Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> کالم تے کالمسٹ >> اصلاح پسنداں د ایران،شنگھائی معاہدہ تے اک نواں انقلاب۔جنگ یا تجارتاں

اصلاح پسنداں د ایران،شنگھائی معاہدہ تے اک نواں انقلاب۔جنگ یا تجارتاں

نقی اکبر
June 15th, 2017

شہنگھائی تعاون تنظیم(ایس سی او) دے اجلاس تے قطر سعودی لڑائی بعدوں پاکستانیاں لئی ایہہ جاننا لوڑی دا ہے کہ خطہ دی سیاستاں وچ پاکستان دے ہمسائیاں تے دوجے ملکاں دا کیہہ کردار ہے؟جے ایہہ کردار سمجھ آگیا تاں ایہہ وی سمجھ آجا سی کہ اج کون جنگ چاہندا ہے تے کون تجارتاں پاروں اگے ودھن لئی جنگاں دی تھاں امن دا پرچارک ہے۔ایس سی او دے ایس تواریخی اکٹھ وچ پاکستان، بھارت دی ممبرشپ تے پکی ہوئی ا تے ہن اگلی واریاں منگولیا، افغانستان، سری لنکا ، بیلا روس تے ایران دیاں نیں ۔ایران، پاکستان تے بھارت دی ایس تنظیم وچ رلت پاروں ریجنل تجارتاں دی نویاں راہواں کھلن گیاں۔ جے بھارت اتے پاکستان دے تجارتی سانگیاں دی گل کیتی جائے تے ایس حقیر دا خیال اے کہ SAARC پاک بھارت جھیڑیاں دا کجھ وگاڑ نہ سکیا تے Shanghai Cooperation Organization کینج کجھ وگاڑ لوے گا۔ حالات اوسی طرح رہن گے جس طراں SAARC دی چھتری تھلے سن۔تاں مارے میں ایس اپنی گل نوں ایران تک محدود رکھاں گا۔
جے سچی گل کیتی جائے تے ایران دا حق سی کہ اوس نوں پوری ممبرشپ ایس اکٹھ وچ ہی دتی جاندی پر ایٹمی پروگرام پاروں ہلے پابندیاں نیں تاں مارے ایران کجھ پچھے رہ گیا ہے۔ایس ویلے پاکستان تے بھارت دی تھاں ایران کسے وڈی تجارتی سرگرمیاں لئی زیادہ تیار جے۔ پاکستان ایس ویلے اک اجہی صورتحال توں لنگھ رہیا جے کہ اوس تے ہر پاسیوں دبا ہے۔ اوس دے بھارت تے افغانستان نال سانگے چنگے نہیں تے ایران نال وی ٹھند پروگرام ۔ بھارت دی سیاست خود اک مرحلے توں لنگدی پئی جے۔ ایس وقت کوئی قیادت مکمل طور تے تجارت واسطے تیار ہے تے اوہ ایران جے۔ ایران لئی ایڈے چنگے حالات دی وجہ اوہ صورتحال ہے جتھوں نکل کے ایران ایس جگہ تک اپڑیا ہے۔ ایران دی ایس کایا کلپ بارے وی لکھاں گا۔
سانوں ایہہ گل چیتے رکھنی لوڑی دی ہے کہہ ایران دی رلت وچ قازقستان دلچسپی لیندا نظر آندہ ہے۔ ایس توں اڈ اے گل وی دھیان وچ رکھنی چاہیٗدی ہے کہ روس دے صدر پوٹن وی ایران دے حمیتی ہن۔ ایس دی وجہ شام دے معاملہ وچ انہاں دی اک سوچ ہے۔ ایس توں اڈ ایران دے نال وسطی ایشیائی ملکاں دے پرانے تجارتی لین دین دی لمیری تواریخ ہے۔ ایران وچ 1979 دے اسلامی انقلاب نے اک پاسے امریکی حمائیتاں تے پلدی بادشاہت نوں پرے سٹیا تے دوجے بنے ولایت فقیہ یا مولویاں دی حکومت قائم کیتی۔انقلاب دے بانی امام خمینی دس سال زندہ رہے۔ 1989 وچ انتقال توں بعدوں انقلاب دا رخ حقیقت پسندہویا۔
ایس د�آغاز اٹھ سال ایرانی پالیمنٹ دے سپیکررہن والے علی اکبر ہاشمی رفسنجانی دے دور وچ ہویا جد اں اوہ1989وچ ایران دے صدر بنے ۔ ایہہ وقت اوہ سی جداں وسط ایشیائی ریاستاںCentral Asian Republics)) آزادیاں لئی تیار سن ا تے بہوں ملک ایس دا فیدا چکن نوں بیتاب سن۔ پاکستان وچ CAR دے نال تجارت دی اوس دور وچ نری گردان ہوندی سی۔پر ایرانی انہاں ریاستاں وچ اک وڈی ٹرین لائن دے کم وچ دن رات کم کر رہے سن۔اگے جا کے ایہہ گل کھلے گی کہ رفسنجانی نوں اصلاح پسنداں دا ’’ان داتا‘‘ آکھنا کیوں صحیح ہوئے گا۔ 1980 توں 1988تک دی جنگ ایران نے بعث پارٹی دی حکومت اتے عراق نال لڑی سی۔پر ایس توں بعدوں ایرانی ایس گل دے قائل ہو چکے سن کہ ہن انقلاب دی برآمد توں جان چھڈا کے اصل شیواں نوں برآمد کرن دی لوڑ ہے۔
رفسنجانی دی اٹھ سالہ صدارتاں توں فوراً بعد سید محمدخاتمی دا دور وی ایسے سوچ دا راکھا سی کہ تجارت کرو تے دنیا نال سانگے بناؤ۔ پر ایران وچ ایس سوچ دے مخالف پاسداران انقلاب یا) IRGC (Islamic Revolutionary Guards Corps(سن۔
IRGC دے اثر نوں سمجھن توں پہلاں سانوں ایرانی سیاست نوں سمجھنا پئے گا۔ ایران وچ انقلاب توں پہلاں فوج دا وڈا اثر سی اتے انقلاب توں بعدوں وی حکومت نوں فوج توں خطرہ رہندا سی کیونجے فوج 1953وچ عوامی لیڈر مصدق خلاف کم پا چکی سی۔ ایس خطرہ نوں نپن لئی IRGC اساری گئی۔پاسداران انقلاب تے فوج وچ بیلنس رکھدے ہوئے تجارتی ایران دا بوتھا کڈہنااک وڈا چیلنج سی۔IRGC دا اثر ودھدا گیا اتے ایس دا بھرپور اظہار خاتمی دے دور وچ ہویا۔انہاں خاتمی دی مخالفت وچ علی خامنائی نوں نال رلا لتا۔ایہہ اتھل پتھل حسن روحانی دے دور تیک جاری رہی۔
ٓآئی آر جی سی اپنی سیاستاں نوں اینج بنایا سی کہ عام لوک اصلاح پسنداں توں پراں ہی رہن اتے انہاں نوں باہرلیاں دا ایجنٹ سمجھن۔ٹیچا ایہہ سی کہ IRGC دا حمایت یافتہ صدر وی بنے تے وڈے اداریان وچ وی آئی آر جی سی دے بندے اگے ودھن۔خاتمی دے بعد 2005 وچ احمدی نژاد بنے اتے انہاں دے صدر بنن توں بعدوں مجلس وچ دی قدامت پسنداں دی اکثریت IRGC دی حکمت عملیاں پاروں وادھو ہو گئی۔اھمدی نجات دے دور وچ کابینہ اندر بہوں سارے پاسداری رلتی سن۔ لوکاں نوں اک دفعہ فیر بند گلی وچ واڑ دتا گیا پر 2009 دی صدارتی چوناں وچ IGRCنوں ہور چیلنج ملن لگے سن۔ انہاں انتخابات وچ میر حسین موسوی دی متوقع کامیابی دے خطرے پاروں IRGC نے رہبر نوں رلاکے احمدی نژاد نوں کامیاب کرن دا منصوبہ بنایا۔اوس ویلے ایہہ ہشیار پالیسی کم وکھا گئی اتے احمدی نجات مڑ صدر بن گیا پر ایرانی اقتدار دے ٹھیکیدار اں،جنہاں نوں اسی اپنی زبان وچ اسٹیبلشمنٹ آکھدے ہاں، نوں ایس گل دا احساس ہو گیا کہ انہاں دی مقبولیت گھٹدی پئی ہے۔ سوال ایہہ ہے پئی رہبر نوں کی لوڑ پئی سی کہ او IRGC دے نال گٹھ جوڑ جاری رکھدے۔ایس گل نوں سمجھن دی لوڑ ہے۔جناب سید علی خامنائی ہوری آیت اللہ خمینی دے شاگرد سن۔ اوہ دوجے شاگرداں مقابلے وچ نظریاتی دی تھاں سیاسی بہتے سن ۔ ایس پاروں اپنی دینی پڑھائی لکھائی پوری نہ کرسکے۔ ایس وجہ نال انہاں دینی ڈگریاں نوں حاصل نہ کرسکے جیہڑیاں اوہناں دی عمر وچ لوکی کرلیندے نیں۔جوانی دے دور وچ انہاں دا اٹھنا بیٹھنا ڈاکٹر علی شریعتی نال وی سی۔
1989 وچ جد آیت اللہ خمینی دا انتقال ہویا تے اوس ویلے حجتہ الاسلام خامنائی نوں اک رات وچ آیت اللہ بناکے رہبر دی گدی تے بٹھا دتا گیا ۔ ایرانی آئین دے حساب نال خامنائی ہوراں کول اوہ ڈگری نہیں سی جو اوہناں دے رہبر ہون دے نال حوزہ علمیہ وچ اونہاں نوں تکریماں دیندی۔ ایس گھاٹے پاروں خامنائی ہوراں نوں اپنی گدی تگڑی کرن لئی IRGC دی لوڑ پئی۔ احمدی نژاد توں لے کے ابراہیم رئیسی تیک جڈے وی امیدواراں نوں اگے کیتا گیا اوی ایسے اتحاد دا کیتا دھریا سی۔ ایرانی سیاسی نظام وچ ہون والی ایہہ اتھل پتھل جاری سی کہ2013 دی چوناں آگیاں۔ایس لڑائی نوں سمجھدے ہوئے اک قدامت پسند ملا جس دا ناں حسین فریدون روحانی سی نے اصلاح پسندی دا نعرہ لایا۔
ایس سارے کھیڈ وچ اک گل چیتے رکھنی لوڑی دی ہے۔ انقلاب ہون توں باوجود ایرانی مولا جٹ وی نیں۔ایس گل دا تعلق انہاں دے مزاج نال ہے۔ صدر احمدی نژاد اناں دے اندازے نال مولا جٹ سی تے اوس وجہ نال ایرانیاں نوں اپنے حصہ توں اگے سختیاں پیاں۔ جو گل 2009 وچ میر حسین موسوی نہ کیتی ایہو ای ایرانیاں دے دل د�آواز سی۔
انتخابات وچ روحانی دی کامیابی اک طریقے نال پر حسین موسوی نوں مڑ زندہ کرن دا لشکارا سی۔ IRGC نوں ایس دی فکر ہوئی کہ کتھے اوہناں دا مکمل صفایا نہ ہوجائے۔ اوہناں نے سابق صدر ایران سیدخاتمی تے پابندی لادتی۔2016 ایرانی مجلس دے انتخابات وچ باقاعدہ ایرانی اداکارں مثلاً رضاکیانیان (Reza Kianian)تے صدرخاتمی نے ٹیلی گراماں نال لوکاں نوں اپیل کیتی کہ اوہ روحانی دے ہم خیال لوکاں نوں ہی ایرانی مجلس دے انتخاب وچ ووٹ دین۔ ایسے پاروں 2017 دے انتخابات وچ ایران وچ ٹیلی گرام اوتے پابندی لا دتی۔انہاں انتخابات دے نتایج وی 2013 دی طراں رہے۔ چیتے رہے پئی جداں 2017 دی صدارتی چوناں دا ویلا آیا تے روحانی نوں ہروان لئیامام رضا دے روضے دے متولی ابراہیم رئیسی نوں اگے لیایا گیا۔اوہ قدامت پسند امام جمعہ جناب علم الہدی دے داماد وی سن۔ امام جمعہ علم الہدی کچھ مہینیاں پہلا ایرانی حکومت نال آڈا لاچکے سن کہ خراسان صوبہ توں اڈ، کسے وی تھاں کوئی موسیقی دا کونسرٹ Concertنہ کیتا جائے۔
پر 19مئی 2017 دے انتخابات وچ برج الٹ گئے تے روحانی اک واری فیر لوکاں دی حمایت نال انتخابات جت گئے۔ ایس نویں صورتحال توں لے کے قازکستان ہون والے شنگھائی اجلاس تیک تبدیلیاں دا نکھیڑا کیتا جائے تے ایہہ گل نظر آندی ہے کہ ایران وچ جنگی سوچ نوں شکست اتے تجارتی سوچ نوں کامیابی ملی ہے۔ خطرہ ایہہ سی کتھے ایران دے تجارتاں ول اْلار دا اثر مڈل ایسٹ تے نہ ہوئے کہ جیہڑی جنگ اج ٹرمپ سعودی عرب آکے پخا دتی ہے اوس مگر وی ایہو ڈر ہے جس تے ایس سی او تے ایران دے تجارتاں ول اْلار دا اثر ہے۔جے گور کرو تے ایہو لڑائی جنوبی ایشیا وچ وی جاری ہے کہ اگلا رستہ تجارتی ہوئے یا جنگی۔
ایہہ سوال وی ہو سکدا ہے کہ سانون ایران تون ایڈیاں امیدان کیوں نیں؟نکھیڑا کرو تان لگ پتہ جاندا ہے کہ ایران وچ اصلاح پسند اک وڈی جنگ جتن دے بعدون ایتھے تیک اپڑے نیں۔ 2009 توں2017 دے درمیانی دور وچ ایران اوس طراں ہی بدلیا ہے جس طراں ترکی اردگان دے دور وچ بدلیا۔ اوہ تبدیلی وی تجارت پاروں آئی سی تے اوس وچ وی establishment نوں اخیر پچھے ہٹنا پیا سی۔ایہو کجھ ایران وچ وی ہویا۔قطری سعودی جھیڑے تجارتی اْلار نوں ڈکن دا آہر جے۔
ایس ویلے قطر، بحرین تے سعودی عرب وچ سفارتی گمسن مکی شروع ہوچکی ہے۔ ایس ویلے جے کوئی ایس خطہ وچ شہنگائی تعاون نال رل کے تجارتاں دا کیس بنا سکدا ہے تے اوہ ایران ہی ہے۔ اک من پسند ایران جس نے تجارت دے رستے سرمایہ کاری وی کیتی ہوئی ہے۔ ایس ویلے اساں پاکستان وچ چین تے پاکستان دے درمیان ریل گڈی چلان دا صرف سوچدے پئے ہاں پر اک ٹرین اج شہنگائی توں تجارتی سامان براستہ قازقستان مشہد تے فیر تہران دے ریلوے سٹیشن تک تجارتی شیواں پہنچارہی ہے۔ایہو نہیں سگوں ایہہ ٹرین بندر عباس تے چاہ بہار دے رستے خلیج دی مارکیٹاں وچ پہنچدی ہے ۔ جو مال بحری جہاز وچ 45 دن لیندا سی اوہ مَلاکے 16 دناں وچ اپڑ جاندا ہے۔ ایہناں گلاں نوں سامنے رکھدے ہوئے اے گل سمجھ آندی ہے کہ ایران آن والے دناں وچ اپنا اوہ مقام حاصل کرسکدا ہے جو Marco Poloدے زمانے وچ اوس دے کول سی۔
ایران وچ جنگی سوچ دی شکست ایس گل دا پیش خیمہ ہوسکدی ہے کہ خارجہ پالیسی دوجے ملکاں نال تجارت دی اہمیت نوں سامنے رکھکے بنائی جائے۔19 مئی دے انتخابات تے 21 مئی دے Donald Trump دے سعودی دورہ توں بعد لوکاں وچ تے پاکستانی سٹیبلشمنٹ وچ ایہہ سوچ ودھدی ہو ئی ویکھی جا سکدی ہے کہ اک فرقہ وارانہ جنگ دی تھاں اک تجارتی تعاون وچ اپنا حصہ پایا جائے۔ جے پاکستان ایران چین تے بھارت نال رل کے وڈا تجارتی زون بن گیا تاں ایس دا فیدہ سب ملکاں نوں ہوئے گا۔

a


Share |


 

Depacco.com


 

 

Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels