Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> زبان دی سیاست >> پنجابی بولی دیاں رواجی آوازاں نوں اپناؤن دی لوڑ (اخیرلی لڑی)

پنجابی بولی دیاں رواجی آوازاں نوں اپناؤن دی لوڑ (اخیرلی لڑی)

جسوندر سندھو
January 26th, 2010

نویاں آوازاں نوں انکت کرن دی لوڑ:

پنجابی بولی دے کئی لہجے منظور کیتے گئے ہین۔ میرے خیال وچ کئی ہور لہجے وی پنجابی دے ہین، جو اجے تک پنجابی سوجھواناں دی ان دیکھی جاں تنگدلی کارن منظور نہیں ہین۔ منظور ہوندے ہوئے وی اوہناں لہجیاں دیاں آوازاں نوں اپناؤن لئی کوئی اُپاء نہیں کیتے گئے۔ مثال لئی "بھاپا" لفظ دا اچارن "بھقاپا" ہے، جو ہندی دے اچارن دے کجھ نیڑے ہے؛ اتے جو اس لفظ دے سرجنہاراں ولوں بولیا جاندا ہے۔ اس دی اصل آواز نوں منظور کرن دی تھاں باقی پنجابیاں نے اس دا مخول بناؤن نوں ہی پہل دتی ہے۔

کجھ "ٹکسالی" پنجابی چاہت کاراں نے کرڑے معیار اپنا کے اجہیاں آوازاں نوں منظور کرن دے راہ و چ ہور روڑے اٹکا دتے ہین۔ جے اوہ گھگی جاں گھر نوں گھقگی جاں گھقر کہندے تاں وی اوہ پنجابی ہی تاں بول رہے ہین۔ اس بے تکی گھرنا دا نمونہ ایتھے قلماں دے قافلے (کینیڈا دے ٹورانٹو علاقے دی لکھاریاں دی اک ستھ) دے اک پرانے ممبر ولوں پیش کیتا گیا سی جدوں اوس نے اک بیان وچ پوادھی پنجابی نوں ہندکی (یعنی ہندی دا روپ کہہ کے نوازیا سی)۔ میں آپ پوادھ دا جم پل ہاں۔ مینوں اوس ویر دی اس گل دا دکھ ہویا کہ پنجابی دی رہند کھوہند نوں چھٹیاؤن لئی اسیں آپ ہی لگے ہوئے ہاں۔ سانوں اس گل دی چھل لاہن تک گل کرنی چاہیدی ہے تاں جو اس مسئلے دی جڑ تک پہنچ کے اس نوں ہمیشہ لئی نجٹھ سکیئے تے مڑ کے اجیہی گل ساڈے مونہوں کدے وی نہ نکلے۔

سانوں ایہناں بے معنے مفاداں توں اپر اٹھنا چاہیدا ہے۔ خاص کرکے اس لئی کیونکہ اسیں بولی پکھوں بڑے موقعے تے بیٹھے ہاں جتھوں اسیں ٹیکنالوجی تے بولی دی ترقی تے بڑی سوکھی نظرثانی کر سکدے ہاں۔ اسیں ایتھوں سوکھیاں (پنجاب والیاں نالوں) ہی ایہہ کم کر سکدے ہاں۔ مالوی، پوادھی، دوآبی، ماجھی، کانگڑی، ڈوگری، لیہندی، پوٹھوہاری، بہاولپوری (پ۔س۔س۔ب۔، ١٩٨٣) وغیرہ سبھ ساڈی بولی دے وستھار دے نشان ہین۔ ایہناں نال ویر ورودھ دی تھاں ایہناں دی نویکلتا تے امیری تے کم ہونا چاہیدا ہے تاں جے ٹکسالی پنجابی نوں ایہناں لہجیاں توں ہور مادہ حاصل ہووے تے ساڈی پوری بولی ہور اگے ودھے۔

اسے پچھوکڑ وچ میرا وچار ہے کہ سانوں گھق، جھق، ڈھق، دھق، تے بھق والیاں ساریاں آوازاں اپنا لینیاں چاہیدیاں ہین۔ اس کم نال اسیں آپنے شہری، بہاولپوری، اتے ہندی تے اردو والے علا قیاں وچ وچردے پنجابیاں نوں اپناواں گے۔ اس نال اوہ آپنے آپ نوں بنا جھجک پنجابی کہہ سکن گے، اوناں دے مناں دے شک کہ "پنڈاں والے تے 'ٹکسالی' پنجابی دے پیروکار سانوں پنجابی نہیں مندے" دور ہون گے۔

انگلینڈ واسی بولی سائنسدان منگت رائے بھاردواج موجب پنجابی بولن مطابق لکھن والی بولی نہیں ہے، اس لئی اوہ ایہناں بندیاں والیاں اکھراں نوں بے لوڑا سمجھدے ہین۔ پر جرمنی واسی کیہر شریف (٢٠٠٧) دی رائے بھاردواج توں الٹ ہے۔ قلماں دے قافلے (ٹورانٹو) دے ممبر وی اک مت نہیں سن، پر بہتی گنتی میرے وچاراں نال اک مت سی۔ میرے وچار نال اس چیز دے فائدیاں نوں دھیان وچ رکھدے ہوئے ایہہ اعتراض اونے وزن دار نہیں ہین۔

سانوں انگریزی بولن والیاں دی ترقی توں وی سیدھ لینی چاہیدی ہے۔ انگریزی بولی دے ماہراں وچ وی شدھتا وادی (فرٹانس) وچار چل رہے ہین، پر بولی نوں اگے تورن والے ماہر زیادہ ہون کارن انگریزی بولی ترقی تے ہی ہے۔ کالے امریکناں، تے ویسٹ انڈیز دی انگریزی بولی نوں اک لہجے دی مانتا دینا اس گل دا ثبوت ہے۔ ایسے طرحاں انڈین انگلش نوں وی اوہناں نے اک لہجے دے طور قبول کے اوسے وچار دی ہور پروڑھتا کیتی ہے۔ انگریزی دا ہمیشہ ترقی تے رہن دا اک کارن ایہہ وی ہے۔

اسے پچھوکر وچ جے سنسکرت نوں دیکھیئے جو اک مکمل بولی منی جاندی ہے، پر ختم ہو رہی ہے؛ کیونکہ اس دے پیروکاراں نے اس دے تشریحی اصولاں دا شکنجہ اینا کس لیا سی کہ اوس توں باہرلی نیڑے تیڑے دی گل منظور نہیں کردے سن۔ اک کے چنتکاں نے ہور بولیاں نوں ترقی دتی تے اوہناں وچ ہی آپنے وچار وکھالے کرن لگ پئے۔ نتیجے ساڈے ساہمنے ہین، سنسکرت ختم ہو رہی ہے کیونکہ ایہہ عام لوکائی دے سنچار دی بولی نہیں بنن دتی گئی۔

اصل و چ بولی دا مذاق اڈایا جانا دھکے شاہی ہے۔ ایہہ وطیرہ پنجابیاں نوں آپس وچ نکھیڑدا ہے تے پوری پنجابیت دا نقصان کر رہیا ہے۔ اجے تک کسے وی بولی ماہر دا اس موضوع تے لیکھ میں نہیں پڑھیا۔ صرف "پرواسی میگزین" (ٹورانٹو، کینیڈا) دے اک پراگے (نومبر، ٢٠٠٥) وچ اس موضوع دی کجھ گل بات کیتی گئی سی۔ پرواسی دے لیکھاں دا ایہہ اکٹھ اس مُدے دی بڑی اسارو بحث نوں شروع کر چکیا ہے، جو ساڈی بولی دے ماہراں نوں اگے لے جانی چاہیدی ہے۔

بھقاپا لفظ دی شروعات بھئیا لفظ وانگ ہی بھرا لئی ورتی جان والی بولی دے روپ وچ ہوئی تے بالکل اوسے طرحاں اس لفظ دے وی مطلب بدلے تے میہنے دا روپ دھارن کر گئے۔ سنہ سنتالی دے سنتاپ توں ہوئے پاکستانی علاقے والے شہری سکھاں دے پلان نے اس ساری کتھا نوں سرجیا۔
پوٹھوہار تے بہاول پور والے شہری سکھاں دے ایدھرلے پنجاب وچ وسن کارن ایہہ حالت پیدا ہوئی۔ جدوں چنگے کاروبار چھڈ چھڈا کے ایدھر روٹی دے لالے پے گئے تاں ایدھرلے پینڈو پنجابیاں وچ اوہناں دی بولی وی مذاق بن گئی۔ پرواسی وچ چھپی رپورٹ مطابق جتھیدار منجیت سنگھ کلکتا دا وچار ہے کہ ایہہ سبھ کجھ شہری سکھاں نوں آپنے دھرم، وسیب تے بولی توں دور لیجا رہیا ہے، جس نوں گمبھیرتا نال لین دی لوڑ ہے، تاں ہی اسیں اس دکھدائی ورتارے نوں ٹھلھ پا سکدے ہاں۔ پرواسی ولوں اس رپورٹ نوں اک گمبھیر مدے دے حل لئی چنگی شروعات کہہ سکدے ہاں۔ ہن گل شاید کسے سرے لگ وی جاؤ۔

ایہناں پرانیاں آوازاں نوں اپناؤن دا کم ساڈے اوہناں ہن تک درکارے ہوئے بھین بھراواں نوں آپنی ماں بولی وچ لکھن دا بن دا حق دیوے گی تے ساڈی ماں بولی پنجابی نوں ہور پکے پیریں کرے گی۔ ایہہ پنج آوازاں ساڈی بولی نوں ہور امیر کرن گیاں تے پنجابی دے دائرے نوں ودھاؤن وچ امدادی ہون گیاں۔ اجے بھلک وچ پنجابی نے بہت بدلاء دیکھنے ہین جو ودھ رہے سنچار کارن ہو رہے ہین، اس لئی پنجابی بولی دے پیروکاراں نوں آپنے مڈھلے اصولاں نوں مڑ جانچ لینا چاہیدا ہے تے جے لوڑ پوے تاں اوس مطابق وچار پرواہ چلدا رکھنا چاہیدا ہے۔ پنجابی بولی نوں سمیں دا ہانی بنا کے رکھنا ساڈی سبھ دی ذمہ واری ہے۔ اس لئی اکلی ٹیکنالوجی ہی کم نہیں سار سکدی، اس دے نال بولی دے فلسفے نوں سمجھن تے ہور ترقی دین دی وی لوڑ ہے۔

اک تاریخی غلطی:
پنجابی لپی دا ناں پنجابی دی تھاں "گورمکھی" رکھ کے پہلاں ہی اسیں آپنی بولی نوں بہت نقصان پچا چکے ہاں۔ اس نے پوربی پنجاب دے ہندواں تے مسلماناں نوں اک طرحاں دا مضبوط بہانہ دے دتا پنجابی نوں سکھاں دی بولی گردانن دا۔ پنجاب وچ عام ہندواں ولوں پنجابی نوں آپنی ماں بولی لکھواؤن توں منکر ہونا وی ایسے لڑی دے اک حصے دے طور ساہمنے آیا ہے۔ پاکستانی پنجاب وچ اس نوں اجڈاں دی بولی سمجھ کے اس دی پڑھائی نوں مڈھوں ہی نکارنا شروع کر دتا۔ پاکستان دے سجاگ بھیناں بھراواں نوں پنجابی نوں سانبھن لئی ساڈے نالوں وی ودھ جد وجہد کرنی پے رہی ہے۔ اس کارن ہوئے نقصان نوں تاں پورا کرنا شاید نا ممکن ہی ہے، پر اسیں اس دے بھلک دے اثر نوں گھٹ ضرور کر سکدے ہاں۔ جدید ٹیکنالوجی دی اس کم لئی مدد لینا بہت لاہے وند ثابت ہو رہیا ہے۔ سانوں کرپال سنگھ پنوں (کینیڈا)، ڈاکٹر کرنیل سنگھ تھند (س۔ر۔امریکہ) تے ڈاکٹر گرپریت لہل (پٹیالہ، پنجاب) ورگے بولی ٹیکنالوجی ماہراں دے اس کم لئی پائے جان والے سِیر نوں وڈیاؤن دی لوڑ ہے تاں جو ہور ماہر وی اجیہے کم نوں ہتھ پاؤن بارے سوچن۔ بولی ٹیکنالوجی لئی پرانے، قومی تے عالمی پدھر دے انعام سنمان رکھن کرن دی لوڑ ہے۔ اس کم لئی سانوں آپنیاں ستھاں تے سرکاراں تے دباء پاؤن دی لوڑ ہے۔ جس وچ بولی ٹیکنالوجی دے ماہراں صدقہ دو لپیاں (گورمکھی تے شاہ مکھی) وچ لکھن جان والی ساڈی بولی وچ لپی انتر ممکن کر دتا۔ ہن تسیں اک لپی وچ لکھ کے دوجی وچ تبدیل کر سکدے ہو، تہانوں دوبارہ ٹائیپ (کمپیوٹر تے) کرن دی لوڑ نہیں پیندی۔ ایہہ کم سوفٹ ویئر ہی کر دیندا ہے۔

ختم ہو رہیاں آوازاں نوں سانبھن دی لوڑ:

پنجابی دیاں مڈھلیاں آوازاں وچوں اج کل کجھ اک بہت گھٹ ورتوں وچ آؤن لگیاں ہین۔ ایہناں وچ نگ تے نج اکھراں والیاں آوازاں آؤندیاں ہین۔ اس بارے جرمنی واسی کیہر شریف (٢٠٠٧) نے وی آپنے لیکھ وچ گل کیتی ہے۔ اوہناں دے وچار مطابق پنجابی دیاں ایہہ نویکلیاں آوازاں نوں وسارنا جاں بھلاؤنا نہیں چاہیدا۔ کئی پنجابی لکھاری ایہہ وی کہندے سنے ہین کہ ایہناں آوازاں توں پنجابی نوں مُکت کرواؤنا چاہیدا ہے۔

میں اوہناں دی اس دلیل نال اک مت نہیں۔ اوس دے تن کارن ہن۔ اک تاں ایہہ کہ ایہہ آوازاں ساڈے کول ہین تاں کوئی پریشانی والی گل تاں نہیں ہے، فیر ایویں کیوں ایہناں نوں چھڈیئے۔ دوجی گل ہے ساڈیاں پرانیاں لکھتاں، گربانی وغیرہ وچ وی ایہہ ملدیاں ہین، جے چھڈ دیواں گے تاں بھلک و چ ساڈے بچے ایہناں نوں کیویں سمجھن گے؟ تیسرے ایہی آوازاں باہرلیاں بولیاں وچ وی موجود ہین۔ جدوں اسیں اوہناں بولیاں نال لین دین کردے ہاں جاں کراں گے تاں ایہی آوازاں ساڈے کم آؤندیاں ہین جاں آؤن گیاں تے اوہ لوک آپنی بولی دی ساڈے ولوں ٹھیک بولی جان تے ساڈے نال نیڑتا محسوس کرن گے۔

اس طرحاں ساڈی پنجابی بولی سانوں پردیسی بولیاں دے نیڑے وی لے جاوے گی۔ اس دی اک مثال سپینش دا لفظ 'نجینجو' ہے جو نج دیاں آوازاں نال بنیا لفظ ہے۔ پرتگیزی وچ وی نج دی آواز موجود ہے۔ اج دے مشہور فٹ بال کھڈاری رونالڈینجو دا ناں نج توں بنا ٹھیک بولیا جاں لکھیا نہیں جا سکدا۔ انگریزی والے تاں ایہہ نہ لکھ سکدے ہین تے نہ ہی بول سکدے ہین، پر اسیں آپنی ہندی سندی لکھن بولن دی قابلیت کیوں گوائیئے؟ ایسے طرحاں موسم نال جڑے دو لفظ ہین جو پچھلے ٢٠ سالاں توں عام ہی سنن جاں پڑھن نوں ملدے ہن؛ اک ہے "ایل نینجو" تے دوجا ہے "لا نینجا"۔ سپینش دے ایہناں چوں پہلے لفظ دا مطلب ہے "بچہ" تے دوجے دا ہے "بچی"۔ اویں ہی رونالڈینجو دا مطلب بندا ہے "چھوٹا رونالڈو"۔ ایداں دے ہور وی کئی لفظ ہون گے جو پنجابی وچ لکھے جاں بولے جا سکدے ہین۔ ایہہ چیز پنجابیاں نوں پرتگیزی سماج وچ وچرن لئی ضرور امدادی ہوندی ہووے گی۔

نگ تے نج دیاں آوازاں تاں شاید اج دے استاداں تک جاں وڈیاں تک ہی محدود ہو گئیاں ہین۔ عام بچے ایہناں اکھراں نوں ٹھیک بول وی نہیں سکدے۔ وڈیاں دی بولی وچ وی ایہہ لفظ کدے کدے ہی سنن نوں ملدے ہن۔ ایتھے کینیڈا میں نج دی آواز قلماں دے قافلے دے اک ممبر صرف جگجیت سندھو دے مونہوں ٢-٣ وار سنی ہے جو اوہ آپنے گیتاں تے نظماں وچ ورتدا ہے تے خوبصورتی نال اوس دا اچارن وی کردا ہے۔ باقی اسیں سارے ایہناں اکھراں نوں پروکھے ہی رکھدے ہین۔

گھ، جھ، ڈھ، دھ، تے بھ دیاں مڈھلیاں آوازاں نال وی اسیں پورا انصاف نہیں کردے۔ جویں کھڈھاری لفظ ڈھ نال لکھیا ہی ٹھیک بولیا جا سکدا ہے، پر پتہ نہیں کیوں ساڈے لکھاری ڈھ دی تھاں ڈ ورتن لئی اڑے ہوئے ہین؟ حالانکہ ایہہ آواز ساڈی بولی جان والی آواز دے نیڑے وی نہیں ہے۔ ایسے طرحاں واگھا (بارڈر) نوں واہگہ لکھیا جا رہیا ہے۔ ساڈے کئی لکھاریاں نوں شاید اس ریت دا پتہ نہیں ہے کہ ایہہ اکھر لفظاں دے شروع وچ ایہناں دی مڈھلی آواز نال اچارے جاندے ہین، پر جدوں ایہہ لفظاں دے وچکار آؤندے ہین تاں ایہناں دی آواز بدل جاندی ہے۔

اجہیاں صفائیاں نوں وچارن دی لوڑ ہے تاں جو اسیں آپنی بولی دیاں رواجی آوازاں نوں وی محفوظ رکھ سکیئے۔


دھنواد

میں یو کے واسی منگت رائے بھاردواج، پنجاب یونیورسٹی دے ڈاکٹر ناہر سنگھ اولکھ، برینپٹن (کینیڈا) واسی اروندر کور اتے قلماں دے قافلے (ٹورانٹو) دے ممبراں دا شکرگزار ہاں جیہناں نے اس پرچے دے پہلے کھرڑیاں تے آپنے وچار دتے، جس نال ایہہ پرچہ پہلاں نالوں ودھ با معنی بن سکیا ہے۔

حوالے

پنوں، جتندر (٢٠٠٧) خبرنامہ پنجابی ویکلی (کینیڈا)۔ مارچ ٢٣، ٢٠٠٧:١٠
بے نام (٢٠٠٥) بھاپیاں دی آتم کتھا: دیس ہویا پردیس۔ پرواسی میگزین۔ نومبر، ٢٠٠٥: ٢٣-٣٤
پ۔س۔س۔ب۔ (١٩٨٣) پنجابی ویاکرن تے لیکھ رچنا۔ پنجاب سکول سکھیا بورڈ، صاحب زادہ اجیت سنگھ نگر۔
شریف، کیہر (٢٠٠٧) پنجابی شبد-جوڑاں دے میاریکرن دا مسئلہ۔ ٢٧ ستمبر۔


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels