Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> کالم تے کالمسٹ >> ڈیورنڈ لائن یا امان لائن: حقیقتاں تے کہانیاں۔ جمعہ خان صوفی

ڈیورنڈ لائن یا امان لائن: حقیقتاں تے کہانیاں۔ جمعہ خان صوفی

وچار ڈیسک
September 10th, 2017
5 / 5 (1 Votes)

افغانستان نوں اک وکھرا ملک بناون دا کم انگریزاں کیتا اتے دوجی انگریز افغان جنگ(1878-80) توں بعدوں گندمک معاہدہ پاروں ایہہ گل ثابت ہو گئی پئی افغانستان نوں کون چلا رہیا ہے۔ڈیورنڈ لائن معاہدے تے افغان پادشاہ دستخط کیتے اتے اوس توں بعدوں اوس دا پتر حبیب اللہ وہ اوس نوں منیندا سی۔انگریزاں تے روسیاں وچکار1873وچ ہون والے جس معاہدے دا ذکر صوفی ہوراں کیتا ہے اوس دا ٹیچا تے زار روس تے انگریزاں وچکار وسط ایشیائی تھاواں دی ونڈیاں پانا سی پئی ایس توں بعد ہی انگریزاں افغانستان تے قبصہ کیتا تے روس چپ رہیا اتے روس جداں ازبکاں دی تھاں خانات خیواہ(خوارزم) اتے ترکمانستان تے سلک روٹ دی اہم تھاں مرو تے قبضے کیتے تے انگریزاں روسیاں نوں ڈکیا نہیں۔اینج ہی  گندمک  معاہدے بعدوں انگریزاں افغانستان نوں کھڑا کیتا، بنایا ا تے اوس نوں نیپال وانگ برٹش انڈیا توں باہر رکھیا۔دریائے آموں نوں انگریزاں تے روسیاں 1873 وچ سرحد متھ لتی سی تے ڈیورینڈ لین اساری۔تریجی اینگلو اٖفغان جنگ تے اک ڈرامہ سی جس پاروں امان اللہ نے اپنے افغان ویریاں نوں نکرے لایا سی۔ایہہ جنگ تے امان اللہ لڑے بغیر ہی ہاری ہوئی سی پئی اوہ انگریزاں نال معاہدہ کرنا چاہندا سی۔ اگست1919وچ اوس پنڈی معاہدہ کیتا اتے اوس وچ ہی ڈیورنڈ لین نوں مڑ منیا جنج اوس دے وڈکے منیندے سن۔پنڈی معاہدے نوں پکا کرن لئی1921دا معاہدہ ہویا جس دی دوجی شق وچ لکھیا ہے پئی برٹش انڈیا تے افغانستان وچ جیہڑی سرحد پنڈی معاہدے وچ من لتی گئی سی اوس نوں اسی منیندے ہاں۔تساں ہن جمعہ خان دا آرٹیکل پڑھو

بعض حقائق ایسے ہوندے نیں کہ وگڑی ہوئی شکل وچ دہراون توں انہاں دی اصلی روح تے معنی بدل جاندے نیں۔ ایہو تکرار مڑ ادراک یعنی پرسپشن دا روپ دھار کے’’ حقیقت ‘‘سمجھی جان لگدی ہے تے دائمی بماری دا سبب بن جاندی ہے۔ ایہو کجھ ہویا ناں نہاد ڈیورنڈ لائن دے نال۔ میری نظر وچ ڈیورنڈ لائن ایس وقت ختم ہوگئی سی، جداں ڈیورنڈ معاہدہ ختم ہویا تے ایہہ لائن بین الاقوامی سرحد بن گئی سی۔ ایس لئی سانوں تریخ دے صفحے ٹٹولنے پین گے، جو پاکستان سٹڈیز پڑھن والیاں لئی اوکھا پینڈا جے۔ کیونجے تاریخ دا مضمون تعلیمی اداریاں دے نصاب توں غائب ہوچکیا ہے تے ہن کوئی تاریخ نہیں پڑھدا تے فیر سوشل میڈیا نے وی بیڑہ غرق کردتا ہے۔ تاں مارے لوڑی دا ہے پئی ایس معاملے تے پک نال گل بات کیتی جائے۔ ڈیورنڈ معاہدہ 12 نومبر 1893 نوں برطانوی ہند دے نمائندے سر موٹیمر ڈیورنڈ تے افغانستان دے حکمران امیر عبدالرحمن خان دے درمیان طے پایا سی۔ ایہہ اک ضمنی معاہدہ سی جو امیر دی خواہش تے کیتا گیا سی۔ کیونجے ایس توں پہلے اک غیر واضح صورت حال سی جو اک دوجے ملک دے قنون شکن عناصر لئی لُکن دا رستہ مہیا کردی سی۔ دراصل ڈیورنڈ روسی حکومت دی بار بار یاد دہانی دے نتیجے وچ ایس لئی افغانستان گیا تانجے 1873 دے انگریز روس معاہدے تے عمل کر سکے۔ایس پاروں روس نے افغانستان نوں برطانوی ہند دا حلقہ اثر مان کراس دی شمال مشرقی سرحد دی حد بندی دا تقاضا کیتا سی۔ روسی چاہندے سن ہن ایس تے عمل کیتا جائے۔ ایہہ اک اوکھامسئلہ سی کیونجے معادئدے پاروں افغانستان دے بعض علاقے بخارا نوں جداں کہ بخارا دی کجھ تھاواں افغانستان نوں دینیاں سن۔ آخر کار ایس تے اتفاق ہویا کہ آمودریا نوں سرحد من لتا جائے تے (Lake Victoria) یعنی زوزکل توں لے کے دریائے کوکچہ تے آمو دے سنگم تک یعنی ایران دی سرحد تک دا جنوب مغربی علاقہ افغانستان دے حصے وچ آجائے ۔ایہو نہیں سگوں آمو دے شمال مشرق دا حصہ روس دے زیر اثر رہے۔بخارا داامیر ایس لئی تیار ہوگیا تے آمو دے ایس پار درواز دا علاقہ جو ایس توں پہلے امیر بخارا دے کول سی نویں بندوبست پاروں امیر افغانستان نوں دتا گیا تے ایس پار روشان تے شغنان دے علاقے جو افغانستان دے قبضہ وچ سن، بخارا دے امیر نوں دے دتے گئے۔چیتے رہے، ایہہ ونڈ روسیاں تے انگریزاں کیتی سی اتے افغان ایس وچ رلتی نہیں سن۔
، ایس ونڈ پاروں تاجک، ازبک تے ترکمان وی ونڈ ے گئے۔ دونوں دستخط کنندہ ملکاں (زارروس تے برطانوی ہند) دے ختم ہوجان دے باوجود تاجکستان، ازبکستان تے ترکمانستان دے نال سرحد بین الاقوامی طور تے تسلیم شدہ بارڈر منی جاندی ہے۔
ایس اوکڑنوں پار کرن دے بعد ڈیورنڈ معاہدے تے گل بات شروع ہوئی تے 12 نومبر1893 نوں ایہہ معاہدہ طے پایا، جس نوں امیر عبدالرحمان نے خشی خشی قبولیا۔ ایہہ معاہدہ اک دائمی سرحد دا معاہدہ نہیں سی بلکہ امیر تے ہند دے حلقہ ہائے اثر نوں تقسیم کردا سی۔ ایہہ کوئی بین الاقوامی بارڈر بنان توں متعلق معاہدہ نہیں سی۔ جے ایہہ اک دائمی معاہدہ ہوندا تے 1905 وچ نویں معاہدے دی لوڑ پیش نہ آندی۔ پر جداں امیر الرحمان 1901 وچ پورے ہوگئے تے انہاں دا پُتر امیر حبیب اللہ خان تخت تے بیٹھا تے وائسرے ہندلارڈ کرزن نے موصوف نوں دعوت دتی کہ راولپنڈی آکے نویں معاہدے تے دستخط کرن۔ امیر حبیب اللہ خان نے جواب دتا کہ میں اپنے پیو دے سارے وعدیاں تے معاہدیاں تے قائم ہاں اتے نویں معاہدے دی لوڑ نہیں۔ لارڈکرزن نے جواب دتا کہ ڈیورنڈ معاہدہ شخصی معاہدہ سی تے موروثی نہیں سی (یعنی ہر حکمران نوں نویں معاہدے تے دستخط کرنے ہون گے) لہٰذا تہانوں وی نویں معاہدے تے دستخط کرنا ہون گے۔ امیر حبیب اللہ خان لیت و لعل نال کم لے رہیا سی۔ ایس تے دباؤ پاون لئی حکومت ہند نے افغانستان نوں 18 لکھ روپے دی سالانہ سبسڈی دی ادائیگی تے ہتھیاراں دی ترسیل روک دتی۔
امیر مجبور ہویا تے ایس نے دسمبر 1904 وچ حکومت ہند دے فارن سیکریٹری سرلوئی ڈین نوں دعوت دتی۔ تِن مہینیاں دے اوکھے مذاکریاں بعد امیر نے نویں معاہدے توں بچدے ہوئے ڈیورنڈ معاہدہ دی سقاں توں وفادار رہن دے مختصر معاہدے تے دستخط کیتے۔ انگریز جاندا سی کہ زیرنگین حکمران دے نال جو خارجی امور وچ برطانوی ہند دے دست نگر سی، سرحد دے بارے پکامعاہدہ نہیں ہوسکدا۔ 1919 وچ امیر لغمان وچ شکار لئی گئے سن تے شکار پارٹی ترتیب دتی جاچکی سی کہ ایس دوران امیر حبیب اللہ نوں رات دے وقت کسی نے خیمے وچ قتل کردتا۔ ایس دے بعد جلال آباد وچ ایس دے بھائی نصر اللہ خان نوں تخت نشین کیتا گیا، پر کابل وچ فوج ایس دے تیسرے پُتر امان اللہ خان دی طرف دار سی،لہٰذا فوج دے بل بوتے تے ایس نے اقتدار تے قبضہ کیتا تے اپنے چچا نصر اللہ خان نوں گرفتار کرکے ایس نوں اپنے پیو دے قتل وچ ملوث کرن دے بعد مار دتا۔ حالانکہ تاریخ امان اللہ نوں ہی اپنے پیو دا قاتل آکھدی ہے۔نصراللہ خان انگریز مخالف سی تے لوکاں وچ مقبول وی سی۔جداں کہ امان اللہ ایس دی مقبولیت توں گھابرداسی۔ دوجے پاسے اوہ سمجھدا سی کہ پہلی جنگ عظیم دی وجہ توں ہندوستان دی فوجاں تھک چکیاں ہون گئیا۔ موقع نوں غنیمت جان کے ایس نے آزادی حاصل کرن لئی جہاد دا اعلان کردتا۔ اسی طراں تیجی اینگلو افغان جنگ چھڑ گئی۔ توقع دے برخلاف برطانوی ہند دی تھکی ہاری فوج نے پیش قدمی کیتی۔ جلال آباد محاذ تے طورخم دے پارڈھکہ تے فیر قندھار دے محاذا تے اسپین بولدک تے قبضہ کرن دے بعد ہندوستان دی فوجاں اگے ودھد دئیاں گئیاں۔ قندھار تے جلال آباد فضائی بمباری دی زد وچ آگئے۔ صرف پکتیا دے محاذ تے نادر خان دی فوجاں نے پیش قدمی کیتی تے ٹل پوسٹ تے قبضہ کیتا۔ امان اللہ خان ڈرگیا تے ایس نے صلح دی درخاست کیتی۔ اک مہینے دی جنگ دے بعد جنگ بندی ہوئی تے فوجاں اپنی پرانی پوزیشناں تے واپس چلی گیاں۔ دوناں دے درمیان امن لئی مذاکرات شروع ہوئے۔ برطانوی ہند دا نمائندہ دلی وچ امور خارجہ دا سیکریٹری سرہیملٹن گرانٹ سی تے افغانستان دی نمائندگی داخلی امور دے انچارج علی احمد خان کررہے سن۔ 8 اگست 1919 نوں امن معاہدہ ہوگیا۔ ایس معاہدے دی رو توں افغانستان آزاد ہوگیا۔ ایس معاہدے دے نال اک ضیمہ ہے جو علی احمد خان دے اک سوال دے جواب وچ ہیلمٹن گرانٹ دے خط تے مشتمل ہے کہ آیا افغانستان نوں مکمل آزادی مل گئی تے پرانے معاہدیاں دا کیہ بنے گا؟ ایس دے جواب وچ گرانٹ نے واضح لکھ دتا کہ افغانستان داخلی تے خارجی طور تے بالکل آزاد ہے تے ایس جنگ توں پہلے فریقین دے درمیان سارے پرانے معاہدے بے اثر ہوگئے نیں۔ یعنی 1880, 1879, 1855, 1839 دے معاہدے ہی نہیں سگوں1893 دے ڈیورنڈ معاہدے سنے سارے پرانے معاہدے مک گئے ۔
ایتھے ایہہ گل بات چیتے رہے پئی ہر قسم دے جھیڑیاں بعدوں،بھانویں اوہ بندیاں وچ ہون، خانداناں وچ ہون، قبیلیاں وچ ہون یا ملکاں وچ ہون ، پر اخیری جھگڑے دے بعد جو وی مفاہمت یا معاہدہ ہوجائے ایس توں پہلاں دے سارے معاہدے مک جاندے نیں۔ ایہو ہویا ڈیورنڈ معاہدے دے نال۔ ایہہ کامن سینس (عقل سلیم) دی ہے۔ فیر نومبر 1921 وچ تجارتی ماملیاں دی بحالیاں دے نال نال اک دوستی دا معاہدہ وی ہویا۔ ایس معاہدے دی بنیاد 1919 دا معاہدہ ہے جس وچ ڈیورنڈ ایگریمنٹ بارے کجھ ذکر نہیں۔ جداں افغانستان نے برطانوی ہند دے نال پختوناں دا مسئلہ چکیا یا تے برطانیہ نے ڈیورنڈ لائن دا ذکر نہیں کیتا سگوں 1921 دا معاہدہ بین الاقوامی امور دے آزاد تے خود مختار ماہرین دے پینل دے سامنے رکھ دتا تے انہاں نے افغان موقف نوں مسترد کیتا۔ ایس لئی ایس بارڈر نوں ڈیورنڈ لائن کہن نال غلط فہمیاں پیدا ہوندیاں نیں جو تاریخی طور تے ٹھیک نہیں۔ ڈیورنڈ معاہدہ ختم ہوچکیا ہے۔ ایس نوں فقط پاک افغان سرحد کہنا چاہیدا ہے یا جے ناں دینا ہوئے تے ایس نوں امان اککہ لائن آکھ دیو۔ ایہہ مردہ گھوڑا اودوں دفن ہوئے گا جداں ایس دا تیا پانچہ ہو سی۔
This article was published in Ummat daily.
Link of 1921 Agreement  or Treaty between British & Aghanistan governments
http://treaties.fco.gov.uk/docs/fullnames/pdf/1922/TS0019%20(1922)%20CMD-1786%201921%2022%20NOV,%20KABUL%3B%20TREATY%20BETWEEN%20BRITISH%20&%20AFGHAN%20GOVS.pdf
Link of autobiographical account, its  introduction and extracts of Jumma Khan Sufi book
https://punjabpunch.blogspot.com/2016/09/pukhtoon-politics-in-afghanistan.html 


Share |


 

Depacco.com


 

 

Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels