔ پنجابی ذہنی بنتر دِیاں ایہہ عام وِکھالیاں ہین۔آکھن دا مطلب ہے کہ پنجابیاں دِیاں وکھو وکھ مذہبی تے ریاستی شناختاں اِک دوجے دی ضِد ہین۔ اِک دا مذہب دوجے دے مذہب دا انکار ہے، اِک دے ہیرو دوجے دے وِلَن ہین۔ تاریخ بھاویں اِک ہے پر اوہدیاں آپو اپنیاں دھڑے باز پڑھتاں ہین۔ ایہناں پاڑاں تے ٹکراواں کارن اوڑک پنجاب ونڈیجیا،کِسے اِک پاسے نہ لگ سکیا۔
پاڑاں تے ٹکراواں نوں میلن دا جتن وی ہویا جیس دے نتیجے وِچ وڈا ادب پیدا ہویا۔جتن ہویا ہندو سادھاں ولوں، مُسلمان صُوفیاں ولوں، سِکھ سنتاں ولوں۔ بھگتی / صوفی لہر ایسے ای انسانی سوچ دا تواریخی نشان ہے۔ پر ایہناں سوجھواناں دا ایہہ آہر اوس پدّھر اُتے سپھل نہ ہو سکیا جِتھے پنجابی لوک اپنے اپنے دین، دھرم تے رِیت نوں رکھدیاں انسانی سُرت دے نویں چوکھٹے وِچ اپنی اِک اُچیری سانجھی شناخت اُسار سکدے۔ سو نتیجہ وکھرپ وِچ نِکلیا۔ تواریخ دے کیتے نوں خاہش نال ان کیتا نہیں کیتا جا سکدا۔ جو ہو یا سو ٹھوس حقیقت ہے جیس نوں مندیاں اگے پَیر پٹیا جا سکدا ہے۔ ساڈے اپنے زمانے بھاویں ڈھیر قوماں وکھو وکھ ریاستی تے مذہبی شناختاں دے ہوندے ہوئے پر امن آپسی ہوند دے اصول نوں قبولن دے سفر اُتے ٹُر پئیاں ہین پر اسیں اجے اجیہے مقام توں چوکھے دور ہاں۔ ساڈی ایکتا ان ایکتا راہیں ظاہر ہوندی ہے۔ ان ایکتا دا سبب ہے پاڑویں شناخت۔ جِنا کوئی پاڑویں شناخت دا موہری بندا ہے اونا ای اوہ سانجھ دا وَیری ہوندا جاندا ہے۔
پر پاڑویاں شناختاں دی خونی بھِیڑ وِچ پنجابیاں وِچکار اِک جوڑویں تند اجے وی چلدی ہے، پنجابی بولی دی( پنجابی توں میرا مطلب ماجھی، دو آبی، لہندی یا ملتانی نہیں، بلکہ اوہ سانجھی بولی ہے جیہڑی ساڈے وڈکیاں اپنیاں لِکھتاں وِچ پورے پنجاب دی خلقت لئی بنائی ) ۔ پنجابی بولی راہیں پنجابی پنجابی بندا ہے۔ بولی پنجابیاں وِچکار اٹُٹ ساک ہے، سانجھ دی قدیمی جھلک ہے۔ بولی اوہ وسیلہ ہے جیہڑا پاڑاں تے بھیڑاں توں اُتے پنجابیاں اندر سانجھی تواریخ، رہتل تے رِیت دے چیتے اَتے اچیتے نوں جیوندا رکھدا ہے۔ ایہہ بولی دا صدقہ ہے کہ دمودر ہیر جوڑدا ہے تے قادر یار پورن بھگت۔ جے بولی سَوڑی پچھان دے شکنجے وِچوں نِکلن دا راہ نہ ہوندی تاں دمودر نِرا ہندو مت دا قِصہ کردا تے قادر یار مُسلمانی دا۔ مطلب ایہہ نہیں کہ پنجابی وِچ کِسے دھرم لئی تھاں نہیں، ایس وِچ سبھ سما سکدے ہین پر پنجابی بطور بولی کِسے وی سَوڑی پچھان دے اوزار توں کُجھ ودھ ہے۔ایہہ ساڈی لوکائی دا اوہ اُسار ہے جیہڑا سانوں اجیہی اُچیائی اُتے کھلہار سکدا ہے جِتھوں اسیں اپنی ’میں‘ توں نِکل کے اپنے کُل نوں ویکھن اپناون جوگے ہو سکدے ہاں۔ کُل دی سار، گڈ مڈ پچھاناں دی حد بندیوں باہر، بندے نوں دوجے نال جوڑدی ہے۔جُڑت دا تجربہ جو بولی راہوں بھرپور ہو سکدا ہے، اصل سانجھ دی نِگرّ بُنیاد ہے۔ سانجھے احساس دی بنیاد آپ بولی دے ڈھڈوں جمدی ہے۔بولی نِرا عام مقصد مطلب پُہنچاون دا وسیلہ نہیں۔ بولی دا ڈونگھا تے گُجھا تت ایس بھیت وِچ ہے کہ ایہہ حقیقت نوں مانن، سوچن، سمجھن، بیانن تے ونڈاون دا اُچیچاڈھنگ ہے جیہڑا نویکلا ہے تے نِرا اوس دا اپنا ہے۔ سو ہر بولی اِک وکھرا جانن ڈھنگ ہے۔ ہر بولی دے جانن ڈھنگ دی نویکل اوس نوں دوجی بولی توں وکھراوندی ہے۔سو وکھو وکھ بولیاں جانن تے سوچن دے وکھو وکھ ڈھنگ ہین جیہناں توں ویکھنی تے سوچنی دِیاں رنگو رنگ بہاراں پھُٹیاں ہین جو انسانی ذہن دی امارت نوں جھلکاردِیاں ہین۔ مجھ ہے تاں مجھ پر اوہ امریکی لئی ہور ہے، اردو دان لئی ہور تے پنجابی لئی ہور۔ سو مجھ دے وجود تے تجربے نوں ہر بولی اپنے تواریخی تے رہتلی پرسنگ وِچ اِک خاص رنگ وِچ اُگھاڑ دی ہے جیہڑا بولی نال جُڑیا ہویا ہے۔
ساڈا اُچیچا تے سانجھا اوزار پنجابی بولی ہے جیہڑی مُسلمان، ہندو ، سِکھ عیسائی، پاکستانی پنجابی تے ہندوستانی پنجابی دے وکھرپ توں آزاد ہے۔ لڑائی تے جھیڑے دے ہوندے ہوئے پنجابی بولی چڑھدے تے لہندے پنجاب وِچ سانجھ دا وڈا نشان ہے۔ چڑھدے پنجاب وِچ بولی کِسے حد تائیں سنبھالی جا چُکی ہے کہ اوتھے ایہہ سرکاری تے کار ویہار دا وسیلہ ہے۔ پر ساڈے پاسے ایہہ بے گھر ہے۔ اپنے ای گھر پرائی جو کر دِتی گئی ہے۔ پر بولی نوں، سانجھ دے نشان نوں ڈھا دوویں پاسے لگی ہوئی ہے۔ بولی دا بہت کُجھ سانجھا کُھر چُکیا ہے تے رہندے نوں کُھرن دا دھڑکا ہے۔ دمودر، وارث شاہ تے موہن سنگھ دی بولی رِیت دی پنجابی ہے پر کیہ اجوکی پاکستانی تے ہندوستانی پنجابی بابت ایہہ گل یقین نال آکھی جا سکدی ہے۔ جواب ہاں وی ہے نانہہ وی۔
رگھبیر سنگھ پنجابی دے اِک نامور کہانی کار وریام سنگھ سندھو دی کہانی کاری بارے لِکھدے ہن:
’’انسانی جیون تے سماج نوں بہتر بناون لئی ساہت سرجنا دے اسارُو یوگدان وِچ تاں اوہ ہُن وی وِشواس رکھدا اے۔ پر ساہت سماجی تبدیلی وِچ اِک ہتھیار وجہوں کِنا کو ورتیا جا سکدا اے ایس بارے اوس دی سمجھ نے کافی موڑا کٹیا اے۔ نِکسل وادی لہر دی چڑھت سمیں اوہ کوِتا وانگ کہانی دے پِڑ وِچ جو جھارُو سُر دے اُبھرن لئی چِتاونی ای نہیں سگوں ایس سیدھ وِچ سرجنا تمِک تے سنگھٹنا تمِک اُپرالے کرن لئی وی سرگرم سی۔‘‘
پاکستانی پنجابی دا مونہہ نہیں پھر گیا بولی دا بُلارا سُن کے۔ ٹھیک اُچارن کرن نال جیبھ وی مُڑ سکدی ہے کہ سرجنا تمِک تے سنگھٹنا تمِک آکھنا پنجابی گلے نوں پھاہے ٹنگن دی سزا ہے کیوں جو ایہہ پنجابی دی آواز ای نہیں۔ ہُن لہندے پنجاب چلیے۔ڈاکٹر شہزاد قیصر آپنے اِک لیکھ ’’وحدت الوجود تے ضیائے حسین‘‘ وچ لکھدے ہین:
’’وحدت الوجود نوں سمجھن لئی ایہہ گل جاننی ضروری اے کہ صفت صفاتی ہمہ گیر قنونی ربانی اے۔ ایہہ قنون ہر شے وِچ موجود اے۔ ہر شے اُتے محیط اے۔ ہر شے وِچ جاری ساری اے۔ ہر شے وِچ بھرپور اے۔ کوئی شے وی ایس قنون توں ماورا نہیں۔ پاکی یا پلیتی ایس قنون نوں پاک یا پلیت نہیں کرسکدی۔ ایہہ قنون ہمہ گیر ہوون دے باوجود ہر قسم دی پاکی تے ناپاکی توں مُبرّا اے۔‘‘
ہندوستانی پنجابی ہکّا بکّا ہے جو ایہہ ہم کی تُم کی کیہڑی پنجابی ہے، اِک جُگاڑ ہے عربی فارسی دا۔
سو پنجابی نوں دوویں پاسے ڈھا لگی ہوئی ہے۔ اوس پاسے پنجابی نوں سنسکرتاون دا جتن پیا ہوندا ہے۔ وڈے وڈے پروفیسر بھارے گوَرے منصوبیاں راہیں سنسکرت تے ہندی دِیاں ڈکشنریاں علمی بُوریاں وِچوں کڈھ کڈھ اُلّدی آوندے ہین کہ پنجابی وِدّیا دی بولی بنے پر جیویں جیویں اوہ پروفیسری وِدّیا دی بولی پئی بندی ہے تیویں تیویں لوکائی توں اوس دِیاں جڑھاں کھِسکدِیاں جاندیاں ہین۔ پاکستانی پنجابی تاں رہے پاسے، اوہ ہندوستانی پنجابیاں دی سمجھوں وی باہری ہو گئی ہے۔ بولی نوں وگاڑن دے کارن سیاسی تے وچار دھارک ہین۔ بولی دی وڈھ ٹُک قومی ایکتا دے ناں تے پئی ہوندی ہے۔ ایس پاسے بولی نال جو پیا ہوندا ہے اوہ چڑھدے پنجاب وِچ ہوندے سلوک دے سِکے دا دوجا پاسا ہے۔ ایتھے اوہ اردو دے ملبے ہیٹھ دبی ہوئی ہے۔ اردو دے اپنے پلے تاں کُجھ نہیں سوائے عربی، فارسی دے۔ سو عربی، فارسی دی کُٹ چڑھی ہوئی ہے۔ سِدھی سادی پنجابی بولی بناون دا آہر ایتھے وی قومی ایکتا دے ناں اُتے ٹوریا گیا ہے۔ بولی سِدھی سادی ہو جاوے پنجابی رہوے نہ رہوے۔ دُوجیاں بولیاں دے بناوٹی مانگویں رُعب نوں سادگی بنا کے پیش کیتا جاندا ہے۔ سارے سرکاری درباری جھولی چُک رِیت دی پنجابی دے رُوپ نوں پُرانا پینڈو آکھ شرماوندے ہین۔ کارن ایس وگاڑ دا ایتھے وی سیاسی تے وچار دھارک ہے۔ ظاہری فرق دے باوجود عمل دوویں پاسے اِکو جیہا ہے۔عمل ہے پنجابی دی اوہ شکل گھڑنی جیہڑی لوک ویری سیاسی تے وچاردھارک لوڑاں نوں پورا کر سکے۔ پہل ایہناں لوڑاں دی ہے، پنجابی دی نہیں۔ پنجابی بولی دے پنجابی نہ رہن وِچ مفاد پرستاں دا لابھ ہے کہ پنجاب دی لوکائی اپنا پچھا بھُل جاوے تے دوواں پنجاباں دا آپسی لوک میل نہ ہو سکے۔ تال میل نوں روکنا ای نشانہ ہے۔ تال میل وسیلہ ہے جُڑت دا۔ تال میل کِس وسیلے راہوں ہو سکدا ہے، بولی راہوں۔ جے اِک دی پنجابی دوجے لئی اوپری ہو جاوے تاں سمجھو پاڑن دا کم، سَوڑی پچھان بناون دا کھیکھن پورا ہو گیا۔
سنسِکرتاون تے عرباون دے جواب وِچ پِچھلے تِن دہاکیاں وِچ اِک ہور لہر اُٹھی۔اوس پاسے وی تے ایس پاسے وی۔ اوہ ہے رِیت دی پنجابی دی اجوکی شکل اُگھاڑن دا کم کہ بولی دی اوہ بنتر بنے جیہڑی ساڈی تواریخ نال جُڑی ہوئی ہووے تے نال نال ساڈیاں نویاں اجوکیاں لوڑاں پوریاں کر سکے۔ لِکھت دا آہر وی توڑ چاڑھے تے خلقت دی بول چال توں چوکھی دُراڈی وی نہ ہووے۔ ایس لہر نے ایہہ ثابت کیتا کہ پنجابی اپنے ای بھنڈار دے صدقے اپنے پیریں کھلو سکدی ہے تے اپنا نواں مُہاندرا بنا سکدی ہے۔ ایس لہر دے نتیجے وِچ لہندے پنجاب وِچ اوہدے وکھو وکھ علاقیاں دے ون سونّے لہجے تے لفظالی ساہمنے آئی۔ پر ایس دا مُکھ روپ لہندی دے اُبھاروِچ ظاہر ہویا جیس دا پِچھلا سِرا ساڈی کلاسیکل لِکھت رِیت نال جُڑیا ہویا ہے۔پر ویلے دے نال ایس وِچ کُجھ سختی آ گئی ۔
ٍٍ مُکھ بول،رسالا پنچم جولائی 2010: ’’ ... بُلیل پواڑا چِینیاں وی سگواں نجِٹھیا اے ایتھاویں پکیاں بابیاں واکن۔ اکھر پٹی اِک مِتھ لئی نیں۔ بُلیل اِک مِتھ لیا نیں۔کُل چِین دے بُلیلاں دی مانی، جیویں چکی دی کِلّی ہوندی اے۔ جو لِکھیجسی، بھاویں کوئی جیہڑے بُلیل دا مرضی ہووے۔ پڑھے بولے آپنے بُلیل وِچ۔ کوئی ہوڑ نہیں۔
ایہو رُولا ورتن ساڈی لوڑ اے۔ بُلیار لِکھیاراں نُوں سنبھال کرنی پونی اے۔ وڈی سُرت تے وڈے دِل والے لوک نیں۔ پکے بابیاں دے پرِیتی، بولی پیارے۔ لوڑ دی سنجان اوکھی نہیں پَین لگی ایہناں صِدقیاں نُوں۔ سانوں پُوری آس اے۔‘‘ ایہہ دڑا ہے آپ متِھی لہندی تے کُجھ من مرضی نال گھڑی بولی دا ۔
ایس لہر بارے دو نُکتے پرچول منگدے ہین جیہناں اُتے کوئی خاص گوہ نہیں کیتا گیا۔پہلا ایہہ جو بولی دی ٹھیٹھ تے پینڈو بنتر وادھے پئے شہری سماج نال ٹُر سکدی ہے؟جے ٹُر سکدی ہے تاں کِنّی؟ دوجا ایہہ کہ رِیت دی بولی اُتے زیادہ زور پاؤنا تے شُدھ شکل نوں سنبھالنا آپ بولی دے نسارے دے مُڈھلے اصول دے اُلٹ تاں نہیں کہ جِیندی بولی سدا بدلن ہار ہے، اپنی لفظالی وِچ، اپنی گرامر وِچ ایہہ لگار تار بے ملوم رنگ وِچ تبدیلی دا گیڑ گِڑدی رہندی ہے۔
ہر بولی خاص تواریخی حالات تے آپسی لوک تال میل دی پیداوار ہوندی ہے۔ پنجابی وی ایسے عمل وِچوں لنگھی ہے تے ہُن وی پئی لنگھدی ہے۔ اجوکی پنجابی دی مُڈھلی شکل پِچھلی ہزاری وِچ اودوں ساہمنے آئی جدوں ایتھے مقامی پنجابیاں تے باہروں لتھے تُرکاں دا ٹاکر ا ہویا۔ تُرکاں دی ماں بولی بھاویں تُرکی سی پر فارسی اوہناں دی سرکاری درباری زبان سی۔مذہبی بولی اوہناں دی عربی سی۔ سو اجوکی پنجابی دے سومیاں دی سہیان اَوکھی نہیں۔وڈا سوما اوس دا اپنا خزانہ سی جیہڑا اوس دی قدیم وسوں دی دین سی۔ دوجا سوما لاگلیاں بولیاں تے سنسکرت سی۔ تیجا عربی تے فارسی کہ اوہ نویں حاکماں دِیاں بولیاں سن تے نویں مُسلمان ہوئے مقامیاں وِچ مذہبی لوڑ کارن ایہناں دی اپنایت سی۔ لاگلیاں دوجیاں بولیاں نال پنجابی دے کُھلے تال میل دی شہادت اوس دِیاں پُرانیاں لِکھتاں وِچ صاف دِسدی ہے۔
پر سارے واہ ورتن دے نال نال پنجابی نے اپنی اجیہی بنتر اُساری جیہڑی نہ مانگویں ہے تے اوپری۔ پنجابی دی بنتر اُچیچی اوس دی اپنی ہے۔ سو اصل مسئلہ عربی، فارسی، سنسکرت ہندی تے نویں پراوہنی انگریزی نوں باہر کڈھن دا نہیں۔اوہناں دے غیر ضروری تے مارُودا بے نوں ٹھلّہن دا ہے، سرکاراں تے اوہناں نال جُڑیاں سماجی طاقتاں دے پنجابی بولی وِچ غیر قدرتی تے دِھگانے دے دخل نال نِبڑن دا ہے۔ دوجیاں بولیاں نال لین دین قدرتی تے تواریخی عمل دا حِصہ ہے پر جے تال میل نوں پنجابی بولی لئی نِرا لَین دا ماملا بنا دِتا جاوے تاں سمجھو ایہہ بولی دھرَو ہے جیس نوں مُکاون دی لوڑ ہے تاں جو پنجابی دی اُچیچ قائم رہوے۔ بولی دی اُچیچ سبھناں پنجابیاں دی سانجھ دی پکی نینہہ ہے جیہڑی اوہناں نوں رہتل دے پکھوں نویکلی انسانی پچھان دیندی ہے جو مذہبی تے ریاستی چھاپ توں اُچیری ہے۔ اجیہی پچھان دی سنبھال لئی اٹّل ہے کہ پنجابی بنتر دا اوہ لِکھتی رُوپ اُگھاڑیا جاوے جیہڑا پنجابیاں دے تواریخی چیتے نوں تے اجوکیاں لوڑاں نوں قبول ہو سکدا ہووے۔
(بشکریہ: تماہی ’’سنگری‘‘)


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels