Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> عورت سنسار >> وَنڈ دیاں یاداں،لوک بیانیے تے زنانیاں ۔۔۔لکھاری ڈاکٹرپیپا وِردی(تریجی لڑی)

وَنڈ دیاں یاداں،لوک بیانیے تے زنانیاں ۔۔۔لکھاری ڈاکٹرپیپا وِردی(تریجی لڑی)

ترجمہ توحیداحمد چٹھہ
December 23rd, 2016

ونڈدی یاد! اِک زنانی دی نظریں: مضمون دے ایس حصے وچ میں کُجھ گلاں وچوں کُجھ گلاں بیان کرنی آں۔ جیہڑیاں ہندوستان تے پاکستان وچ مڈھلے اعدادوشمار توں لئیاں گئیاں نیں۔ ایہہ گلاں وَنڈویلے موجود زنانیاں دی عقل موجب پاکستان وچ رہن والیاں عورتاں اُتے ہوئے تقسیم دے اثر نوں سُچجّے ڈھنگ نال بیان کردیاں نیں۔ پچھلے دَساں ورھیاں توں میں بہت سارے مرداں تے زنانیاں دے انٹرویو کر چکی آں! خاص کراوہناں مسلمان تیویاں دے جیہناں وَنڈ دا دُکھانت ہڈیں بھوگیا اے۔ میری پی۔ایچ۔ڈی دی کھوج وی لوک سیانف تے وے۔ ایہہ ڈھنگ (لوک بیانیے راہیں تاریخ لکھن دا ڈھنگ) ہیٹھلے پدھر دی تاریخ اکٹھی کرن لئی بہت ضروری اَتے اَت لوڑ وَند ثابت ہویا اے۔ حالانکہ ایہہ کافی جوکھم جوگ کم ایں پر میں ایہنوں نویں تاریخ اکٹھی کرن لئی ورتوں وچ لیاندااے ،میں بڑی سُوجھ بُوجھ نال ایہنوں تاریخ دا حصہ بنایا اے۔تاں جے میں وی وسیبی گل بات راہیں علاقائی اوازاں نوں اکٹھیاں کر کے ایس علاقے دے لوکاں دی تاریخ لکھ سکاں۔
لدھیانہ تے لائل پور اوہ شہر نیں جیہناں وچ وَنڈ ہتھوں ہتھل ہوئے مہاجراں دیاں اوکڑاں تے سمسیاواں تقریباََ جُڑویاں تے رَلویاں ہی نیں۔میں ہجرت وچالے اوہناں دُکھیاراں دی حیاتی وچ دُکھاں‘دَرداں تے پیڑاں دی گل کتھ اکٹھی کرن دے جتن کیتے نیں۔پر ایس بارے جیکر سرکاری ریکارڈ دی گل کریئے تاں فر اوہداتے رَب اِی راکھا اے۔ایہہ سرکاری ریکارڈ سانوں ابادی دی ہجرت، مہاجراں دے مسئلے، گورنمنٹ دا کم کار تے گھربناون جیہاں اوکڑاں نوں ساہمنے لیاندا اے۔ پر لوک بیانیے گنتی (اعدادوشمار) نال ساڈا سدھا تجربا کرواندے نیں ۔ وَنڈ مگروں لوکائی نال واپری تے ازادی مگروں ایہہ شہر کداں آباد ہوئے لوک بیانیہ ایہناں بارے وی چوکھی جانکاری دیندااے۔ میں ہندوستان تے پاکستان دے اَڈ و اَڈ شہراں، پنڈاں، مرداں تے زنانیاں کولوں اوہ سارے اعدادوشمار اکٹھے کیتے نیں۔جیہڑے میری پی۔ایچ۔ڈی دی کھوج لئی لدھیانہ تے لائل پور بارے شامل ہَن۔میں ایہناں شہراں وچ اوہناں علاقیاں نوں جیہناں وچ بہتے مہاجرہی سن۔ اوہناں علاقیاں وچ لوکاں نوں سنبھالا دیناکوئی سو کھاکم نہیں ہوندا۔اوہناں وچ کئی لوک اجیہے ہَن جیہڑے سانوں ونڈبارے انٹرویو دے سکدے نیں۔ ایہناں علاقیاں وچ انٹرویو کرن سمے ایہہ کم ودھدا ای جاندا اے۔ پر دوجے علاقیاں وچ ایہہ کم اوکھا اے اوتھے خاص بندیاں نوں چُنیا جاندا اے، فِر اوس دا انٹرویو کیتا جاندا اے۔ اُنج زیادہ تر انٹرویو تاں پنجابی زبان وچ اِی کیتے گئے نیں پر فر وی میں ایس دا ترجمہ انگریزی وچ اِی کیتا اے۔ ایس تے نہ صرف بڑا پیسہ سگوں چوکھاویلا وی لگا اے۔ پر اِک کھوجی دے طور تے میرے لئی ایہہ کم بہت ضروری سی۔ کیونجے ایہدے راہیں مینوں مواد مِل رہیا سی۔ مقامی زبان وچ گل کتھ کرنی اک طرحاں دی بہت وڈی رَبی دات اے۔ خاص کر اوہناں علاقیاں وچ جتھے زبان، سیاسی تے جذباتی مسئلہ بن گئی ہووے۔ ایہدے راہیں (بولی) انٹرویو لین تے دیون والے وِچکار اِک پکا رِشتہ بنان دا موقع مِلدا اے۔ ایہہ انٹرویو کسے اِک مقامی بندے راہیں کیتے گئے نیں۔ پاکستان وچ انٹرویو کرنا میرے لئی اوکھا کم سی۔ میرا برطانوی تے ہندوستانی پچھوکڑ مینوں سدھی گل کرن دا سبق دیندا اے۔ ایس لئی ایتھے کئی اَکھر تے جملے مینوں ہندوستانی ثابت کردے نیں۔ جیہڑا کہ دوجیاں لئی میرا سدھی گل نوں شک وچ پاندے نیں ،کھوج دوران ایہہ اک بڑا وَڈا مسئلہ سی۔ پر فر وی میں انٹرویو کرن سمے بڑی احتیاط اَتے حاضر دماغی توں کم لیا اے۔ انٹرویو کردیاں ہوئیاں سبھ توں سوادی گل ایہہ سی کہ تِیمیاں توں وَدھ مراداں نوں میرے پچھوکڑ (یعنی ہندوستانی ہووَن)تے شک سی ۔شاید مردعورتاں توں زیادہ سیاسی تے قوم پرست ہوندے نیں ۔پر فر وی میرے جَنّی ہووَن نے ایس بارے مینوں چوکھا فیدہ دِتا۔ایس گلوں میں زنانیاں کول اپڑکے انٹرویو کرن وچ بڑی سپھل رہی آں۔ خاص کر پاکستان وچ جتھے پردے دا رواج عام ایں تے ایتھے مرداں تے عورتاں نوں وکھو وکھ خانیاں وچ وَنڈیا جاندا اے۔ میرے زیادہ تر انٹرویو 1940 ء دے واقعات دیاں یاداں بارے اِی سن۔میری کاڈھ مطابق صحیح طریقے نال ایہناں واقعات نوں لکھیا جانا وی قابلِ اعتراض ہو سکدا اے۔اوہ کُجھ ایس پاروں وی کہ کسے وی واقعے نوں دوبارہ یاد کر کے سناون وچ شک کیتا جا سکدا اے ۔ خاص کر اودوں جدوں قوم پرست معاشرہ ہووے تے سیاسی الزامات دی بھرمار وی۔ ایہدے وچ ایہہ کم ہور وی گنجھلدار تے پیچیدہ ہوجاندا اے۔ایہدے وچ بہت سارے الزامات ایسے وی ہوندے نیں جیہڑے انٹرویو کرن والے دے فیدے وچ ہوندے نیں۔ یاں فر اوہناں وچ کُجھ گلاں اپنے ولوں کیتیاں گئیاں ہوندیاں نیں۔ پر میں بہتے سوال وَنڈ وچ ہوئے قتلام، زنانیاں دے اغوا تے دھکو زوری تے دھروبارے ای کردی رہی آں ۔ایس دوران بہت سارے لوک اپنی اپنی وارتا دے واقعات بارے گل کردیاں اکثربڑے دُکھی ہو جاندے سن۔ایس وچالے اوہناں دے جذبات آپ مُہارے اوہناں دیاں اکھاں چوں ڈُلھ ڈُلھ پیندے سن۔ایتھے بہت سارے اجیہیاں گلاں میرے توں لکائیاں وی جاندیاں جیہڑیاں کہ اوہ میرے لکھ آکھن تے وی دس نہیں سکدے سن۔ میں اوہناں واقعات بارے جیہڑے میرے کولوں لکائے گئے سن‘ انٹرویو توں وَکھ گپ شپ وچ پُچھن دے جتن کیتے نیں۔ مثال دے طور تے اِک واری انٹرویو دیون والا لٹ مار وچ شامِل سی تے دوجی وار انٹرویو دیون والی زنانی اپنے اغوا تے اپنی بھانجی دی عزت بارے گل کردیاں اُکی چپ تے گُنگ سی،جِویں کسے اوہنوں کُجھ دَسنوں یاں بولن توں وَرجیا یاں ہَوڑیا ہووئے۔اجیہے واقعات بارے لوک گھٹ ای گل کر دے نیں۔ ایپربہتیاں اجیہیاں کہانیاں جیہڑیاں کہ کُھل کے ساہمنے آوندیاں،اوہ اوہناں (انٹریو دیون والے) دے کسے دور دے رشتے دار یاں فر دوست دی مثال دے کے ای دَسدے ۔ ایتھے اجیہے واقعات نوں اپنے نال نہیں جوڑیا جاندا جیہدے وچ اوہناں دی بے عزتی ہووے۔ اِک انٹرویو وچ میں طاہرہ مظہر علی نال گل بات کردیاں زنانیاں دی اپنے اپنے دیس واپسی دیاں اوکڑاں بارے گل کتھ کیتی۔ایہہ ساری گل بات اوہناں تیویاں بارے سی جیہڑیاں کہ ونڈ ویلے اغوا ہوگئیاں سن یاں فر اوہ اپنے اپنے جتھیاں نالوں نکھڑ گئیاں سن یاں اوہناں کُڑیاں بارے جیہناں نوں شیطانی ذہناں اپنی حوس پُوری کرن دے چاء وچ زور زبردستی چُک لیا ندا سی۔ایہہ اوہ اِی عورتاں ہَن جیہناں دی زندگی دا وَڈا حصہ شرمندگی تے بدنامی نال جڑیا ہویا اے۔ طاہرہ مظہر علی اوس ویلے زنانیاں دی حالت نوں چنگیاں کرن لئی کم کرا رہی سی۔ ایس انٹرویو وچ اغوا ہو جاون والیاں زنانیاں دی بحالی تے سرکاری کم کار واسطے عورتاں آپواپنے گھریں واپس گھلن وَل کم ہورہیا سی۔
نہرو دے آکھن تے مریدوَل نے اغوا ہووَن والیاں زنانیاں دی واپسی بارے کم شروع کیتا۔’’ میں ایہناں عورتاں دی واپسی دے کم وچ پوری طرح لگ جُٹ گئی ساں۔‘‘ مرید وَل نے آکھیا۔’’ میں ایہناں زنانیاں نوں واپس آپو اپنے گھریں جان بارے پچھ رہی ساں۔پر ایہناں وچوں بہت ساریاں بے عزتی‘ نموشی تے ڈروجہوں اپنے اپنے گھر نہیں سی جانا چاہندیاں۔ جے اک پاسے کُجھ زنانیاں جاون دا ہنگورا بھردیاں سن تے دوجے وَنے کُجھ آپو اپنے گھریں‘آپو اپنی تھاں تے خوش وَس رہیاں سن۔ میں پاکستان وچ پنجاب دی ونڈ مگروں دسیاں جان والیاں زنانیاں دی ہڈ ورتی تے کھوج سودھی۔ پر ایس وچالے میں طبقات بارے بہت باریکی نال کم لیا۔میں اِنج بُہت پڑھے لکھے تے شہری لوکاں توں وکھ گھٹ پڑھیاں تے لوکاں داکم کاج کرکے پیٹ پُوجا کرن والیاں ہندوزنانیاں دے انٹرویو کیتے۔ میں پُوری دِڑتا نال ایہہ آکھ سکدی آں کہ پاکستانی پنجاب دے پنڈاں وچ زنانیاں تیکر اپڑنا اِینا اوکھا کم اے کہ اوہنوں لفظاں تے جملیاں وچ بیان کرنا وی ڈاڈھا مشکل تے اڑھب اے۔ ایہہ کم کرن واسطے سانوں اوس پنڈ وچوں کسے جانو تے سمجھدار بندے دا ساتھ لینا پیندااے ۔ جیہڑا نہ صرف سانوں اوہناں زنانیاں نال ملاوے سگوں اوہ اوس پنڈ بارے وی کُجھ نا کُجھ ضرور جاندا وی ہووے۔ خاص کر کامونکی دے وچ جتھے ۱۹۴۷ء وچ چوکھی مار دھاڑہوئی۔ ایتھے اک ہور گل وی چوکھی دھیان جوگ اے کہ کم کاج کرن والیاں زنانیاں نے انٹرویو دوران اک وکھرے ڈھنگ نال جواب دِتے نیں۔ جداں گلق کہندا اے کہ درمیانے میل دے لوک اپنی حیاتی دے متعلق بہوں چنگے ڈھنگ نال دس سکدے نیں تے انٹرویو ایس واسطے چنگا بھرواں طریقہ اے جیہدے وچ اپنے وچار پوری طرح سانجھے کیتے جاسکدے نیں۔ جد کہ اِنج گھٹ پڑھیاں لکھیاں زنانیاں اپنے آپ نال ہوئی بیتی نوں چنگے ڈھنگ نال دس سکدیاں نیں۔
جدوں کہ گھٹ پڑھیاں لکھیاں زنانیاں بارے اک عام منکھ دی راء ایہہ ہے پئی اوہ سُچجے ڈھنگ نال اپنے آپ بارے نہیں دس سکدیاں تے نہ ای ایس پاسے اوہناں دی کوئی خاص دلچسپی ہوندی اے۔ کُجھ لوک تے اُنج وی اپنے وچار لوکاں نوں دس نہیں سکدے ہوندے،اَتے کُجھ لوک اپنے ایہناں وچاراں نوں ایڈا چنگا وی نہیں سمجھدے جو اوہ دوجے لوکاں تک اپڑائے جاون۔ پڑھے لکھے طبقے نوں اپنے بارے گل کتھ کرنا اَتے خیال دَسنا بڑا سوکھا ہوندا اے۔ اک انٹرویو وچ عابدہ نے اپنی ودھدی ہوئی حیاتی نوں کُجھ ایس طرح دسیا اے ؛’’ میں بڑی قابل بچی سی۔ میں اپنے آلے دوالے دی ہر چیز نوں چنگی طرح جاندی ساں۔ میرا خواب سی کہ میں لاہور جاواں تے سبھ توں پہلاں ایس نقاب توں جند چھڈا واں۔‘‘ عابدہ نے ہور وی گلاں اپنی ذات اَتے اپنے پچھوکڑ بارے میرے نال سانجھیاں کیتیاں جیہناں وچ اوہدے ورگی اک ہور زنانی جیہڑی پر دہ نہیں سی کرنا چاہندی اوس بارے وی چوکھی جانکاری دتی ۔مُڑ اوس اپنا پردہ ختم کر ن بارے وی دسیا کہ کنج جدوں اوہ وظیفے تے امریکہ گئی تے ایس توں چُنڈ چُھٹّی۔
ایہہ تجربا وی دُکھ بھریا اے کہ کئی زنانیاں پنڈاں تھاواں وچ اپنے آپ نوں گھر دی چاردیواری وچ ای قید کر لیندیاں نیں۔ ایہہ اپنے بارے کدی وی کوئی گل نہیں کردیاں تے نہ ای ایہناں کول کہن لئی کُجھ ہوندا اے۔ پوٹلی بڑے بھرویں ڈھنگ نال ایہہ دسدا اے کہ اِک کھوجی جذبات نال بھرے مواد وچوں پکی ٹھکی گل کداں کڈھ سکدا اے۔ اوہ مشورہ دیندا اے کہ چھوٹے میل دے لوکاں کولوں انٹرویو کرن وچ ایہہ فیدہ وی ہوندا اے کہ اوہ بھاویں گل کتھ وچ لفظ بہت گھٹ ورتدے نیں۔ پر جیکر اوہناں دے حقوق دی اواز دی گل کیتی جاوئے تے اوہ درمیانے طبقے دے تقریر کرن والے توں زیادہ چنگے طریقے نال بولدے نیں۔
پنجابی دی اک نامور لکھارن فرخندہ لودھی اوہناں دُکھاں ‘دَرداں تے مصیبتاں نوں جیہڑے زنانیاں نے وَنڈ ویلے یاں اوس توں مگروں سہے، اوہناں بارے دسدیاں نیں کہ ساڈے ایتھے زنانیاں نوں دھکو زوری سماجی طور تے کمزور رہین دتا جاندا اے۔ اوہناں اپنے اک انٹرویو وچ پاکستانی عورتاں بارے آکھیا اے کہ؛ جداں ساڈا مذہب ،کلچر ایس گل دی اجازت نہیں دیندا کہ تیویاں نال ماڑا ویہار رکھیا جاوے ،اوہناں نال کسے قسم دے ورتارے وچ کسے پدھر تے کوئی بد سلوکی نہ کیتی جاوے۔ پرایس دے باوجود ایتھے زنانیاں نوں گل تک نہیں کرن دتی جاندی ۔اوہناں نوں مرداں دے مقابلے وچ ماڑا‘گھٹیا تے نتانا جانیا اَتے رکھیا جاندا اے۔ شاید ایسے وجہوں اوہ معاشرے وچ سبھ توں پچھے رہ جاندیاں نیں۔ ایہہ اِک اجیہی گل اے جیہدی ٹریننگ ایہناں دے اپنے ماں پیو نے بالپنے توں اِی کیتی ہوندی اے۔ ساڈا وسیب اوہناں تِیمیاں نوں صرف ماڑا یاں نتانا ای نہیں سگوں کم تر بنا کے اوہناں نوں لوکائی ساہویں پیش کردااے۔ ساڈا سسٹم تے ساڈا معاشرہ اوہناں نوں ترقی نہیں کرن دے رہیا۔جِویں دی ہورناں مُلکاں وچ اے۔ ایس پاروں اوہ اپنی حیاتی دُکھاںِ دَرداں اَتے پیڑاں دے ناویں ہی لا دیندیاں نیں۔ ساڈیاں زنانیاں جاہل تے گھٹ پڑھیاں لکھیاں ہوندیاں نیں۔ لوک اوہناں نوں گھروں باہر نہیں نکلن دیندے۔ اوہناں دا وَس نہیں چلدا نہیں تے اوہ اپنیاں زنانیاں نوں پالکیاں وچ بٹھا کے گھروں باہر لیجایا کرن۔ایتھے عورت اپنے محرم توں بغیر گھروں باہر اک وی قدم دھرے تاں اوہنوں گناہ دے زمرے وچ گنیا جاندااے۔ ‘‘
اِنجے اک ہور انٹرویو جیہڑا کہ میں لہور وچ اِی کیتاسی ۔اوہ فاطمہ نامی تریمت دا اے۔ فاطمہ دا پچھوکڑ بہت دُکھ اَتے دَرد بھریا اے۔ اوہدے نال جیہڑی ہوئی بیتی اوہ خبرے اوہدے ورگیاں کِنیاں نال ہوئی ہوسی ۔فاطمہ بارے سوچ کے تاں میرا کالجہ ہِل جاندا اے ،گچ بھر آوندا اے میرا۔ ایہہ انٹرویو اِک گھر وِچ ای ہویا۔اوہنے واہگہ بارڈر راہیں ہجرت کیتی۔ جدوں میں اوہتوں پچھیا کہ اوہ پچھے ہووَن والی ونڈتوں کیہہ سکھ سکی اے تے ایس بارے اوہدے اپنے کیہ وچار ہَن؟ اوہدے پچھے اوہد ا اک بھرا وی بیٹھا سی۔
وہ ہولی ہولی مُنھ وچ ای کُجھ بولن لگ پیا‘جویں اوہ کُجھ بُڑ بُڑا رہیا ہووئے۔ فر اوہ آپ ای چیکیا:’’ میں تہانوں خود سارے سوالاں دے جواب دیواں گا۔ نہیں تے میں تہانوں انٹرویو نہیں کرن دیاں گا۔‘‘ میں اوہنوں آکھیا کہ میں صرف زنانیاں دی گل بات ریکارڈ کرنا چاہندی آں اَتے ایہہ چاہندی آں کہ زنانیاں اپنے ڈھنگ نال اپنی ایس وِرتی نوں بیان کرن۔ہونا کیہہ سی؟ فٹ فاطمہ بولی؛’’ مینوں تے کُجھ وی یادنہیں جی! ایس بارے۔۔۔ میں تہانوں کیہ دسناں ایں۔ ‘‘اِنجے اک ہور انٹرویو وچ مینوں اک ریشماں بی بی نال واہ پیا۔میں اوہدے توں پچھیاکہ اوہ انڈیا توں کیویں آئی تے اوہنوں راہ وچ آوندیاں کیہ کیہ اوکڑاں تے اڑچناں پیش آئیاں ۔تاں اوس وی مینوں کُجھ اِنجدا ای جواب دتاکہ میں ہُن کُجھ وی نہیں دس سکدی ایس بارے کیونجو ہُن چیتا ساتھ نہیں دیندا میرا،ہر گل بُھل جانی آں میں۔جے تسیں صحیح طرح کوئی ضروری جانکاری حاصل کرنا چاہندے او، تے تہانوں کسے مرد نوں ہی ایس بارے پچھنا پے گا۔ سنگتر ایس حقیقت نوں کُجھ اِنج دَسدا اے کہ زنانیاں بندیاں نالوں زیادہ چنگے ڈھنگ نال یاد رکھدیاں نیں کہ کیہہ ‘کنج تے کِداں ہویا‘پر دَسدیاں کیوں نہیں ایہہ اک الگ بحث اے۔ بٹالیا کہندا اے کہ زنانیاں اپنے متعلق بہتا نہیں جاندیاں شاید ایس لئی اوہ اپنے بارے گل کرن توں نہ کردیندیاں نیں کہ اوہ کُجھ وی نہیں جاندیاں۔ (جاری جے)
ڈاکٹرپپاوردی لدھیانہ دی نیں اتے ہن برطانیہ رہندی ہین۔برٹش انڈین نوآبادیاتی توریخ اتے پنجاب بارے ایہہ لکھدیاں نیں اتے برطانیہ دی ڈی مونٹ فورٹ یونیورسٹی وچ سکول آف ہیومینیٹیز نال جڑی نیں۔توحید احمدچٹھہ پی ایچ ڈی دی پڑھیار نیں اتے گورنمنٹ کالج یونیورسٹی فیصل آباد وچ استاد نیں۔


Share |


 

Depacco.com


 

 

Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels