Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> کالم تے کالمسٹ >> معراج محمد خان : کجھ یاداں تے باتاں

معراج محمد خان : کجھ یاداں تے باتاں

خواجہ سلیم
March 12th, 2017
5 / 5 (1 Votes)

خواجہ سلیم پنڈی دے پرانے سیاسی بندے نیں اتے 1960دے دہاکے دی سیاست دے گواہ نیں۔اساں انہاں نوں پنجابی مورچہ والے اقبال ڈھلوں (بالی) کول ملے ساں۔دوناں ہی پکے سیاسی ورکر سن اتے عوامی سیاستاں نال انہاں دا رشتہ گوڑا۔خواجہ جی کھبے دی ’’سکہ بند‘‘ سیاست نوں اک بند گلی سمجھدے سن۔معراج نال انہاں دا سانگا پرانا اتے اوہ پی پی پی پنڈی دے موڈھی سن۔چین نواز کیمونسٹ طفیل عباس دے کراچی گروپ نال معراج تے برنا ہوراں دا کیہہ تعلق سی اتے بابا رفعت کیہہ کردا سی ایس سب بارے وی خواجہ جی جاندے نیں اتے پیپلز لیبر فرنٹ(PLF) تے پی پی پی توں وقومی محاذ آزادی اتے تحریک انصاف تیک اوہ معراج دی چڑھتل تے زوالاں دے گواہ وی نیں۔اساں انہاں دی لکھتاں چھاپدے رواں گے کیونجے اکھی ڈھٹے تے ہتھی ہنڈئے کارکناں دے بیانیے توں بغیراندر دی گل سمجھ نہیں آنی۔ہن تساں خواجہ ہوراں دی یاداں پڑھو۔
خان صاحب نے LLB دی ڈگری لے رکھی سی پر عدالت نہ جاسکے۔ ساری زندگی سیاست راہیں مزدوراں دی وکالت کردے رہے۔ مولوی، پیر وغیرہ دا کم انساناں نوں ٹکڑیاں وچ ونڈناں ہوندا ہے ۔مطلب اجتماعی طاقتاں مکاکے استحصالی طاقتاں لئی سہولتاں پیدا کردے نیں۔ ایہی کم اکثر لسانی و قومیتی سیاستدان وی کردے نیں۔ معراج نوں اس گل دی پُوری خبر سی۔ خان صاحب نے غلطیاں کتیا ہون گیاں پر ساری عمر استحصالی طبقیاں دی بالادستیاں تے استحصالاں خلاف عوامی سیاستاں نال راہ کڈدے رہے۔
جتھے بندہ جمدا ہے اوس ماحول دا اوس اْتے اثرہوندا ہے تے کجھ رویے شروع دے دناں وچ ہی پکے ہو جاندے نیں ۔معراج دے والد دا ناں مولانا تاج محمدجہیڑے یوپی دی تھاں فرخ آباد وچ خلافتی لہر نال جڑے سن۔پاکستان بنن توں پہلاں شہربدر ہو کے کراچی آئے تے کراچی ٹیشن تے زبردستی مسیت کھڑی کرن دے چکر وچ کراچی توں وی شہر بدر ہو کے کوئٹہ ٹر گئے۔انہاں نوں مولانا لٹھ مار آکھدے سن۔ایہہ گل مینوں معراج آپ سنائی۔وڈکے پٹھاناں دے ذخہ خیل قبیلے دے سن پر لمیرے چر توں اپنی تھاواں چھڈ چکے سن۔جوش ملیح آبادی تے ذاکر حسین رشتے دار سن۔مولانا دے چار پتر سن جنہاں وچ منہاج برنا تے دکھی پریم نگری وی رلتی سن۔
بھٹو صاحب میاں ممتاز دولتانہ دی مسلم لیگ وچ شامل ہونا چاہندے سی پر بیگم نصرت بھٹو تے خان صاحب نے مسلسل کوشش نال بھٹو صاحب نوں اپنی پارٹی بناون تے راضی کیتا۔ فیر جاکے 29 نومبر1967 نوں ڈاکٹر مبشر دے گھر لہور وچ PPP بنن دا اعلان ہویا۔
معراج صاحب نوں 1970 دی چوناں وچ بطور امیدوارکھڑا کرن لئی اسی لوکاں نے جیل جا کے کاغذاں تے دستخط کروا لتے سن پر منہاج برنا صاحب نے انہاں نوں پارٹی (طفیل عباس گروپ) فیصلہ پاروں بٹھا دتا ۔اوس دور وچ 1970دی چوناں توں پہلاں کھبے دے گھٹ وگھٹ ترے گروپ (کیمونسٹ پارٹیاں) بھٹو تے پی پی پی دی کھل کے حمائیت کر رہے سن۔ پر تینوں گروپ اپنی پارٹیاں دے ورکراں نوں چوناں وچ امیدوار بناون دے خلاف سن۔پروفیسر گروپ، مزدور کسان پارٹی تے طفیل عباس گروپ دے سیاسی کارکن پی پی پی دی ہر قسم دی مدد کر رہے سن۔میں حیران ساں پئی ایہہ گروپ طالب علماں، صحافیاں،استاداں تے مزدوراں دی انجمناں دی چوناں لڑدے سن، پھیر مسئلہ کیہہ سی؟ایہہ سب ’’پرچی‘‘ دی تھاں ’’برچھی‘‘ دی گل کردے سن۔ مطلب ایہہ پئی مسلح انقلاب لیاون گے۔پر جے انہاں نے صحافیاں، استاداں، طالب علماں ،ادیباں تے مزدوراں دی چوناں لڑن دی گنجائشاں کڈیا سن تاں صوبائی تے قومی اسمبلی دی چوناں لڑن وچ کیہہ ہرج سی؟ ہورے اوہ سمجھدے سن پئی اسمبلیاں وچ جا کے کارکن تگڑے ہوجاون گے تے لیڈر ’’بونے‘‘ بن جا سن یا ہورے اسمبلیاں وچ جا کے ایہہ قابو توں باہر ہو جان گے؟ معراج ہوری تے سمجھ گئے سن تاں مارے انہاں امیدوار دے فارم نوں بھر دتا سی پر فیر انہاں دے وڈے بھرا آگئے۔او ہ وی پارٹی وچ سن تے انہاں معراج نوں ڈک دتا۔برنا ہوری آپوں صحافیاں دی چوناں لڑدے سن۔
بھٹو صاحب نے معراج خان نو یحیٰی خانی دور وچ اپنا جانشین بناون دا اعلان راولپنڈی وچ کیتا سی۔ بعد وچ وزیر بنایا پر خان صاحب وزارتی دفتر دی تھاں پنڈی ریلوے ٹیشن مال گودام دے نال اک نِکے جیہے کمرے وچ جا بیٹھے تے وزیر نوں ملے گھر وچ مختلف شہراں توں ملاقاتاں تے کم کروان لئی آن والے مزدوراں وغیرہ نوں ٹھہرا دیندے۔ تنخواہ مزدوراں وچ ونڈ دیندے۔ بینک روڈ راولپنڈی اپنی بہن دے گھر رہندے تے آون جاون لئی گڈی وی انہاں دی استعمال کردے۔ اک دن مینوں کہن لگے، وزیر دی بہوں تنخواہ ہوندی ہے۔ ونڈ ونڈ کے وی مُک دی نہیں۔ اس گل نوں اجہے کجھ دن ہی لنگھے سن کہ اک دن مینوں بلایا کہ کجھ پیسیاں دا بندوبست کرو۔ جیہڑے پیسے ونڈ رہیا ساں اوہ نری تنخواہ نہیں سی بلکہ اس وچ آون جاون لئی جہاز دا کرایہ وی شامل سی۔ PIA ولوں بل آگیا ہے۔
بھٹو صاحب ابتدائی زمانہ وچ لسانی جھگڑا شروع ہویا، 1972 دے سال دی گل سی۔ صنعتی مزدوراں تے کیتے گئے شدید ظلماں پاروں معراج خان صاحب نے احتجاج وچ استعفیٰ دے چھڈیا۔بلوچستان دی حکومت برخاست کردتی گئی تے صوبہ سرحد دی حکومت احتجاج وچ آپوں مستعفی ہوگئی۔ نیشنل عوامی پارٹی تے دوجے لوک جہناں وچ معراج صاحب وی شامل سن نوں غداری دے مقدمہ وچ حیدر آباد بندکردتا گیا۔
ضیاء دے دور وچ حیدر آباد ٹربیونل ختم کیتا گیا سی تے سارے لوکاں نوں رہا کردتا گیا۔اٹک جیل توں پنڈی جیل دے سپرنٹنڈنٹ یار محمد، خان صاحب نوں لے کے آئے تے ضیاء الحق کول پہنچایا۔ ضیاء نے معراج صاحب دی دیانت داری دی بہت تعریف کیتی۔ ضیاء الحق نے انہاں نوں مارشلائی حکومت وچ شامل ہون دی دعوت دتی جس نوں خان صاحب قبول نہ کیتا۔ پھیر ضیاء الحق نے خان صاحب نوں کراچی دے لوکاں (مہاجراں) لئی کم کرن لئی آکھیا۔ خان صاحب دا کہنا سی کراچی پاکستان دا سب توں وڈا تے سب توں خشحال شہر ہے۔سارے ملک دے لوک روزگار دی تلاش وچ اوتھے جاندے سن۔ مصیبت وچ تے دور دراز دے لوک نیں۔ ضیاء الحق نے آکھیا کہ مینوں یقین ہے تہاڈی طراں تہاڈے ساتھی دیانتدار ہون گے۔ انہاں نوں وی میرے نال شامل کردیو۔ خان صاحب اس تے راضی نہ ہوئے تے ضیاء الحق نے خان صاحب توں وعدہ لیا کہ اوہ اپنی رائے تے اسرار کرن دی تھاں دوستاں نال مشورہ کرن تے جو وی فیصلہ اوہ تے اُوہناں دے دوست کرن اس توں مینوں (ضیاالحق) دس دین۔ ایس توں بعد خان صاحب نوں رہا کردتا گیا۔ سارا دن پنڈی وچ گذار کے کراچی چلے گئے۔ اوتھوں فون تے آکھیا کہ کراچی پہنچو۔ انہاں دا اسرار سی اس لئی مینوں مجبوراً جانا پیا۔ اوہناں نے آکھیا تقریباً سارے بھٹو دور دے متاثرین ضیاء دے اقتدار وچ شامل ہوگئے نیں مِتھوں وی وی ناں منگے نیں۔ دسو مرکز جانا چاہندے ہو یا فیر صوبے وچ۔ میں انکار کردتا کہ میں گلی محلے دا رہن والا، چند دن فوجی حکومت وچ گذار کے باقی دی زندگی کتھے گذاراں گا۔ میرے جواب بعدوں خان صاحب نے مینوں تفصیل دسی تے دوجے دن پریس کانفرنس دے ذریعہ ضیاء الحق نوں حتمی جواب دتا کہ نہ میں تے نہ ہی میرا کوئی ساتھ تہاڈے نال رلتی ہونا چاہندا ہے۔
ضیا دوردے شروع وچ سارے ملک دے صحافی احتجاج کر رہے سن۔ معراج خان نے وی انہاں دی حمایت دا اعلان کردتا۔ گرفتاری ہوئی تے ملٹری کورٹ نے قید کردتا۔ پنڈی جیل انتظامیہ تے خان صاحب نوں لین توں انکار کردتا کیونجے بھٹو صاحب پنڈی جیل وچ ہی سن اتے ایس لئی انہاں نوں وکھ وکھ جیلاں وچ گھلیا گیا۔ کجھ چر بعد خان صاحب بھوک ہڑتال کردتی۔ خان صاحب دی بیگم زبیدہ آ پا، اقبال حیدر تے میں انہاں نال ملاقات لئی گئے۔ معراج دی حالت بہوں خراب سی۔آ پا تے اقبال حیدر رون لگ پئے۔ کجھ دن گذرے، ساڈے اک دوست پنڈی وچ رہندے نیں، سلیم صاحب۔ وسیم سٹیشنرز دے ناں نال صدر وچ اُنہاں دی اک دکان ہے۔ خان صاحب تے اسی سب ایس دکان تے بہوں بیٹھدے ساں۔ جیل توں اک پیغام آیا کہ خان صاحب دی حالت بہت خراب ہوگئی ہے۔ پیغام لیاون والے دسیا کہ انہاں نوں جیل دے ہسپتال وچ لے گئے ہاں جتھے انہاں نوں ڈرپ لگی ہوئی ہے۔ پر جدوں وی خان صاحب نوں ہوش آندا ہے اوہ ڈرپ لادیندے نیں تے خون رواں ہوجاندا۔ اس وجہ توں اوہ زیادہ تر حالت بے ہوشی وچ رہندے نیں۔ اسی اٹک نسّے پر ملاقات دی اجازت نہ ملی۔ میں گورنر پنجاب (سوارخان) نوں ملن لہور بھجیا۔ ملاقات دی تاں اجازت مل گئی۔ جنرل صاحب دا گلہ سی کہ بھٹو نے قید تے اسی رہا کیتا پر ایہہ پھیروی بھٹو دے نال تے ساڈے خلاف ہے۔ چاراں صوبیاں توں دوست اکٹھے ہو گئے۔ برنا صاحب وی آئے سن۔ زبیدہ آپاپکی کیتی پئی شیر محمد مری صاحب نوں ہر حال وچ نال لے کے جانا کیونجے خان صاحب بہت ضدی مزاج نیں تے سوکھے طریقے نال نہیں منن گے نہیں۔ جیل والیاں نے سانوں بٹھاون لئی جیل دی ڈیوڑھی وچ انتظام کیتا۔ سارے اپنے اپنے انداز وچ خان ہواراں نوں بھک ہڑتال مکاون بارے آکھ رہے سن پر شیر محمد مری سدھی تے حکم دے انداز وچ گل کیتی۔ پہلا مینوں کہن لگے پئی بھوک ہڑتال مکاون لئی کی کیتا جائے۔ میں آکھیا پئی مینوں کجھ خاص علم نہیں ،میں کینو، مالٹے وغیرہ لے کے آیا ہاں۔ آکھن لگ اوہناں دا جوس کڈھوا لو۔ میں جوس دا اک گلاس اوہناں نوں دتا تے اوہ خان صاحب نالسدھے ہو گئے۔ شیر محمد مری آکھیا، معراج بندوق میرے کولوں لے تے تِن چار دشمناں نوں مارکے مرجا۔ اس طرح بھوک ہڑتال نال مرن دا کوئی فائدہ نہیں۔ خان صاحب نے حیل وحجت نہ کیتی تے اس طرح بھوک ہڑتال اپنے انجام نوں پہنچی۔ شیر محمد مری نال خان صاحب دا بہت احترام تے پیار بھریا رشتہ سی۔ مری صاحب کراچی ہون یا پنڈی خان صاحب دے کول ہی آکے رُکدے تے اوہناں نال وقت گذاردے۔
ضیا شاہی خلاف ایم آر ڈی دا اک جلسہ پشور قلعہ گراؤنڈ وچ ہورہیا سی۔ معراج دی واری آئی تے تقریر کردے آکھیا، پئی پنجابی بولن والیاں دا صوبہ پنجاب ہے، سندھی بولن والیاں دا سندھ، بلوچی بولن والیاں دا بلوچستان اتے آج توں پشتو بولن والیاں دا صوبہ سرحد نہیں سگوں پختونستان ہوئے گا۔ لوک جوش وچ پاگل ہو گئے۔ پی پی پی دی قیادت نوں ایہہ گل پسند نہ آئی۔ اس متنازعہ تجویز دی وجہ نال ANP تے PPP وچ لڑائی شروع ہوگئی۔کالج ویلے توں تقریری مقابلیاں وچ رلتی رہندے سن تے چوکھے ڈبیٹر سن۔خطابت جوش پیدا کر دیندی ہے۔
جلسے تے خان صاحب نے بہت کیتے۔ پر میں پنڈی وچ ہون والے صرف دو جلسیاں بارے ذکر کراں گا۔ PPP دے کول بے شمار مقرر سن جیہڑے تقریراں دے کنگ سن۔ جس جلسہ دی میں گل کررہیا ہاں ایس وچ طارق عزیز، شمیم زین الدین، کوثر نیازی تے معراج محمد خان سب موجود سن۔ جلسہ مشہور ٹرنک بازار وچ ہورہیا سی۔ کوثر نیازی مینوں آکھیا کہ میں جلدی جانا ہے، میری تقریر پہلے کروا دو۔ میں جلسہ دا سٹیج سیکٹری جو سی۔ میں پہلے انہاں نوں بلالیا۔ رات تقریباً 8 وجے شروع ہویا تے بارہ وجے دے قریب وقت ہوگیا تقریر کردے ہوئے۔ 3 گھنٹے لوکاں نوں خوب گرمایا تے آخری 15/10 منٹ تکرار بعدوں آکھیاکہ تُسی سارا دن محنت کردے ہوں، تہاڈا بہت ٹائم لے چکے ہاں۔ تُسی سویرے کماں کاراں تے وی جانا ہوئے گا ہن رات بہت ہوگئی ہے۔ میں وی چلدا ہاں تے سٹیج توں چھال مار کے دوڑ لادتی۔ لوکی اک دم جلسہ چھڈن لگے۔ خان صاحب نے فوراً مائیک لتا تے ایس انداز نال بولنا شروع کیتا کہ ہجوم نہ صرف واپس آگیا بلکہ اینج لگے جیوں لوک اپنے گھراں توں اٹھ کے آرہے نیں ۔ خان صاحب دی تقریر نے لوکاں نوں بندھ دتا اتے اوہ سویرے تڑکے تیک جاری رہی کہ صبح دی اذاناں ویلے مکی۔
ایسی طرح ڈھوک رتہ ریلوے کالونی وچ جلسہ سی۔ جیہڑے لوک پنڈی دی بارشاں دی شدت نال واقف نیں اوہ خوب جاندے نیں۔ ہن تے 1990 دے بعد پنڈی وچ بارشاں دا زور گھٹ ہونا شروع ہوگیا ہے۔ رات 9/8 وجے خان صاحب نے بولنا شروع کیتا جداں سامعین مسحور ہوگئے تے بارش نے اک دم اپنا زور وکھانا شروع کردتا۔ خان صاحب نے شامیانے نوں ہتھ مار کے سٹ دتا تے لوکاں نوں آکھیا بیٹھ جاؤ، لوک بیٹھ گئے تے تقریر جاری رکھی۔ ایتھوں تک کہ لوک ادھے ادھے پانی وچ ڈوب گئے۔بارش تے تقریر دا زور 2 گھنٹے جاری رہیا۔ اخیر بارش ہار من لئی، تقریر جاری رہی۔ ایتھوں تک کے پانی وی اُتر گیا۔

A Radio Show khwaja Saleem with Arshad Butt
http://punjabpunch.blogspot.com/2017/02/miraj-m-khan-progressive-pakistani.html

A report about the book launch of writings about Miraj Muhammad Khan compiled by Arshad Butt held at Lhore 2017
http://www.wichaar.com/news/117/ARTICLE/32391/2017-02-18.html 


Share |


 

Depacco.com


 

 

Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels