Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> کالم تے کالمسٹ >> ڈیجیٹل اکانومی،پلاسٹک منی اتے پاکستان دا بدلدا رنگ (پہلی لڑی)

ڈیجیٹل اکانومی،پلاسٹک منی اتے پاکستان دا بدلدا رنگ (پہلی لڑی)

نقی اکبر
October 29th, 2017

نقی اکبر پاکستانی اکانومی بارے گل لکھنی شروع کیتی ہے پئی جے اکانومی بارے کوئی سمجھ آون والی زبان وچ لکھے تاں برہمناں دے نال نال شودراں نوں وی معیشتاں اتے کار ویہار بارے کجھ سرت آسکدی ہے۔پہلی لڑی تساں پڑھو ۔

پلاسٹک پیسہ یا روپیہ (Plastic money)، ایہہ اساڈی زندگی وچ اک نواں کم وڑآیا جے۔ معیشت دے ماہراں نیڑے ’’منی‘‘( money )یا زریا پیسہ اوہ طاقت ہے جس نال تسی چیزاں خریدسکدے ہو۔کا غذی کرنسی توں پہلاں اک ہور بندوبست سی جس نوں ادلے بدلے دی معیشت یعنی بارٹر یڈآکھدے سن۔ایس وچ انسان اک شے دے بدلے دوجی چے لیندا سی۔اوس دور وچ کاغذی کرنسی نہیں آئی سی۔پہلاں سکہ،اشرفیاں اتے فیر کاغذی کرنسی دا دور آیااتے ہن plastic money دا دور ہے۔ ہن پلاسٹک منی ایس ڈیجیٹل دور وچ زر دا اجیہا بندوبست ہے جیہڑا نیویں نیویں ساڈی روز مرہ زندگی وچ اپنا کم وکھا رہیا جے۔ پہلوں سانوں بینک توں پیسے کڈھوانے ہوندے سن تے اسی اک چیک لکھدے تے بینک دی قطار وچ کھلو جاندے ساں۔ہن تے اک debit کارڈ دی مدد نال پیسے دی کڈے جا سکدے نیں ،چیز اں swap card کرن نال خریدیاں جا سکدیاں نیں تے بجلی سنے کئی طراں دے بل وی گھر یا دفتر بیٹھے وی تارے جاندے نیں۔
دوجے ملکاں ورگاں پاکستان وچ وی پلاسٹک منی دا بوتھا نیویں نیویں 2000 دے نال سامنے آنا شروع ہویا سی۔پرویز مشرف دے دور دی کنزیومر فنانسنگ دی پالیسی نے ایس کم نوں مزید تیر کیتا سی۔ ڈیبٹ کارڈ پاروں تے تسی بینک وچ پئے اپنے پیسے ہی خرچدے ہو پر کریڈٹ کارڈ تے اک قرضہ ہوندا ہے۔کارڈ کوئی وی ہوئے، خریداریاں دی طمع ودھ ہی جاندی ہے۔ چنگی روٹی وی کھا لو، کوئی شے وی خرید سکدے او۔ اک credit card دی chip نال اوہ بندہ اک بادشاہ بن جاندا ہے۔ایس لکھت راہیں اساں ایہہ ویکھاں گے پئی ایس نویں وادھے پاروں ساڈے ایتھے کیہہ کجھ بدل گیا، کیہہ بھیڑا، چنگا ہویا۔
پلاسٹک زر نے پاکستان دی معیشت وچ کجھ کجھ چنگے اثروی پائے اتے بہوں سارے بھیڑے اثر وی۔ 2003 توں بعد مرکزی بینک نے اکexpansionary مانیٹری پالیسی جاری کیتی۔ ایس دا ٹیچا ایہہ سی پئی عام بندیاں نوں فیدے ہون گے۔ کریڈٹ کارڈ اوہ شے سی جس نوں ورتدے ہوئے اک انسان کوئی شئے وی خرید سکدا ہے۔ ایس نال معاشی indicator سب توں زیادہ تبدیل ہوندا اے تےconsumption وی ودھ جاندی ہے۔ کسے وی معاشرے تے معیشت وچ consumption دا دوھنااک صحت مند اتے تگڑی معیشت دی نشانی جے۔ ایس دا مطلب ایہہ ہوندا ہے کہ جو فیکٹری شیواں بنا رہی ہے یا امپورٹ کررہی ہے اوس دے کم نوں ہور وادھا ملدا ہے اتے ایس عمل نوں عام معاشی زبان وچ اکنامک گروتھ(Economic Growth) آکھکدے نیں۔
اوس مانیڑی پالیسی دا دور 2007-08 وچ مک گیا اتے قرضیاں دی قیمت آہستہ آہستہ ودھنا شروع ہوگئی ۔ ایس دا نتیجہ سامنے آیا کہ لوکی کریڈٹ کارڈدے استعمال نال مسلیاں وچ پھسنا شروع ہوگئے۔ اے اوہی دور سی جس پاروںnon performing loan دے مسائل ودھے اتے ایس نے صنعت نوں پریشان کرنا وی شروع کیتا۔
پورا سچ جانن لئی تہانوں ذرا پاکستان دی معاشی تریخ تے جھات مارنی پئے گی۔ پاکستان وچ تِن دفعہ معاشی پدر تے وڈیاں مداخلتاں کیتیاں گیاں۔ایوب دے دور وچ اک صنعتی پالیسی آئی جس نوں پرمٹ دا دور آکھدے نیں۔ لوکاں نوں پیسے دی چمک نال مصروف رکھیا تے اوہناں دا دھیان نظام نوں ٹھیک کرن توں پراں رہیا۔ بھٹو دور وچ کیتے فیصلیاں پاروں بندے مڈل ایسٹ جان لگے اتے ضیا دور تیک انہاں رقماں پاکستان گھلنا شروع کر دتیاں۔اینج ضیاالحق دے دوروچ worker remittance یعنی باہر گئے مزدوراں ولوں ملک وچ گھلی رقماں پاروں لوکاں داھیان ہور پاسے رہیا۔ مشرف دے دور وچ کنزیومر فنانسنگ دا کم چکیا گیا جس دا وڈا حصہauto financing یعنی لیز تے گڈیاں وغیرہ لینا ا تے کریڈٹ کارڈ دی شکل وچ عوام نوں میسر سی تے او ایس وچ بڑے نویں کھاتے کھلے۔ ایہہ پالیسی وی ہک کروفر کھڑا کیتا سی کہ اکثر معاشی ماہرین مشرف دور دی گروتھ نوں مثالی آکھدے رہے۔او ہ پوری گل نہیں کردے۔جے تہاڈے بوجھے وچ رقم آگئی ہے تے ایس بارے پہلے ایہہ ویکھنا لوڑی دا ہے پئی اوہ تہاڈی رقم ہے یا قرضہ۔پر نمانے لوکی سمجھے کہ اوہ ترقی کرگئے نیں ،کجھ معاشی ماہراں مشرف سرکار نوں چکن لئی چکر وی دتا۔ایہہ ہنی مون 2007دے آل دوال مک رہیا سی اتے سیانے ایس بارے جاندے وی ہون گے۔بس، فوج اتے امریکیاں نے رل کے مشرف دی تھاں ہور لوکی لادتے۔ بہرحال ایس سیاسی اتے معاشی بحث نوں ایتھے تیک ہی رکھدے ہاں کیونجے اسی پلاسٹک منی دے پاکستانی معیشت اتے اثر والی گل پوری کر سکیے۔
پاکستان دی معیشت اک اجہی معیشت ہے جیہڑی دیہاتی تے شہری ماحول وچ نیویں نیویں بدلدی پئی ہے۔ اک دیہاتی معیشت وچ بینک دے نوٹ دی اہمیتاں وادھو ۔ کوئی کاشتکار یا آڑہتی اپنی فصل دے بدلے نوٹاں دی گٹھیاں لینا چاہندا ہے۔نوٹاں دی گٹھیاں نال تے پاکستانی شہریاں دا رشتہ وی وادھوپئی پاکستان چند ملکاں وچ جتھے عید دے موقع نے لوکی نویں نوٹاں (fresh notes) لئی لائناں وچ کھلوندے نیں یا سفارشاں کرواندے نیں۔پلاسٹک منی تے اوہ شک کردے نیں۔
شہری تھاواں وچ ہن بہوں سارے لوک پلاسٹک منی دے نال زیادہ سکون محسوس کردے نیں۔ ایس دی وجہ اوہناں دا زندگی گذارن دا نواں ٹھنگ ہے۔انہاں وچ او دیہاتی وی رلتی نیں جیہڑے پڑھ لکھ کے شہراں وچ نوکری دی تلاش کردے نیں اتے نوکری بعدوں اوہ وی شہری بنن وچ لگ جاندے نیں۔پئی ایس وچ آسانیاں وی نیں اتے جدّتاں دا لشکارہ وادھو۔پلاسٹک منی بارے گلاں ہور وی کراں گا پر تساں پہلے فیکٹس وی ویکھو پئی زمینی حقیقتاں کیہہ دسدیاں نیں ڈیٹا پاروں۔
جے تسی بینکنگ صنعت دے اعداد و شمار اوتے نظر پاؤ تے ایس طرح جاپدا ہے پئی پورا پاکستان ہی پلاسٹک منی دا دیوانہ ہو چکیا جے۔ سرکاری بینک دے ڈیٹا پاروں2016 وچ سال دے اخیر تک بینک استعمال کرن والے لوکاں نے لین دین ،نرا 199.75 ملین مالیت دا کیتیا سی۔جے ایس دا مقابلہ پوری پاکستانی معیشت دے حوالے نال کیتا جاوے تے پلاسٹک منی دا حصہ ہلے بہوں نکا ہے۔ایہہ سٹا کڈہیا جا سکدا ہے پئی پاکستان دے 20 کڑوڑ لوکاں وچ ہلے وی لوکاں دا زیادہ اْلار cash یعنی نقد رقماں ول ہے۔ وڈی حقیقتاں تے ایہہ وی نیں پئی بینکاں دی پہنچ ساری معیشت اتے کار ویہار تیک نہیں۔بہوں سارے لوک ہلے وی بینکاں نوں نہیں ورتدے اتے ایس بارے مرکزی بینک دی رپورٹاں وی چیتا کراندیاں نیں۔
ماہراں تے پنتھاں دی لکھتاں پاروں ایہہ گل آکھی جاندی ہے کہ پاکستان دی آبادی اتے پاکستانی معیشت اک unbanked آبادی جے۔مطلب ایہو ہے پئی پاکستان وچ لوکاں دی اک تھوڑی تعداد ہی بینکاں نوں ورتدی ہے۔ہورے پلاسٹک منی، مائکرو کریڈٹ اتے بے نظیر انکم پروگرام ورگے تجربیاں ،ایس وچ کجھ وادھا زرور کیتا جے۔ انہاں حقیقتاں توں اڈ کجھ ہور گلاں وی نیں جنہاں نوں چیتے رکھنا لوڑی دا ہے۔
چیتے رکھن والی گل ایہہ ہے پئی پچھلے دس، پندرہ سالاں توں دنیا اتے پاکستان وچ ڈیجیٹل اکانومی اتے پلاسٹک منی دی چڑھتل دا زمانہ ہے۔تساں غور تے کرو، تہادے آل دوال کڈے ہی لوک ہون گے جنہاں پچھلے دس سالاں وچ ہی پلاسٹک منی نوں اپنایا ہوئے گا۔ اج دے نوجوان تے جمے ہی پلاسٹک منی دے دور وچ نیں اتے اوہ بہوں سہولت نال ڈیجیٹل ہو چکے نیں۔ساڈے سب دے بال جنج ڈیجیٹل شیواں نوں ورتدے نیں اوہ وڈا لشکارا ہے ایس گل دا۔اساں منیے یا انکاری رہیے پر پاکستان دا سماج ایس گل نوں اپنی زندگی دا حصہ سمجھنا شروع ہوگیا ہے۔ اک ملازم جنوں اوس دا مالک ڈیبٹ کارڈ دیندا ہے اوس نوں ہن ایڈی مت آگئی ہے پئی لائن وچ لگن دی تھاں بڑے سوکھے طریقے نال اپنے پیسے کڈوا سکے۔ ایسے دے نال نال ڈیجیٹل بینکنگ یعنی بینک دی برایچ جائے بغیر لین دین دے ہور وی بہوں طریقے چل رہے نیں۔ایس نوں معیشتاں دی زبان وچ branchless banking یعنی بغیر بینک جائے لین دین آکھدے نیں۔انٹر نیٹ بینکنگ تے چلو تھوڑے لوک کردے ہون گے پر شناختی کارڈ تے mobile sim تے Biometric شناختاں دے نال اک بندے نوں پیسے اک تھاں توں دوجی تھا ں گھلن والا کم تے بہوں لوک کر رہے نیں کیونجے ایہہ عام پاکستانی دی سمجھ وچ آندا ہے، جنج ایزی پیسہ وغیرہ اتے ایہہ سب پلاسٹ منی دے ودھن دے اوپن سیکرٹ نیں۔ اعدادو شمار سانوں اے دسدے پئے نیں کہ اپریل 2017 وچ لوکاں نے 746 بلین دی transaction کیتی جو کہ جنوری مارچ 2017 دے 564 بلین دے مقابلے وچ پورے 32 فیصد وادھو سی۔ ایسے ہی دور وچ ATM دے نال پیسے کڈھان دی رقم یعنی جنوری تے مارچ وچ 16 بلین (ارب)سی جیہڑی ودھ کے اپریل جون وچ 27 بلین (ارب)روپیے ہوگئی۔ branchless banking وچ لوکی اپنے اکاوئنٹ وی وکھ رکھ سکدے نیں ۔سانوں ایہہ گل چنگی لگے یا نہ لگے پر اصل گل ایہہ ہے پئی پاکستانی معیشت وچ branchless banking عام پاکستانی نوں نویں موقعے دے رہی ہے۔ پاکستان وچ پلاسٹک منی دا ورتارا اک چنگا کم ہے۔پر ایس نال ایہہ گل لوڑی دی ہے پئی اساڈی معیشت وی جامد نہ ہوئے سگوں چلدی ودھدی رہے ورنہ ایہہ پلاسٹک منی نری شہراں تیک رہ جا سی۔ اگلی قسط وچ اسی پیسہ دے سفر باری کچھ گل کراں گے پئی کنج ا ساڈی معاشی زندگی امیر ملکاں توں وکھ ہے۔


Share |


 

Depacco.com


 

 

Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels